Tshivenda FAL Grade 12 Paper 2 November 2022 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 MOPHATO 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LARA 2022 MARAGA: 70 TSHIFHINGA: Awara 21/ 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 23. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 2 DBE/Lara 2022 NSC PFESESANI 1. Vhalani sia¾ari he¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso. 2. Ni SONGO lingedza u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani Thebu¼u ya Zwi re Ngomu kha sia¾ari ¼i tevhelaho ni swaye nomboro dzo μisendekaho kha bugu dze na guda ¿waha uno. Vhalani mbudziso idzo ni koneha u nanga dzine na tama u fhindula. 3. Bammbiri he¼i ¼o vhumbwa nga KHETHEKANYO N¸A: KHETHEKANYO YA A: Nganea (35) KHETHEKANYO YA B: ¶irama (35) KHETHEKANYO YA C: Nganeapfufhi (35) KHETHEKANYO YA D: Vhurendi (35) 4. Fhindulani MBUDZISO MBILI dzo fhelela u bva kha khethekanyo MBILI DZIºWE na DZIºWE. KHETHEKANYO YA A: NGANEA Fhindulani mbudziso MBILI kha nganea ye na guda. KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha µirama ye na guda. KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha nganeapfufhi dze na ½ewa. KHETHEKANYO YA D: VHURENDI Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha zwirendo zwe na ½ewa. 5. Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse. 6. Tevhedzani ndaela dzo ¿walwaho mathomoni a KHETHEKANYO IºWE na IºWE nga vhuronwane. 7. Nomborani phindulo dza½u kokotolo sa zwe mbudziso dza nomboriswa zwone kha bammbiri ¼a mbudziso. 8. Ndangatshifhinga yo anganyiwaho: Shumisani minetse i re henefha kha 75 kha KHETHEKANYO IºWE na IºWE. 9. ºwalani nga vhudele nahone zwi no vhonala. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 3 DBE/Lara 2022 NSC ZWI RE NGOMU Sia¾ari i¼i ¼i »o thusa vhalingiwa kha u nanga mbudziso dzine vha ¾o»ou dzi fhindula vha songo vhuya vha vhala bammbiri ¼o¾he. KHETHEKANYO YA A: NGANEA Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha nganea ye na guda. NOMBORO YA MBUDZISO MARAGA SIA¹ARI 1. U tshila ndi u vhona 35 5 2. Ho dina one 35 9 KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha µirama ye na guda. 3. Findinkodo 35 13 KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha nganeapfufhi dze na ½ewa. 4.1 'Vulani mufunwa wanga' 18 17 NA 4.2 'Dokotela wa mukhuwa nandi' 17 18 KHETHEKANYO YA D: VHURENDI Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha zwirendo zwe na ½ewa. 5.1 'Luvhondo lu µo wa' 17 20 NA 5.2 'Ndo ¾uvha mulovha' 18 22 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 4 DBE/Lara 2022 NSC MUTEVHE WA U SEDZULUSA Itani luswayo kha khethekanyo dze na fhindula dzone. KHETHEKANYO MBUDZISO MBUDZISO DZI LUSWAYO TEAHO U √ FHINDULWA A: Nganea 1–2 1 B: ¶irama 3 1 C: Nganeapfufhi 4.1 + 4.2 2 D: Vhurendi 5.1 + 5.2 2 PFESESANI: Ivhani na vhu¾anzi uri no fhindula mbudziso u bva kha khethekanyo MBILI fhedzi. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 5 DBE/Lara 2022 NSC KHETHEKANYO YA A: NGANEA Kha khethekanyo iyi, mbudziso dzo vhudziswa dzi tshi bva kha NGANEA dzi tevhelaho:  U TSHILA NDI U VHONA – RN Maμadzhe  HO DINA ONE – S Mbedzi Fhindulani mbudziso dzo¾he dzo μisendekaho kha nganea ye na guda. MBUDZISO 1: U TSHILA NDI U VHONA – RN Maμadzhe Vhalani mafhungo a tevhelaho a bvaho kha nganea ye na guda uri ni kone u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu µo langwa nga tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha yeneyo mbudziso. DZHIELANI NZHELE HEZWI: Fhindulani mbudziso dzo vhudziswaho dzi no bva kha mafhungo a bugu e na ½ewa, MBUDZISO 1.1 na MBUDZISO 1.2. 1.1 TSHIBVELEDZWA TSHA A ¶uvha ¼i kha »i vha ¼ene¼o nga madekwana a hone, hu vhonala Mashudu e ngomu ngadeni ya n»uni yawe a tshi khou sheledza miroho. U sheledza u khou sokou sheledzavho, fhedzi muhumbulo wawe a u ho khazwo. Tshe Maria a thoma zwa u kola-kola u pfa a sa tou »iphi½a zwavhu»i muyani. Zwezwi a tshi khou sheledza, vhathu vhanzhi ndi vha fhiraho nga henefho 5 tsini vha tshi mu humbela muroho. Naho vhathu vhanzhi vho vha vho vhilulela u ya mahayani avho, ho vha hu si na o dzhayaho u fana na Nda¾iso. 'Ndi ri tshi½oni tsho fhufhisa!' 'Inwi ni dina u amba nga dzindimi. Bulani ni sa monamoni.' Mashudu u ralo o tou tou pangula n»evhe. 'Ndi ri Maria vho 10 dzhia!' Mashudu u vhudzisa mbudziso iyi a sa pfesesi uri Maria o dzhiwaho ndi ufhio. 'Ee, ndi ri Maria musidzana wa½u vho dzhia vha¾hannga vha sa ¼iho vhutete nga u shavha u tetemela.' 'Ni ri Maria wanga vho dzhia? Ngoho hu »o lila kili. Vhathu vha »o pfa hu tshi pfi ndo ¼a muthu. Hone o dzhiwa nga nnyi?' 15 Mbudziso iyi na u bva a i tsha tou bva zwavhu»i. Mbilu yo no »ala izwi na zwi¼a. 1.1.1 Ndi nnyi a re ngadeni mafhungoni aya? (1) 1.1.2 Ndi tshini tshi no ita uri Mashudu a songo tou ri fombe kha zwine a khou ita? (1) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 6 DBE/Lara 2022 NSC 1.1.3 ¹alutshedzani zwi no khwa¾hisedza uri Maria na Mpho vho thoma u funana mushumoni. (2) 1.1.4 Mafhungo a re afho n¾ha a wela kha tshipi»a tshifhio tsha puloto? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) 1.1.5 Vhambedzani hune Mpho na Mashudu vha fana hone no sedza kutshilele kwavho. (2) 1.1.6 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Vhushaka vhu re vhukati ha Mashudu na Maria ndi ha ... A munna na musadzi. B khaladzi na khaladzi. C dzikhonani. D vhafunani. (1) 1.1.7 Muanewa dendele kha nganea iyi ndi nnyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.1.8 Ndivho ya mu¿wali ya u sumbedza Mpho hu ene o vhulahisaho Mashudu ndi ifhio? (2) 1.1.9 No sedza nyito dza kha nganea iyi, ni vhona bulayo ¼o iteaho buguni ¼i tshi tendisea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.1.10 Ni vhona vhu»ifari ha Mpho mushumoni vhu tshi nga ¾u¾uwedza vhaswa u tevhela bu»o ¼a vhudokotela naa? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) NA Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 7 DBE/Lara 2022 NSC 1.2 TSHIBVELEDZWA TSHA B U gidima ha goloi iyi ine ya khou ya mu»ini wa Mpho ndi zwi¿we-vho. Henefha hune ya ya ngei na ngei, ngeno na ngeno! Buse ¼ine ya dubisa ¼o vha ¼i si ¼i¾uku. Na u ima ha hone, ndi u tou swenda. Zwitukana zwi tshi i vhona yo ima afha ha Mpho, na zwone zwa ri zwi tou funa zwone. Zwa gidima zwi tshi ya henengei u tou »ivhonela nga ma¾o. Goloi iyi yo vha 5 i na Vho Maano na Aifheli. U tsa goloini, vho mbo »i dzhena n»uni. Hu si kale, vha vha vha tshi bva na Mpho, ¾hoho yo sedza fhasi. 'Nga vhanna! Ndi Dzwaini na Dugudzha naa?' Muambi ndi Mpho. 'Ee! Ndi ri½e vhodokotela.' Muambi ndi Dzwaini. 'Mulandu ndi mini no no ½amela goloi ya mapholisa?' Mpho u vhudzisa 10 mbudziso iyi mabiko a tshi tou shuluwa kha tshifha¾uwo. 'N½e ndi vho tou ri ngavhe ri songo vhuya ra ¾anganedza khumbelo yavho ya u vhulaha Mashudu.' Muambi ndi Dzwaini. 'Naa matsina no farelwa u vhulaha Mashudu?' 'Izwi a no ngo nnyambulula vha¾hannga?' 15 'U farwa hashu zwi khou ambavho u farwa ha vhone.' Mufhinduli ndi Dzwaini. Dugudzha nga ngei thungo u vhonala o farelela lu¾aha. 'Ndi hone no nthengisa vha¾hannga.' 1.2.1 Goloi afho mafhungoni i khou ya ngafhi? (1) 1.2.2 Ndi goloi-»e yo buliwaho mafhungoni aya? (1) 1.2.3 ¹alutshedzani zwi no sumbedza uri Mpho o vha o swifhalelwa mafhungoni aya. (2) 1.2.4 Nda¾iso o olwa sa muanewa wa mvumbo-»e buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.2.5 ¹alutshedzani dzina ¼a bugu iyi 'U tshila ndi u vhona' no livhanya na zwiito zwa Mpho. (2) 1.2.6 Khuµano vhukati ha Mashudu na Mpho yo vhangwa nga mini? (2) 1.2.7 Sumbedzani fhethuvhupo na tshifhinga zwo bveledzwaho kha nganea iyi. (2) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 8 DBE/Lara 2022 NSC 1.2.8 Muhumbulo muhulwane wa u shumisa dokotela Mpho buguni iyi ndi ufhio? (2) 1.2.9 Masiandaitwa a u sa fhulufhedzea kha lufuno ndi afhio? (2) 1.2.10 Arali hu inwi Mpho we a wana musadzi wawe e na Mashudu nµuni yawe no vha ni tshi nga ita mini? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) [35] Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 9 DBE/Lara 2022 NSC MBUDZISO 2: HO DINA ONE – S Mbedzi Vhalani mafhungo a tevhelaho a bvaho kha nganea ye na guda uri ni kone u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu µo langwa nga tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha yeneyo mbudziso. DZHIELANI NZHELE HEZWI: Fhindulani mbudziso dzo vhudziswaho dzi no bva kha mafhungo a bugu e na ½ewa, MBUDZISO 2.1 na MBUDZISO 2.2. 2.1 TSHIBVELEDZWA TSHA C O ri u pfa zwa khii dza goloi a mbo »i sokou dzii sa pala ya mu»agasi mu¾hannga. Hu u ya phan»a zwa kon»a, he u humela murahu na zwone zwa kon»a. Mukegulu vho tou fhedza vho »a hune a vha hone. Vha tshi swika vha ½etshedzela tshan»a uri vha ¾anganedze khii. 5 'He¼ia ¼igoloi ¼o mbo »i bva mulinga ¼a mbulumbuwa ¼a wa ¼a swa.' 'Mini! Na zwino khamusi ni khou tou ita miswaswo. Goloi ye ra vhea fhulufhelo ¼o¾he khayo fhano mu»ini uri i »o ri thusa. Ambani zwi¿we mutukana!' Vha khou ralo Vho Olga vho rafhela Ngeletshedzo ma¾o. Lu¼a lunako lwavho lwa ralo u vilinganywa nga honohu u sinyuwa havho, Naho 10 ma¾o avho o hula lwo linganaho, hezwi musi vho sinyuwa o vha a tshi shanduka a tshiluma½amana. Mukegulu vhane muvhili wavho a u vhonali u tshi nga neta naho hu nga zwi¼iwa zwa ano ma»uvha. Naho vhe vha ma»uvha, nnyi na nnyi o vha a tshi ri o vha lavhelesa a zwi vhona uri kaleni havho vho vha tshi tou vha dzuvha. 15 'Nahone ¼o vha ¼i si tsha fanelana na zwine uno mu»i wa vha zwone. Fhano hu ¾o»ea ¼igoloi ¼avhu»i nahone ¼a »zina. Hu si TOYOTA dza vhasiwana. Vha vhe vha tshi khou dzudzanya mihumbulo vha ¾avhanye u renga i¿we goloi yavhu»i.' 2.1.1 Khii afho mafhungoni ndi dza mini? (1) 2.1.2 Ndi mini tshi no »isa n»a»o kha mukegulu afho mafhungoni? (2) 2.1.3 ¹alutshedzani zwi no khwa¾hisedza uri Ngeletshedzo o vha a tshi nyadza mme awe? (2) 2.1.4 Mafhungo are afho n¾ha awela kha tshipi»a tshifhio tsha puloto? (1) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 10 DBE/Lara 2022 NSC 2.1.5 Vhambedzani hune Osbon na Musuku vha fana hone no sedza kutshilele kwavho? (2) 2.1.6 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Vhushaka vhu re vhukati ha Osbon na Musuku ndi ha ... A murathu na mukomana. B khaladzi na khaladzi. C muzwala na muzwala. D dzikhonani. (1) 2.1.7 Muanewa dendele kha nganea iyi ndi nnyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 2.1.8 Ndi khu»ano ya lushaka lufhio yo vha ho hone vhukati ha Ngeletshedzo na Veronica? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 2.1.9 Nga kuvhonele kwa½u mu¿wali u khou sumbedza zwifhio nga u shumisa Veronica sa mubvumbedzwa o thanyelaho thungo. (2) 2.1.10 Ni vhona vhu»ifari ha Ngeletshedzo ho shela mulenzhe kha lufu lwa mme awe naa? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) NA Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 11 DBE/Lara 2022 NSC 2.2 TSHIBVELEDZWA TSHA D 'Goloi ya tsilu ¼anu kheyo.' U khou ralo Sibongile a tshi khou sumbedza Veronica Hummer H2 ya muvhala mutswu. Veronica o tou »iakhamala a tshi khou fhufha nga dakalo. 'Khei i¼a goloi, ngoho u »o bvisa yo¾he muthannga. Ndi nga ndi a mu vhona o takala.' 5 'I sedzeni nga vhuronwane ni ri vhudze mafhungo. Tsho, a thi athu ni »ivhadza kha:Network.' 'Pfarelo vhashumisani ndi khou humbela uri ni sendele ngeno tsini.' O ri u ralo Sibongile vho¾he vha sendela nga u bonya ha ¼i¾o Vho mbo »i ita danga Veronica a sala vhukati na i¼a Hummer. A ene Sibongile a tshi isa phan»a: 'Mu¾a wo aluwa vhashumisani, hoyu u bva 10 ½amusi ndi mura»o washu lwa tshiofisi. Madzina awe nga vhu»alo u »o amba namusi henefha. Ndi ene we nda ni gavhela uri u na kushumo nga hangei kha ¼a Limpopo. Hei Hummer i »o ri thusa u phetha hokwo kushumo. Veronica, tshifhinga ndi tshawe.' 'Hoo, n½e ndi pfi Veronica sa zwe vhathu vha pfisa zwone. Tshifani tshanga 15 ndi Ramagwedzha. Ndo alutshela kha ¼a Limpopo ndi tshi dzula na makhulu wanga. Fhano Soweto ndi hune vhabebi vhanga vha dzula hone. Na n½e u thoma zwino nga uri ndo fhedza u ¿wala mulingo wa gireidi 12 ndi »o vha ndi tshi wanala fhano. Ndo livhuwa.' O ri u fhedza u di»ivhadza vhashumisani vha mu kha»a vha tshi mu kuvhatedza nga muthihi nga 20 muthihi. Sibongile o vha ene wa u fhedza he a gomedza nga u mu mama shama. 2.2.1 Ndi goloi-»e ye Sibongile a sumbedza Veronica? (1) 2.2.2 Mafhungoni a re afho n¾ha tsilu hu khou ambiwa nnyi? (1) 2.2.3 ¹alutshedzani zwi no sumbedza uri Veronica u kha madakalo. (2) 2.2.4 No sedza tshaka dza vhaanewa Veronica o olwa sa muanewa wa lushaka-»e? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 2.2.5 ¹alutshedzani dzina ¼a bugu iyi 'Ho dina one' no livhanya na zwiito zwa Ngeletshedzo. (2) 2.2.6 Thasululo ndi tshi¿we tsha zwipi»a zwa puloto, ¾alutshedzani zwo bvelelaho kha thasululo ya nganea iyi. (2) 2.2.7 Mafhungo a nganea iyi a khou bvelela nga tshifhinga tshifhio? Tikedzani phindulo ya½u. (2) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 12 DBE/Lara 2022 NSC 2.2.8 Muhumbulo muhulwane wa u shumisa Veronica wa mufumakadzi kha u dziedza Ngeletshedzo ndi ufhio? (2) 2.2.9 Ni vhona vhugevhenga vhu na mbuelo? Tikedzani phindulo (2) ya½u. 2.2.10 Arali hu inwi Ngeletshedzo we a fhurwa tshelede i si na vhukono nga Veronica no vha ni tshi »o ita mini? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) [35] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 35 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 13 DBE/Lara 2022 NSC KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha idzo dzi re afho fhasi dzo µisendekaho kha µirama ye na guda. MBUDZISO 3: FINDINKODO – TT Mudau Vhalani mafhungo a tevhelaho a bvaho kha »irama ye na guda uri ni kone u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu »o langwa nga tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha yeneyo mbudziso. DZHIELANI NZHELE HEZWI: Fhindulani mbudziso dzo vhudziswaho dzi no bva kha mafhungo a bugu e na ½ewa, MBUDZISO 3.1 na MBUDZISO 3.2. 3.1 TSHIBVELEDZWA TSHA E (Ofisini dza ·ihoro ¼a Lushaka. Nga masiari, hu vhonala tshigwada tsha vhathu vha ¼ihoro i¼i) DE WIT: Vho Coetzee a vha tsha »o vha na ri½e. MURA¶O 1: Mulandu? DE WIT: Vho vha vho fanela vhe fhano u »a u ri ½ea vhu¾anzi, vho 5 »i tou hana vhe vha nga si kone. MURA¶O 2: Vho Coetzee kha vha kwengeledzwe vha vhuye. DE WIT: Ri nga si kwengweledze munna we vhutshilo hawe ho¾he ha »isendeka kha po¼itiki, arali a tshi ri o neta, u vha a khou amba ngoho. 10 MURA¶O 2: U bva ha Vho Coetzee zwi »o vun»a maan»a ¼ihoro ¼ashu. DE WIT: A thi vhoni zwo ralo, arali zwo ralo mathina a ri nga »o kona u bvela phan»a, Vho Coetzee vha tshee vho fara ¼ithihi ¼a uri ri omelele kha muvhuso wa mbuelano ya lushaka. 15 MURA¶O 2: ·ine nda ¾o»ou »ivha ¼one asi¼i. DE WIT: Kha li bulwe. MURA¶O 1: Afha kha dziphurovintsi ri tou ita hani? DE WIT: Na hone ri fanela u bva. MURA¶O 2: Nangei Kapa Vhukovhela? 20 DE WIT: Ii! MURA¶O: Hu tou nga ndi zwi¿alagudu hezwi musi. Ri nga la¾edza hani vhathu vho ri vheaho kha muvhuso wa phurovintsi? DE WIT: U dzula hashu ngomu kha khabinethe heyi zwi »o ri vhangela tsira. Ri fanela u bva na kha phurovintsi hei¼a. 25 MURA¶O 1: Avha vhe vha ri vhea vhuhosini? DE WIT: Ri fanela u vha ¾alutshedza nga n»ila i pfalaho. MURA¶O 3: Ifhio n»ila i pfalaho? (Hu pfala u gungula na u ¿u¿una.) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 14 DBE/Lara 2022 NSC 3.1.1 Mafhungo ane a khou ambiwa a khou bvelela ngafhi? (1) 3.1.2 Ndi zwifhio zwine zwa sumbedza uri Vho Coetzee ndi vha ndeme kha ¼ihoro? (1) 3.1.3 Ndi tshini tshine tsha khou netisa Vho Coetzee kha po¼itiki? (2) 3.1.4 Muthumukhulu o bveledzwa sa muanewa wa mvumbo-»e buguni iyi? (2) 3.1.5 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Vhuimo ha Vho De Wit kha ¼ihoro ndi … A mu¿waleli wa ¼ihoro. B murangaphan»a. C mura»o zwawe. D mufaragwama. (1) 3.1.6 Ma¾hakhe a bugu iyi ndi afhio? (2) 3.1.7 Ndi mini tshine tsha khou ita uri vhatshena vha si kunde musi hu tshi voutiwa? (2) 3.1.8 Aya mafhungo a bugu iyi a khou bvelela nga tshifhinga tshifhio? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.1.9 Ni vhona vhuµifari ha Vho Coetzee vhu tshi ¾anganedzea sa murangaphan»a naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.1.10 Ndi zwifhio zwe na vha ni tshi nga eletshedza vha ·ihoro ¼a Lushaka vhane vha khou bva kha po¼itiki? (3) NA Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 15 DBE/Lara 2022 NSC 3.2 TSHIBVELEDZWA TSHA F SKIET: (E e¾he) Matshelo ndi »uvha ¼a khetho dza Masipala. Ha, ri »o vhona. (ºo tshifhinganyana) Onoyu De Wit u imelela nnyi ngauri o no tou dzhena kha u vha hawe murema? Hoyu munna u khou thoma u rengisa lushaka lwa Maafurikanere. Na zwine a amba zwone a zwi 5 pfali. (Hu dzhena Skosana) SKOSANA: Môre! Môre! Gaan dit goed? SKIET: Môre minister, dit gaan goed, hoe gaan dit met jou? SKOSANA: Random somaar! (Vha a sea) Edzou mmbudza Skiet, u ngafhi Muhulisei De Wit? 10 SKIET: De Wit? Khayelitsha? (U a humbula. ºo tshifhinganyana) Minista, hafhu? SKOSANA: U humbula zwone, a thi tsha vha minister. SKIET: Ek is jammer, ek is jammer, minister. SKOSANA: Ek voel jammer vir jou ook. 15 SKIET: (O akhamala) Wat? SKOSANA: U a vhona hou¼a murangaphan»a wau u khou sokou »inetisa. U khou pwasha vhuthihi ha lushaka lwa Maafurikanere. Vhona, u pesukana hawe Khayelitsha a ho ngo mu vhuisela lukuna, o bva nga dza pfe½e henengei. U a »ivha ndi mini 20 Skiet? SKIET: Ii! SKOSANA: Muthu mutswu u nga si mu renge. De Wit kha litshe u rengisa lushaka lwa hawe a lu fha¾e a ¾utshele u amba mazwifhi phan»a ha vhathu ngauri vha »o mu rwa. 25 SKIET: Eyaa! SKOSANA: Iwe na Klank na Jan khwi½e ni tshi bva na litsha De Wit a tshi penga e e¾he. Pfesesai hafha. 3.2.1 Ndi nnyi ane a khou rengisa lushaka lwa Maafurikanere? (1) 3.2.2 Nyofho dzi re na Skiet dzi vhangwa nga mini? (2) 3.2.3 Vhukonani ha Skiet na Skosana ho »iswa nga mini? (2) 3.2.4 Ndi ngani Skiet a tshi khou ya lokhesheni dza vharema nga tshifhinga tsha khetho? (2) 3.2.5 ¹alutshedzani uri u pesukana ha De Wit ndi u »inetisela ¼ifhedzi. (2) 3.2.6 Sumbedzani tshipiµa tsha ma¾hakhe a bugu iyi. (2) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 16 DBE/Lara 2022 NSC 3.2.7 U bva phalamenndeni ha vhatshena zwo takadza vharema? Tikedzani phindulo ya½u (2) 3.2.8 Tshi sa fheli tshi a ¾ula. Sumbedzani vhungoho ha ¼ikumedzwa i¼i no sedza nyito dza vhatshena kha bugu iyi. (2) 3.2.9 U sinyuwa ha vhathu kana tshigwada nga murahu ha tshanduko i¿we na i¿we zwo tea kana a zwo ngo tea naa? Tikedzani muhumbulo wa½u nga zwo bvelelaho buguni. (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 35 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 17 DBE/Lara 2022 NSC KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI Kha khethekanyo iyi, mbudziso dzo vhudziswa dzi tshi bva kha NGANEAPFUFHI dzi tevhelaho:  'VULANI MUFUNWA WANGA' – NA Milubi  'DOKOTELA WA MUKHUWA NANDI' – LL Mafenya MBUDZISO 4 Vhalani mafhungo a tevhelaho a bvaho kha nganeapfufhi MBILI dze na guda uri ni kone u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu µo langwa nga tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha yeneyo mbudziso. DZHIELANI NZHELE HEZWI: Fhindulani mbudziso dzo vhudziswaho dzi no bva kha mafhungo a bugu e na ½ewa, MBUDZISO 4.1 na MBUDZISO 4.2. 4.1 'VULANI MUFUNWA WANGA ' – NA Milubi TSHIBVELEDZWA TSHA G A ¾odzimela hafhu. A sedza hafhu, mbilu ya thoma u ita tshigikhikhi tsha musi na mutuli. A ima e dziwilili. A swo¾a ma¾o a dovha a ¾odzimela hafhu. Ma¾o a mu vhudza uri a hu na zwi¿we. Vhukuma ndi ngoho. A tshi sedza hafhu a wana hu si na zwi¿we. Ndi Vho Dinani munna wa ¸eani. Avha Vho Dinani vha »a u ¾olela 5 musadzi wavho ¸eani. Rumu ine vha khou »a khayo ndi yeneyi ine La¾ani a vha khayo. La¾ani o »o sala o lo»elelwa nga ngomu rumuni iyi nga ¸eani musi a tshi khou ya u ¾amba shawarani. Izwi ho vha hu u itela uri a no lingedza u »a afha rumuni iyi musi ene a tshe o ya shawarani a si dzhene lune a »o vhona La¾ani. 10 Afha hune La¾ani a vha hone ndi kha rumu ya zwifha¾o zwilapfulapfu henefha Yunivesithi ya Henefha. Tshifha¾o itshi tsho fha¾wa lwa vhudele lune musi muthu e ngomu a kona u vhona zwo¾he zwi re fhasi. Musi muthu e rumuni iyi u tou vhona zwo¾he zwi no dzhena na u bva vhuima zwiendedzi ha tshifha¾o itshi. 15 ¸amusi Vho Dinani vha tshi khou imisa tshiendedzi tshavho afha fhasi ha tshifha¾o itshi, La¾ani u khou »i vha vhona zwawe. 4.1.1 Munna wa ¸eani o vha a tshi pfi nnyi? (1) 4.1.2 Ndi tshini tsho swikisaho La¾ani afho rumuni? (2) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 18 DBE/Lara 2022 NSC 4.1.3 Mafhungo e na vhala a ¾ana tshipi»a tshifhio tsha puloto? (2) 4.1.4 Muanewa mulu¾anyi kha nganeapfufhi iyi ndi nnyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.1.5 Sumbedzani mvumbo ya Vho Dinani kha nganeapfufhi iyi. (2) 4.1.6 Thasululo ya nganeapfufhi iyi ni vhona yo bveledzwa zwavhu»i naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.1.7 Masiandaitwa ane a nga bvelela kha ¸eani ro sedza vhu»ifari hawe vhu si havhu»i ndi afhio? (2) 4.1.8 Zwe ¸eani a ita zwa u funana na mu¿we munna ngeno o malwa zwi a ¾anganedzea naa? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) 4.1.9 Ndi zwifhio zwe na guda kha nganeapfufhi iyi? (3) NA 4.2 'DOKOTELA WA MUKHUWA NANDI' – LL Mafenya TSHIBVELEDZWA TSHA H Vhudokotela hawe a vhu ambi tshithu kha n½e. Dokotela ndi »ivha e wa mukhuwa fhedzi, wa muthu mutswu u »i dzula e ¼one ¼a thavhani. Zwenezwo a tshi ralo manese vha re henefho tsini vha sumbedza u sa fushea. 'Oo, zwino ni ¾o»a uri uyu muisa ndi mu tendele a tshi ¾ha¾huvha 'misisi' uri a kone u vhona ngoma ya makhuwa?' Neva. U amba maipfi ayo a 5 tshi khou bvisa bibi ye a i gidela nga fola a i funga. A dubisa luvhili na luraru. Lwa vhu½a mutsi wa vha u tshi thulidza nga ningo. 'Vhone, zwa 'misisi' a zwi tsha shuma. Zwo no bva vhukati ha shango. Na mafhungo hayo a ngoma ya makhuwa a ri na na mushumo nao. Tshine ra ¾o»a ndi u tshidza vhutshilo ha hoyu muthu' ndi sisi¾a Mawela a tshi khou 10 lingedza u fanyisela hoyu mukhuwa.' 'Ohoho, arali muthu o takala, a tshi khou takalela u vhona ngoma ya mukhuwa u »o tou shonela thavhani ya Mposi!' Louw uri u amba izwi a mbo »i isa phan»a na u dubisa bibi yawe. U bva afho Louw a mbo »i lunzili lwa uri a vhidzelwe dokotela wa mukhuwa. Sisi¾a Mawela na ene a si 15 tende-vho. A ri dokotela a hu na mu¿we nga nn»ani ha onoyo o tiwaho ¼ene¼i »uvha. Onoyo ndi dokotela Konani. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 19 DBE/Lara 2022 NSC 4.2.1 Fhethuvhupo mafhungoni aya ndi ngafhi? (1) 4.2.2 Ndi tshini tsho vhangaho khu»ano afho mafhungoni? (2) 4.2.3 Muanewa mupikisi kha nganeapfufhi iyi ndi nnyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.2.4 ¹alutshedzani uri ndi ngani Sisi¾a Mawela o vha a songo fushea nga vhu»ifari ha Louw? Tikedzani phindulo yaṋu. (2) 4.2.5 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Ane a khou sumbedza tshi¾alula kha dokotela wa murema ndi … A sisi¾a Mawela. B Konani. C Louw. D Suprithenndede. (1) 4.2.6 U sa ¾anganedza uri dokotela Konani wa murema a nga alafha mukhuwa zwi ni »isela muhumbulo ufhio? (2) 4.2.7 Thero ya nganeapfufhi iyi ndi ifhio? (2) 4.2.8 Ni a tendelana naa na zwe dokotela Konani a ita zwa u litsha mushumo kha nganeapfufhi iyi? (2) 4.2.9 Inwi ni vhona zwe suprithenndede a ita zwa u ¾o»a mulwadze a tshi ongiwa nga dokotela wa mukhuwa zwo vha na mbuelo dzavhu»i? Tikedzani phindulo ya½u. (3) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 35 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 20 DBE/Lara 2022 NSC KHETHEKANYO YA D: VHURENDI Kha khethekanyo iyi, mbudziso dzo vhudziswa dzi tshi bva kha ZWIRENDO zwi tevhelaho:  'LUVHONDO LU ¶O WA' – TK Mkansi  'NDO ¹UVHA MULOVHA' – TK Mkansi DZHIELANI NZHELE HEZWI: Fhindulani mbudziso dzo vhudziswaho dzi no bva kha mafhungo a bugu e na ½ewa, MBUDZISO 5.1 na MBUDZISO 5.2. MBUDZISO 5 5.1 Vhalani TSHIRENDO tshi tevhelaho nga vhusedzi uri ni kone u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu µo langwa nga tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha yeneyo mbudziso. LUVHONDO LU ¶O WA – TK Mkansi 1 Luvhondo lulapfu sa thavha ya Everest, 2 Lwo tou dzii phan»a hau, 3 Wa tetemela sa lu¾anga lu ma»ini. 4 Biko ¼a elela sa mulambo wa Luvuvhu. 5 Phan»a na murahu wa wana hu tshi fana, 6 Sa zwi¼a Vhaisiraele vhe vhukati ha lwanzhe na maswina. 7 Wo hangwa zwe zwa bvelela Yeriko? 8 Vhaisiraele vho fha¾elwa nn»a ha luhura? 9 Muvhi u u fha¾ela luvhondo, 10 A tshi vhona mitshelo ine Mudzimu a khou dzudzanya. 11 A tshi vhona u tshi »o vha mukundi wa vhakundi. 12 A u netisa wa la¾ela thaula. 13 Muya wa½u u songo neta, 14 Naho hu si na tshi no dzhena, 15 Naho hu si na tshi no bva, 16 Nga luvhondo lulapfu lwo imaho. 17 Naho vhuiwa hu kule, 18 Hu sa vhonali na tshi linganaho na tsha tshikenzekenze. 19 Magona a tshi dunga, a sa tsha kona u hwala muvhili. 20 U songo fholodza mi¼oro yau. 21 U tsini na u swika hayani, 22 Maneto a vhuya tsho¾he, 23 Monani nalwo, lu »o vhuya lwa wa. 24 A hu na masiari, hu songo »a vhusiku, 25 A hu na tshilimo, hu songo vha na vhuriha, 26 A hu na Kanana, hu songo fhirwa nga sogani, 27 Lu »o wa lwa Yeriko, tenda ni na Khotsi. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 21 DBE/Lara 2022 NSC 5.1.1 Luvhondo afho tshirendoni lwo imela mini? Bulani ZWIVHILI. (2) 5.1.2 ¸eani dzina ¼a figara ya muambo yo shumiswaho kha vese/mutaladzi 3, ni dovhe ni bule ¾halutshedzo ya hone. (2) 5.1.3 Topolani tshiga tsho imelaho zwivhuya kha tshitanza/ndima 3. (2) 5.1.4 Sumbedzani raimi ya tshitanza/ndima 3. (2) 5.1.5 Musi no sedza vese/mitaladzi 17 na 18, ndi zwifhio zwine murendi a khou khwa¾hisedza zwone? (2) 5.1.6 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe wo ½ekedzwaho: Khaesura yo shumiswaho kha mutaladzi/vese 24 i shuma u … A u awedza muvhali. B u vhudzisa mbudziso. C u fhindula mbudziso. D u pfufhifhadza maipfi. (1) 5.1.7 Vhu»ipfi ha murendi kha tshirendo itshi ndi vhufhio? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 5.1.8 ¹hu¾huwedzo ya murendi kha vhavhali tshirendoni itshi i na zwivhi kana zwivhuya naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 5.1.9 Zwine murendi a khou amba tshirendoni itshi zwi a itea kha vhutshilo ha »uvha na »uvha naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) NA Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 22 DBE/Lara 2022 NSC 5.2 Vhalani TSHIRENDO tshi tevhelaho nga vhusedzi uri ni kone u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu µo langwa nga tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha yeneyo mbudziso. NDO ¹UVHA MULOVHA – TK Mkansi 1 Nda humbula mulovha ndi tsengisa mi¾odzi, 2 Wo ntsiela vhusiwana vhuhulu, 3 Vho ¾uwaho na iwe, 4 Vho ita. 5 Vho fhambana na vhu¾udzi vhu imisaho mavhudzi, 6 Vhakegulu vha a shandulwa khomba dzo vhibvelaho, 7 Vhukhan»a na hone, vhu a shandulwa khomba dzo vhibvelaho, 8 Yawee! Mulovha, vhuya na mihwalo yau. 9 Vhuvhava ho »a na vhana vhaho, 10 Muthu u ¾hukulwa mukulo, ¼i n¾ha ha ¾hoho, 11 Kho½o dza nn»u ndi tshinembe khambana ya Funzani, 12 Naho zwo ralo, u tshi vuwa, u wana thundu dzi tshi ri a pfumelwa. 13 Yawee a u vhuyi naa? 14 Vhasidzana vha tshi ri u ¾angana na vhahulwane, 15 Vha wa nga lurumbu, 16 Vhafumakadzi vho ya nga zwirivha 17 Vha tshi khotha. 18 Vhasidzana vha tshi ri u sema vhakegulu 19 Vha dzhena tshivhamboni 20 N»evhe dza roredzwa a mupfure, 21 Hu si zwino, vha no tamba nga u bvula marukhu. 22 Vha¾hannga vha tshi wela, 23 U tshi swa vha vhuya vhe vhannanna, 24 Vha tshi fara »amu, mbilu vha pfa yo rula, 25 Dzi a tamba ¾hamu dza ngeyo? 26 Hu tshi ¼iwa vhutete, 27 Mukhaha hu vhutevhutevhu. 28 Zwino tse»a ¼o »i½ea maan»a 29 Vhuthu ho pfuluwa tsho¾he. 30 Ho sala mu¼ano na mudzhombano, 31 Mu¿we na mu¿we o puta ha putululi. 32 Uri tshanga ndi tshanga, 33 A si na u »o ¼a u vhona. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 23 DBE/Lara 2022 NSC 5.2.1 Kha mutaladzi/vese 1, ndi maipfi afhio a no sumbedza u lila? (1) 5.2.2 Ndi zwifhio zwi vhaisaho murendi kha ndima ya vhuvhili? (1) 5.2.3 Ipfi 'mulovha' kha tshirendo itshi ¼i amba mini no sedza kutshilele kwa vhathu? (2) 5.2.4 ¹alutshedzani zwine 'U khotha' kha vese/mutaladzi 17 zwa bvisela zwone khagala? (2) 5.2.5 Vese/mutaladzi 21 u ri »isela tshifanyiso tshifhio malugana na vhu»ifari ha vhana vha musalauno? (2) 5.2.6 Topolani vese i no amba u »ala ha mafhi kha ndima/tshitanza 7. (2) 5.2.7 Mutevhetsindo wa tshirendo itshi ndi ufhio? Tikedzani phindulo (2) ya½u. 5.2.8 Ndi ngani murendi o shumisa figara ya muambo ya ¼iedzamuthu, 'Vhuthu ho pfuluwa tsho¾he'. (2) 5.2.9 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u bveledza kha tshirendo itshi. (2) 5.2.10 No zwi livhanya na tshirendo itshi, ni vhona vhutshilo ha musalau¼a vhu khwi½e kha ha musalauno? Tikedzani phindulo ya½u. (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA D: 35 MARAGAGU¹E: 70 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa