Tshivenda FAL Grade 12 P2 NSC November 2023 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 MOPHATO 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LARA 2023 MARAGA: annnnn 70 TSHIFHINGA: Awara 21/ 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 20. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 2 DBE/Lara 2023 NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Vhalani sia¾ari he¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso. 2. Ni SONGO lingedza u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani Thebu¼u ya Zwi re Ngomu kha sia¾ari ¼i tevhelaho ni swaye nomboro dzo μisendekaho kha bugu dze na guda ¿waha uno. Vhalani mbudziso idzo ni koneha u nanga dzine na tama u fhindula. 3. Bammbiri he¼i ¼o vhumbwa nga KHETHEKANYO N¸A: KHETHEKANYO YA A: Nganea (35) KHETHEKANYO YA B: ¶irama (35) KHETHEKANYO YA C: Nganeapfufhi (35) KHETHEKANYO YA D: Vhurendi (35) 4. Fhindulani MBUDZISO MBILI dzo fhelela u bva kha khethekanyo MBILI DZIºWE na DZIºWE. KHETHEKANYO YA A: NGANEA Fhindulani mbudziso MBILI kha nganea ye na guda. KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha µirama ye na guda. KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha nganeapfufhi dze na ½ewa. KHETHEKANYO YA D: VHURENDI Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha zwirendo zwe na ½ewa. 5. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 6. Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse. 7. Tevhedzani ndaela dzo ¿walwaho mathomoni a KHETHEKANYO IºWE na IºWE nga vhuronwane. 8. Nomborani phindulo dza½u kokotolo sa zwe mbudziso dza nomboriswa zwone kha bammbiri ¼a mbudziso. 9. Ndangatshifhinga yo anganyiwaho: Shumisani minetse i re henefha kha 75 kha KHETHEKANYO IºWE na IºWE. 10. ºwalani nga vhudele nahone zwi no vhonala. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 3 DBE/Lara 2023 NSC ZWI RE NGOMU Sia¾ari i¼i ¼i »o thusa vhalingiwa kha u nanga mbudziso dzine vha ¾o»ou dzi fhindula vha songo vhuya vha vhala bammbiri ¼o¾he. KHETHEKANYO YA A: NGANEA Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha nganea ye na guda. NOMBORO YA MBUDZISO MARAGA SIA¹ARI 1. U tshila ndi u vhona 35 5 2. Ho dina one 35 8 KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha µirama ye na guda. 3. Findinkodo 35 11 KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha nganeapfufhi dze na ½ewa. 4.1 'Ai! Ndi mini?' 17 15 NA 4.2 'Wo mu nonela' 18 16 KHETHEKANYO YA D: VHURENDI Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha zwirendo zwe na ½ewa. 5.1 'O ¾uwa nazwo' 18 18 NA 5.2 'Mbonzhe dza vhubva' 17 20 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 4 DBE/Lara 2023 NSC MUTEVHE WA U SEDZULUSA Itani luswayo kha khethekanyo dze na fhindula dzone. KHETHEKANYO MBUDZISO MBUDZISO DZI LUSWAYO TEAHO U √ FHINDULWA A: Nganea 1–2 1 B: ¶irama 3 1 C: Nganeapfufhi 4.1 + 4.2 2 D: Vhurendi 5.1 + 5.2 2 PFESESANI: Ivhani na vhu¾anzi uri no fhindula mbudziso u bva kha khethekanyo MBILI fhedzi. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 5 DBE/Lara 2023 NSC KHETHEKANYO YA A: NGANEA Kha khethekanyo iyi, mbudziso dzo vhudziswa dzi tshi bva kha NGANEA dzi tevhelaho:  U TSHILA NDI U VHONA – RN Maμadzhe  HO DINA ONE – S Mbedzi Fhindulani mbudziso DZO¹HE dzo μisendekaho kha nganea ye na guda. MBUDZISO 1: U TSHILA NDI U VHONA – RN Maμadzhe Vhalani mafhungo a tevhelaho a bvaho kha nganea ye na guda uri ni kone u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu µo langwa nga tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha yeneyo mbudziso. DZHIELANI NZHELE HEZWI: Fhindulani mbudziso dzo vhudziswaho dzi no bva kha mafhungo a bugu e na ½ewa, MBUDZISO 1.1 na MBUDZISO 1.2. 1.1 TSHIBVELEDZWA TSHA A Musi Maria a tshi tou dzhena ofisini ya Mpho, mu¿we mu¾hannga ane a pfi Nda¾iso, ndi musi o mu sala murahu. Nda¾iso o mangadzwa nga u vhona Maria a tshi dzhena ofisini ya Mpho. Tshe a shuma mi¿waha miraru hafha vhuongeloni ha Vuvha, o vha a sa athu vhona Maria e ofisini ya Mpho. Mbilu ya Mashudu, muṱhannga wa Maria, yone yo vha i siho vhudzuloni, 5 na mushumo wa u lugisela mafhungo a gurannμa, o vha a tshi sokou itavho nge a vha e mushumoni. Muhumbulo wawe u mu vhudza izwi na zwi¼a nga ha Maria. Zwino ho no fhela vhege mbili dzo¾he, a sa athu u vhonana na Maria. Maria wa hone hu nga o vha a tshi khou mu sanda. Ndi ngani nga ·avhuraru o hana u ¾anganedza luṱingo lu bvaho ha Mashudu? Ndi ngani 10 ¼ia μuvha nga Mugivhela Maria a songo ¾anganedza Mashudu nga zwanμa zwivhili ngei nμuni yawe? Izwi a zwi khou amba ma¿we mafhungo? Mashudu a dovha a μikhuthadza nga u ri: 'Vhasidzana ndi vhathu vha mbilwana, ¾ha¿we u μo vhuisa mbilu, ¼a dovha ¼a vha ¼a maladze.' 'Izwi Ndi Maria naa?' Muambi ndi Mpho. 15 'Ee, ndi n½e.' 'Zwino ndi nga ni thusa nga mini?' Muvhudzisi ndi Mpho. 1.1.1 Ndi nnyi we a sala Maria murahu musi a tshi khou dzhena ofisini ya Mpho? (1) 1.1.2 Mashudu o vha a tshi shuma mini u ya nga mafhungo a re afho n¾ha? (1) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 6 DBE/Lara 2023 NSC 1.1.3 Kha nganea iyi ndi ngani Mpho o vha a si tsha londa mufumakadzi wawe? (2) 1.1.4 Ndi tshini tsho pandelisaho Mpho mushumoni? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.1.5 Muhumbulo wa Mashudu wa u funana na Phophi ndi ufhio? (2) 1.1.6 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Maria o vha a tshi shuma vhuongeloni ha ... A Maµiki¾ani. B Soweto. C Vuvha. D Tshikhudini. (1) 1.1.7 ¹alutshedzani zwo bvelelaho kha thasululo ya nganea iyi. (2) 1.1.8 Kutshilele kwa vhaanewa vha nganea iyi ku a tendisea naa ro sedza vhu»ifari havho? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.1.9 Vhu»ifari ha Maria kha nganea iyi vhu a ni fusha naa? Tikedzani nga mbuno MBILI. (2) 1.1.10 Ni vhona nyito ya Dzwaini na Dugudzha ya u funesa tshelede yo tea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) NA 1.2 TSHIBVELEDZWA TSHA B Musi Mpho e hayani, na TV o vha a si tsha lavhelesa; boμelo ¼a burandi ¼o vha ¼i ¼one khonani yawe khulwane. Muthada ya vha i tshi ri u fhedza ¼ithihi, ya dovha ¼i¿we. Zwezwi o dzula nga u rali, tshawe ho vha hu u ¾anganyisa mbalo dza muyani. Mufumakadzi wawe o vha a sa vhuyi a bva mulomo nga hazwo. Ene o vha a tshi shuma mishumo yawe o μifhumulela. 5 Zwenezwi Mpho o ima henefho mu½angoni a mbo μi ri, 'Phophi, matshelo nga madekwana a thi nga μo kona u vhuya nga u ¾avhanya. Ndi μo vha ndi tshi khou shuma vhusiku.' Phophi a hu na tshe a amba. O sokou tenda nga ¾hoho. Fhedzi, yone mbilu yo vha i tshi khou swa i tshi tou tokotoko. Mafhungo aya a Mpho o vha a 10 tshi vho thoma u akhamadza Phophi. ·avhu¾anu ¼i¿we na ¼i¿we Mpho u mbo μi ri ha nga μo vhuya nga mushumo, kana u khou ya u dalela khonani dzawe. Phophi o pfa izwi zwi zwi¿wevho. Kani luimbo lu vho thoma? Zwi re hone zwi hone. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 7 DBE/Lara 2023 NSC Mpho o ri u bva hayani, a mbo µi livha ngei nµuni ya Maria.Goloi ine a 15 khou tshimbila ngayo ya BMW i vhonala i tshi tou penya sa dzinga. Muzika une wa khou lidzwa u tou vha 'matombo'. Tshi¿we tshifhinga u ita na u tshinisa ¾hoho nga wone muzika, musi u tshi khou mutakadza. 1.2.1 Muthada hu khou ambiwa nnyi mafhungoni aya? (1) 1.2.2 Mafhungo e na vhala a khou bvelela ngafhi? (1) 1.2.3 Mpho o olwa sa muthu-µe no sedza mafhungo a re afho n¾ha? (2) 1.2.4 Mafhungo a re afho n¾ha a ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.2.5 Khuµano yo vhaho hone vhukati ha Dzwaini na Dugudzha ndi ya lushaka-µe? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.2.6 Thero ya nganea iyi ndi ifhio? (2) 1.2.7 Kutshilele kwa Mpho kha nganea iyi kwo bveledza masiandaitwa afhio kha mushumo wawe? (2) 1.2.8 Ni vhona zwe Mpho a ita musi a tshi vhulaisa Mashudu zwo vha zwo tea naa? Ndi ngani ni tshi ralo. (2) 1.2.9 Ni a pfela vhu¾ungu Mpho kha zwe a rwiwa nga Mashudu ngei nµuni ya Maria? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.2.10 U ya nga kuvhonele kwa½u ni vhona kutshilele kwa Mpho sa munna wa muµi ku tshi tendisea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [35] Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 8 DBE/Lara 2023 NSC MBUDZISO 2: HO DINA ONE – S Mbedzi Vhalani mafhungo a tevhelaho a bvaho kha nganea ye na guda uri ni kone u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu µo langwa nga tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha yeneyo mbudziso. DZHIELANI NZHELE HEZWI: Fhindulani mbudziso dzo vhudziswaho dzi no bva kha mafhungo a bugu ye na ½ewa, MBUDZISO 2.1 na MBUDZISO 2.2. 2.1 TSHIBVELEDZWA TSHA C Osbon o ri u swika a ima phanµa ha avha vhavhili. 'Hupfi ndi ¼ifhio fhungo ¼a hone?' 'A thi ri 2010 yo fhira, inwi ri vhudzeni ¾hama yanga, yo ni fara hani?' O ri u ralo Musuku a kweta ṱhoho o sedza fhasi. 'Mashika a ¿waha ndi eneo. U fhirwa nga mi¿waha yo¾he yo fhiraho. 5 I ngafhi mishumo ye magalaha a ri i μo vha hone? Thumbu i khou ita uri hu vha na zwilonda milomoni ya vha¿a½i.' O ri u ralo Osbon a peta zwanμa a zwi vhea kha khana. Musuku o tou fa nga maseo he a fhedza nga u rwa gona ¼awe nga tshanμa tsha u ¼a. 'Khezwi u tshi nga wo ni sinyusa ¿waha wa 2010?' U khou ralo Musuku a 10 tshi khou bvela phanμa na u sea. 'Khamusi arali hu tshe na Vho Mandela, havha¼a vho vha vha tshi μivha na u pfesesa vhuyo havho. U bva nga ¿waha wa gidimbili ¾hanu, zwithu zwo no sokou shanduka. A ni ambi uri ine ro pfuma vhukuma ngeno vhathu vha tshi khou μi¾ongisa nga zwibveledzwa zwa ma¿we mashango. Fhano vha 15 tou nambatedza tshiphuga¾halu n¾ha ha tsha hanengeo, ndi mini zwezwo.' U khou ralo Osbon a tshi sumbedza na nga zwanμa thovhela. 2.1.1 ºwaha une wa pfi ndi mashika ndi ufhio? (1) 2.1.2 Osborn o sinyuswa nga mini kha mafhungo a re afho n¾ha? (2) 2.1.3 Kha nganea iyi ndi ngani Ngeletshedzo o rengisa mabindu o¾he? (2) 2.1.4 Ndi kutshilele kufhio kwa Ngeletshedzo kwe kwa ita uri a si kone u shumisana na vhashumi vhawe? (2) 2.1.5 ¹alutshedzani zwo bvelelaho kha thasululo ya nganea iyi. (2) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 9 DBE/Lara 2023 NSC 2.1.6 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Kha nganea iyi Vho Gwede hu khou ambiwa ... A Osborn. B Ngeletshedzo. C Musuku. D Bra Zakes. (1) 2.1.7 Muhumbulo wa Veronica wa u funana na Ngeletshedzo ndi ufhio? (2) 2.1.8 Kutshilele kwa vhaanewa vha nganea iyi ku a tendisea naa ro sedza vhu»ifari havho? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 2.1.9 Ndi zwifhio zwe na guda kha kutshilele kwa Ngeletshedzo? Tikedzani nga mbuno MBILI. (2) 2.1.10 U ya nga kuvhonele kwa½u ndi zwifhio zwe Ngeletshedzo a vha o tea o ita zwine zwa µo muthusa vhutshiloni. (2) NA 2.2 TSHIBVELEDZWA TSHA D O ri a tshi swika a wana uri Musuku u hone hayani. U swika a ima mu¾ani a sa tse goloini. Zwo konḓela Musuku u ¾avhanya u zwi pfesesa na u zwi ¾anganedza uri ma¾o awe a khou mu sumbedza zwone. O fhedza o tou takuwa a livha he Hummer ya ima hone. A tshi swika a sokou a¾ama mulomo o akhamala. Ngeletshedzo o mbo μi tsa a tshi khou tou μihwala 5 vhukuma. 'Vha ri mini mutshutshisi?' U khou ralo Ngeletshedzo a tshi khou ya kha Musuku we a vha o no sokou a¾ama mulomo ngeno o sokou ima sa pala ya muμagasi. 'Dzhenani hafha Ngeletshedzo.' U khou ralo Musuku a tshi khou isa 10 tshanμa uri a mu khaμe. Hezwi a tshi khou isa tshanμa, ma¾o o vha o μi zwondolola Hummer H2. 'Ni khou ¾oμou mmbudza mini, a thi ri ndo ni vhudza uri luno ndi lwanzhe. Ni μo luga Musuku.' U khou ralo Ngeletshedzo vha tshi khou khaμana. 'Hei goloi i a vhidza, ngoho ndo ni shavha n½e. Uri mukalaha vho vha vho 15 kuvhanganya.' Lwanzhe ndi luno Musuku, na sa zwi tenda ½amusi a ni tsha μo dovha. Kheyo Amula, i khou kwashekanya thongwana dzo¾he dza Tshikhudini.' O ri u ralo a ima o i sedza ngeno o peta zwanμa a zwi vhea hafha kha khana. 20 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 10 DBE/Lara 2023 NSC 2.2.1 Mutshutshisi hu khou ambiwa nnyi mafhungoni aya? (1) 2.2.2 Mafhungo e na vhala a khou bvelela ngafhi? (1) 2.2.3 Ngeletshedzo o olwa sa mu¾hu-µe no sedza mafhungo a re afho n¾ha? (1) 2.2.4 Mafhungo a re afho n¾ha a ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 2.2.5 Ndi khuµano ya lushaka-µe ye ya vha hone vhukati ha Ngeletshedzo, Vho Maboho na Vho Nyamasindi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 2.2.6 Thero ya nganea iyi ndi ifhio? (2) 2.2.7 Kutshilele kwa Ngeletshedzo kwo bveledza masiandaitwa afhio kha mabindu e a vha e fhasi hawe? (2) 2.2.8 Ni vhona zwe Ngeletshedzo a ita musi a tshi hana mushumo we a fhiwa nga Osborn na Musuku zwo vha zwo tea naa? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) 2.2.9 Ni a pfela Ngeletshedzo vhu¾ungu kha zwe Veronica a mu ita? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 2.2.10 U ya nga kuvhonele kwa½u ndi zwifhio zwe Ngeletshedzo a vha o tea o ita zwa muthusa vhutshiloni hawe. (2) [35] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 35 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 11 DBE/Lara 2023 NSC KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha idzo dzi re afho fhasi dzo µisendekaho kha µirama ye na guda. MBUDZISO 3: FINDINKODO – TT Mudau Vhalani mafhungo a tevhelaho a bvaho kha »irama ye na guda uri ni kone u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu »o langwa nga tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha yeneyo mbudziso. DZHIELANI NZHELE HEZWI: Fhindulani mbudziso dzo vhudziswaho dzi no bva kha mafhungo a bugu e na ½ewa, MBUDZISO 3.1 na MBUDZISO 3.2. 3.1 TSHIBVELEDZWA TSHA E (Khoniferentsini ya vhoramafhungo. Hu vhonala murangaphanµa wa ¼ihoro ¼a Lushaka De Wit) DE WIT: (Vha mbo takuwa) Vhahashu, ½amusi ri ni µivhadza zwauri ri khou bva tsho¾he kha muvhuso wa mbuelano ya lushaka, une wa vha muvhuso wo 5 rangwaho phanµa nga ¼ihoro ¼a Madimokirati. (Hu pfala phosho na mihuvho) MUTHU ZWAWE 1: Ngani zwino? Tsha kale-kale? DE WIT: Ri khou litsha u shuma kha muvhuso hoyu nga n¾hani ha uri ndayotewa yo rwelwaho ¾ari 10 mulovha, i khou amba uri i µo fhelisa muvhuso wa mbuelano kha khetho dzi µaho. Zwino ri½e ro vhona zwi khwi½e u ¾utshela khabinethe heyi uri ri fha¾e ¼ihoro ¼ashu u itela u lugisela khetho dza matshelo. 15 (Ha pfala phosho) MUTHU ZWAWE 2: Tshete! Kha ri pfe! DE WIT: Ri½e ri khou tama madimokirati vha tshi vhusa nga vho¾he, vha µo kona u vha na vhuµifhinduleli kha zwithu zwo¾he. Ro vhona uri mihumbulo ine 20 ra i ¾ahisa avha vhavhusi na ri½e a vha i ¾anganedzi, re ndi khwi½e u bva khazwo. Tshi¿we hafhu, ri½e a ri khou bva hafha kha khabinethe ri na muya wa u thutha, ri½e ro µiimisela u fha¾a. MUTHU ZWAWE 3: Iyo 'swart gevaar'? 25 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 12 DBE/Lara 2023 NSC DE WIT: Zwo raloho ro zwi kaidza. Azwi tsha µo dovha zwa bvelela. RAMAFHUNGO: Ndi tshini tshine ¼ihoro ¼a lushaka ¼a µi ita? DE WIT: Ri½e arali ra nga dzhia shango, nndwa dza KwaZulu-Natal dzi µo fhela fheli. Vhugevhenga 30 nahone ri µo vhufhelisa. Ri½e ri na vhu¾ala ha vhuµi ha u kona u dzima mulilo wa bulayo. 3.1.1 Bulani fhethu hune mafhungo aya a khou bvelela hone. (1) 3.1.2 Ndi mahoro afhio ane a khou fhambana mafhungoni e na vhala? (2) 3.1.3 Vhuimo ha De Wit ndi vhufhio kha ¼ihoro ¼ine a vha kha¼o? Tikedzani. (2) 3.1.4 Muanewa mupikisi ndi nnyi kha µirama iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.1.5 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Mafhungo e na vhala a wela kha tshipiμa tsha … A khuµano. B u gonya ha mafhungo. C thasululo. D fhethuvhupo. (1) 3.1.6 Ndi ngani u bva ha vhathu vha De Wit kha muvhuso wa mbuelano zwi tshi khou takadza vhathetshelesi? (2) 3.1.7 Mihumbulo ya vhatshena i khou ¾anganedzea phalamenndeni nga vharema? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.1.8 Ni a tendelana naa na muhumbulo wa De Wit wa u fhelisa nndwa na vhugevhenga? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.1.9 Inwi ni vhona u sa pfana ha mahoro zwi tshi µisa mvelaphanµa shangoni naa? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno THARU. (3) NA Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 13 DBE/Lara 2023 NSC 3.2 TSHIBVELEDZWA TSHA F MUNNA: N½e ndi ima na muhulisei Vho-De Wit. A thi vhoni ri tshi kha µi vha na mulomo kha khabinethe heyi yo rangwaho phanµa nga Madimokirati. Khwi½e kha ri bve ri sasaladze hoyu muvhuso wa Madimokirati ri nnµa ha khabinethe. DE WIT: Khe¼o fhungo! 5 COETZEE: Vhanna, polotiki ya u sasaladza muvhuso na u khwikhwidzela gariki murahu yo fhelelwa nga mushumo. Naa khezwi ri sa omeleli muvhuso wonoyo ra u tikedza nga hune ra nga kona? Vhathu ri songo hangwa hune ra bva hone. Mvelaphanµa ndi nge ri½e Maneshinala ra tumba n¾ha nga 10 mulayo washu wa khethekanyo nga lukanda. DE WIT: Minista Coetzee, n½ee nµevhe. COETZEE: Ndo thetshelesa. DE WIT: Ri½e ri khou bva muvhusoni hoyu ri na muya wa u fha¾a. U tikedza hashu muvhuso wa Madimokirati zwi µo ri sia ri½e 15 ri si tsheena mushumo u pfalaho.Nahone arali ra sa bva kha uno muvhuso ndi hone u fa ha ·ihoro ¼a lushaka! COETZEE: U bva hashu kha muvhuso wa mbuelano, ndi u la¾edza vha¼a vha vha ri voutela. DE WIT: Na khathihi. U bva hashu kha khabinethe zwi µo ri ½ea 20 tshifhinga tsha u khwa¾hisa lufhafha lwa ¼ihoro ¼ashu. Zwi dovha hafhu zwa ri konisa u vhona na u vhonolola vhuaµa ha muvhuso wa madimokariti. Vhonai, zwa zwino ri ngomu muvhusoni hoyu, a ri koni na u hanedza zwi¿we zwiga zwi sa ri fushi kha ndayotewa. Ra vha vha u hanedza ri milwa nga 25 dzivoutu, vhunga vhaisa havha¼a phalamenndeni ndi vhone fhedzi. COETZEE: Areµi, ri µo vhona. Hone ri khou khakha nga maanµa. N½e a thi vhoni hu na zwine ra khou khakha khazwo lini. 3.2.1 Minista mafhungoni aya ndi nnyi? (1) 3.2.2 Bulani dzina ¼a murangaphanµa wa ¼ihoro ¼a Maneshinala. (1) 3.2.3 Ndi kha zwifhio zwine munna a ri u ima na De Wit? (2) 3.2.4 Ndi vha ¼ihoro ¼ifhio vhane vha nga takalela muhumbulo wa u bva ha vhatshena phalamenndeni? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.2.5 Vhambedzani zwine De Wit na Coetzee vha fhambana ngazwo. (2) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 14 DBE/Lara 2023 NSC 3.2.6 Khuµano buguni iyi yo vhangwa nga mini? (2) 3.2.7 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane we wa ita uri vha ¼ihoro ¼a Lushaka vha µibvise kha muvhuso wa mbuelano kha iyi (2) µirama. 3.2.8 Sumbedzani masiandaitwa e a bveledzwa nga uyo mu¾angano wo fariwaho. (2) 3.2.9 Ni a tendelana naa na muhumbulo wa maneshinala wa u bva kha muvhuso wa mbuelano? (2) 3.2.10 Arali no vha ni shaka ¼a Coetzee, no vha ni tshi »o mueletshedza zwifhio no sedza tsheo ya u dzula kha muvhuso wa mbuelano.Tikedzani phindulo ya½u. (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 35 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 15 DBE/Lara 2023 NSC KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI Kha khethekanyo iyi, mbudziso dzo vhudziswa dzi tshi bva kha NGANEAPFUFHI dzi tevhelaho:  'AI! NDI MINI?'– LL Mafenya  'WO MU NONELA' – LL Mafenya MBUDZISO 4: ZWA VHUTSHILO – NA Milubi na LL Mafenya Vhalani mafhungo a tevhelaho a bvaho kha nganeapfufhi MBILI dze na guda uri ni kone u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu µo langwa nga tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha yeneyo mbudziso. DZHIELANI NZHELE HEZWI: Fhindulani mbudziso dzo vhudziswaho dzi no bva kha mafhungo a bugu e na ½ewa, MBUDZISO 4.1 na MBUDZISO 4.2. 4.1 'AI! NDI MINI?' – LL Mafenya TSHIBVELEDZWA TSHA G 'A thi fhelekedzwi nga muthu.' 'A zwiho hezwo, ndi a ni fhelekedza Sofi. Ndi hone ni tshi µo vhona uri ndi kona hani u fhelekedza,' Ndi Mangalani. Nga itshi tshifhinga Vho Mathada vho vha vha tshi khou kumedza. Avhaathu a sedza Vho Mathada hafhu, a tshi vhona dzi tshi khou ¼ela 5 a vhudza hoyu Mangalani uri ene u khou pfa a si khou takala hezwi a tshi khou amba na Sofi. A tshi isa phanµa a vho amba na nga tshikhuwa a ri 'I am becoming jealous.' Mangalani u pfa izwo a tou funa zwone. A thoma u isa tshanµa tshawe kha tshirumbi tsha Avhaathu. Tshikete tsha Avhaathu tsho vha tshi na 10 pili¾i, tsho vulea nga hafha phanµa. Vha no zwi µivha vha ri ndi tshikete tsha 'vu¼a'. Tsho vha tsho vulea lune zwirumbi zwa hoyu Avhaathu wa wana zwo sala nnµa. Tshanµa tsha Mangalani tsho ri tshi tshi khou µi ya tshi tshi ya. Avhaathu a vho vhonala a tshi vho sokou poidza poidza ma¾o. Mu¿we 15 nga fha¼a a pfala a tshi tou ambela fhasi a tshi ri 'Vhafunzi ndi vha mulovha,vha ½amusi ndi ma¾arelwa.' Kale hu si lini, Mangalani a vhonala a tshi khou hevhedzana na Avhaathu. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 16 DBE/Lara 2023 NSC Zwenezwo Avhaathu taku! Nga murahu Mangalani na ene taku! Vho 20 Salani vha sala vho fara ¾haha. Vho-Mathada vha tshi ri papara vha wana Avhaathu haho. Vha livhalivha vha tshi khou ¿oliedza ma¾o. 4.1.1 Ndi nnyi we a vha a songo takala mafhungoni aya? (1) 4.1.2 Kha mafhungo are afho n¾ha ndi nnyi we a vha a tshi khou kumedza? (1) 4.1.3 No vhala mafhungo aya, nyito ye Mangalani a ita kha Avhaathu ndi ifhio? (2) 4.1.4 Mafhungo e na vhala a ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.1.5 Muanewa dendele wa nganeapfufhi iyi ndi nnyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.1.6 Ndi ngani Avhaathu o amba maipfi aya: 'I am becoming jealous.' (2) 4.1.7 Mulu¾anyi kha nganeapfufhi iyi ndi nnyi? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) 4.1.8 Thasululo ya nganeapfufhi iyi yo bveledzwa zwavhuµi naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.1.9 No sedza vhuµifari ha Mangalani kha nganeapfufhi iyi, inwi ni vhona o tea u vha mufunzi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) NA 4.2 'WO MU NONELA' – LL Mafenya TSHIBVELEDZWA TSHA H O ri o no wana yawe rumu a livha-ha kha i¼a ye a vhudzwa. Sa izwi i vhusiku ha vhaloi u na vhu¾anzi uri u µo wana vho no vhuya rumuni. O ri u khokhonya a zwipfa. Nga murahu ndi hoyu Freddy a tshi µa hafha vothini. O tou kanyela thaula kha khundu. Ene o humbula uri ndi havha vha no µisa zwi¼iwa dzirumuni sa izwi ho vha hu si kale o vha itela founu, 5 nga u »ivha uri vha tsini na u vala. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 17 DBE/Lara 2023 NSC A tshi vula o tshuwa lwe a thamutshela murahu. A si u elelwa u¼a musi we a ¾oµa u ya vhadzimuni. O mbo µi dzhena ngomu Humbulani.Thathani wawe o eµela n¾ha ha mmbete hu si na tshe a ambara. A tshi ¾oµou vuwa, Humbulani a mu hanisa. 10 'Hai Thathani ni songo µidina nga u vuwa. N½e a tho ngo µa u dzula lini. Ndo µa u vhona hezwi zwire hafha. Na zwino ndo zwi vhona ndi kha µi humela hayani.' O ralo a tshi khou foda zwi½epe nga heyi khamera yawe ye a fara. 'Khotsi a Funi kha vha mpfarele. A thi tsha ...' 15 He¼i fhungo na u ¼i fhedzisa ha ngo ¼i fhedzisa. O mbo µi mudzhenelela Humbulani. 'Ni songo µifhedzela mare Thathani. Ndo livhuwa nga maanµa u fhulufhedzea ha½u. Ni µo wana mulaedza u tshi bva kha muimeleli wanga. Ri µo ¾angana khothe.' O ri u amba a mbo µi bva a vala na vothi. Ho fhela 20 tshikhala afha rumuni ho no sokou hwii ... 4.2.1 U ya nga mafhungo a re afho n¾ha ndi nnyi we a vula mu½ango? (1) 4.2.2 Bulani tshifhinga tshe mafhungo aya a bvelela ngatsho. (2) 4.2.3 Mafhungo e na vhala a ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.2.4 Ndi tshini tsho ¾u¾uwedzaho Humbulani u dalela Thathani a songo amba? (2) 4.2.5 Thathani o olwa sa muanewa-µe kha nganeapfufhi iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.2.6 Thero ya nganeapfufhi iyi ndi ifhio? (2) 4.2.7 Muanewa mupikisi ndi nnyi kha nganeapfufhi iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.2.8 Ni vhona thasululo ya nganeapfufhi iyi yo bveledzwa zwavhuµi naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.2.9 Ndi zwifhio zwe na vha ni tshi nga ita arali no µi wana ni kha vhuimo ha Humbulani? (3) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 35 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 18 DBE/Lara 2023 NSC KHETHEKANYO YA D: VHURENDI SHOTHODZO – TN Pholi na TK Mkansi Kha khethekanyo iyi, mbudziso dzo vhudziswa dzi tshi bva kha ZWIRENDO zwi tevhelaho:  'O ¹UWA NAZWO' – TN PHOLI  'MBONZHE DZA VHUBVA' – TN PHOLI DZHIELANI NZHELE HEZWI: Fhindulani mbudziso dzo vhudziswaho dzi no bva kha mafhungo a bugu e na ½ewa, MBUDZISO 5.1 na MBUDZISO 5.2. MBUDZISO 5 5.1 Vhalani TSHIRENDO tshi tevhelaho nga vhusedzi uri ni kone u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu µo langwa nga tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha yeneyo mbudziso. O ¹UWA NAZWO – TN Pholi 1 Khonani yo fhiwa tshifhinga, 2 Sa lupenyo ya takuwa ya zanyuka, 3 Ya µidzudzanya yo ima, 4 Ya amba uri o vha o luga, 5 Zwikamba zwa µala, manzhi a kundwa u bva. 6 Muimeleli wa mashaka a vhidzwa, 7 A µa a tshi gogoµela nga mugo, 8 A bula ¼a uri mashaka o ¾utshelwa, 9 Ho ¾uwa thonga yo khwa¾haho, 10 Vhu¾ungu ha mela khofheni ya muambi. 11 Mushumisani a sendela, 12 A ngaria luambo lwashu, 13 Zwe a bula o ri o vha e mushumi wa biko, 14 Zwitshele na vhulu¾a zwo vha zwi si zwawe. 15 Nyimbo dzo imbwa ra swika, 16 Vhulalo ha tenengedzwa zwa vhavha, 17 Fhasi mavuni ha tsitswa, 18 Mitzhemo sa ya dzimmbwa dzo dzhenelwaho ya pfala. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 19 DBE/Lara 2023 NSC 19 Mavu a tshi shelwa zwa nana, 20 Mme na mazwale vha wa,vhuongeloni vha hwalelwa, 21 Vhanzhi vha pfala vha tshi ¿u¿una, 22 Zwa lufuno na vhuthu zwe a zwi tshila. 23 O ¾uwa na zwawe zwo¾he, 24 Ro sala na zwashu ro¾he, 25 Shango ¼o¾he ¼i µo sia o¾he, 26 Fhedzi ri µo ¾uwa na zwashu, 27 ¶uvha ¼ashu ¼i henefho kule-tsini. 5.1.1 Ipfi 'zwikamba' kha mutaladzi 5 ¼o imela mini? (1) 5.1.2 Figara ya muambo yo shumiswaho kha vese 2 i khou ombedzela zwifhio? (2) 5.1.3 Ndi tshini tshi no sumbedza uri muimeleli wa mu¾a o vha e muthu muhulwane? (2) 5.1.4 Mutevhetsindo wa tshirendo itshi ndi ufhio? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 5.1.5 U ya nga mushumisani ndi afhio matshilele mavhuya e o ¾uwaho a vha e nao? (2) 5.1.6 Sumbedzani tshikimu tsha raimi tsha tshitanza 4. (2) 5.1.7 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe wo ½ekedzwaho: Maipfi 'o ¾uwa' kha tshirendo itshi a khou amba u … A ya hayani. B lovha. C ½enga. D shavha. (1) 5.1.8 No sedza tshitanza 5 ndi zwifhio ZWIVHILI zwe o ¾uwaho a zwi tshila kha tshirendo itshi? (2) 5.1.9 ¹alutshedzani zwine tshirendo itshi tsha khou amba ngazwo. (2) 5.1.10 No sedza zwine tshirendo tsha khou amba zwone, ni nga takalela zwi tshi bvelela kha shaka ¼a½u? Tikedzani phindulo ya½u. (2) NA Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenda Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 20 DBE/Lara 2023 NSC 5.2 Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni μo kona u fhindula mbudziso dzo μisendekaho khatsho. MBONZHE DZA VHUBVA – TN Pholi 1 A vha mpfi na zwi¼iwa a thi fhiwi, 2 Thi ¾oµiwi na zwiambaro thi rengelwi, 3 Ndi a vhengwa, na nµuni thi swielelwi, 4 Vha mmbona ndo ¾ahelelwa vha a ntsea, 5 Ndo tshenuluwa na tshisibe thi natsho, 6 Vhananga vho onda na lwatsi ndi khwi½e, 7 Mishumo a vha mphi yo leluwaho, 8 Nda ½ewa ndi a goµwa, nda pfi ndi mmbwa. 9 Vhubva ndi vhulwadze, 10 Mubva ndi mulwadze, 11 U lwala u fhiwa na u funwa, 12 Zwavhuµi u tou lindela ha tevheli, 13 Takuwa, mubva ndi iwe! 14 Mubva ha na nzie, dzone khoroni dzo tou pha! 5.2.1 Bulani mbonzhe dza vhubva MBILI dzo buliwaho afha tshirendoni. (2) 5.2.2 Vhana vha mubva vha vhonala nga mini? (2) 5.2.3 U ya nga murendi u ri vhubva ndi mini? (2) 5.2.4 ·ifurase ¼o talwaho nga fhasi kha vese 8 ndi figara ifhio ya muambo? (1) 5.2.5 ¹alutshedzani uri mubva ndi mini. (2) 5.2.6 Sumbedzani vhupfa ha tshirendo itshi. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 5.2.7 Sumbedzani zwine vese 14 ya khou bvisela zwone khagala. (2) 5.2.8 Nga murahu ha u vhala tshirendo itshi ndi zwifhio zwine na sala no guda? (2) 5.2.9 Inwi ni nga eletshedza mubva kha zwifhio sa musi vhubva vhu si na zwivhuya vhutshiloni? Tikedzani phindulo ya½u. (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA D: 35 MARAGAGU¹E: 70 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa