Tshivenda FAL Grade 12 Paper 1 November 2018 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) LARA 2018 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: Awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 12. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 2 DBE/Lara 2018 NSC PFESESANI 1. Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyonµivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Zwivhumbeo na milayo ya kushumisele kwa luambo (40) 2. Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha hedzi khethekanyo. 3. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 4. Hune khethekanyo IºWE na IºWE ya fhelela hone ni talele. 5. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso. 6. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso, ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho. 7. Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupele¾o, tswayo na khethekanyo ya maipfi. 8. Ni eletshedzwa lwa tsho¾he uri ni shumise ndangatshifhinga iyi yo anganywaho: KHETHEKANYO YA A: Henefha kha minetse ya 50 KHETHEKANYO YA B: Henefha kha minetse ya 20 KHETHEKANYO YA C: Henefha kha minetse ya 50 9. ºwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 3 DBE/Lara 2018 NSC KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO 1: PHUROSA Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA A MUOLI MAKONE 1 U fhela ha muvhuso wa tshi¾alula nga 1994 zwo vulela vhabvannµa mi½ango ya u µa fhano Afrika Tshipembe. Vhunzhi havho vho µiswa nga u tambula mashangoni avho.Vhathu avha vha vho tou tshatshama sa masunzi fhano shangoni ¼ashu. Mu¿we wa vhabvannµa vhe vha orowa kha ¼ino ndi Armando. Hayani o vha a tshi bva Mozambique. 5 2 Armando sa vha¿we vhabvannµa o µa nga u shambila fhano Afrika Tshipembe. O vha a tshi eµela dziphaiphini na thungo ya dzibada nge a vha a si na vhudzulo. Nga itsho tshifhinga o vha a tshi khou lwa na u ¾oµa mushumo µoroboni ya Johannesburg. Zwo mu konµela u wana mushumo. Nyimele iyi yo mu dina nge a vha o sia vhana na 10 mufumakadzi. 3 A zwo ngo dzhia mi¿wedzi mingana a songo humbula u shumisa vhutsila hawe ha u ola. O µo wana fhethu ha u shumela hone henefho kha i¿we ya dzibada dza vhukati ha µorobo. Nge a vha a si na vhudzulo o vha a tshi tshimbila o hwala bege yawe i re na zwishumiswa zwawe. 15 4 Badani dza µorobo khulwane ya Johannesburg ho µala vharengisi na vharengi vha zwibveledzwa zwo fhambanaho sa miroho, mitshelo, zwiambaro na zwi¿we. Kha ¾afula ya Armando ho vha hu na zwithu zwo fhambanaho na zwa vha¿we. Ho vha hu na bege, dzipennde, dzipenisela na mabammbiri. Zwithu izwi o vha a tshi zwi shumisa u ola. 20 5 Armando o vha a tshi ola vhathu, zwipuka, mupo na zwi¿we zwe vhathu vha vha vha tshi mu humbela uri a vha olele. Tshelede ye a vha a tshi i wana yo thusa uri a wane vhudzulo na u kona u ¾undela mu¾a wawe. Vhudzulo o vhu wana Park Town ha mukhuwa a no pfi Williams. 6 U dzula ha Armando ngei ha Vho Williams o tou vha mashudu a phele. 25 Vho mu thusa u vhambadza vhutsila hawe kha vha¿we vhatshena. Izwi zwo takadza Armando nge a thoma u wana makete wa vhatshena. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 4 DBE/Lara 2018 NSC 7 Ngei µoroboni he a vha a tshi shuma hone wo vha u tshi wana vhathu vho rwa muduba na mi¾a yavho vha tshi ¾oµou oliwa. Vha¿we ndi vhe vha vha vha tshi tou µa na zwifanyiso zwine vha ¾oµa zwi tshi oliwa. Zwo 30 vha zwi sa dzhii tshifhinga u fhedza tshifanyiso tshithihi. Zwifanyiso zwawe zwo vha zwi tshi sumbedza vhukoni ha n¾hesa nga u naka hazwo. 8 Vhaendelamashango na vhone ma¾o avho o kokodzwa nga mushumo uyu. Vhunzhi havho ndi vhe vha renga zwifanyiso zwe a vha o imisa henefho tsini na ¾afula. Vha¿we vhaendelamashango vho vha vha tshi 35 badela nga tshelede ya mashango ane vha bva khao sa dziphaundu na dzidolara. Vhutsila hawe ho mudzhenisela tshelede nga nµila i mangadzaho. 9 U vha hawe na masheleni a zwo ngo vhuya zwa µisa muhumbulo wa u ¾oµa fhethu ho tsireledzeaho ha u shumela hone. Tsho itisaho uri a ise 40 phanµa na u shumela henefho ndi tshivhalo tsha vhathu vhane vha µa u oliwa na vhukonani ho fha¾eaho vhukati hawe na vhathu henefho µoroboni. E henefho u µiphi½a nga u haseledza na u sea na vha¿we vharengisi. O dovha a vhona uri hune a khou shumela hone hu a kona u ¾ana bindu ¼awe nge ha vha hu tshi dzula ho µala nahone hu tshi 45 swikelelwa nga vhathu vho¾he na vha si na mimoµoro. 10 Naho hu na phosho µoroboni, musi e vhukati ha mushumo wawe o vha a sa zwi pfi ngauri muhumbulo wo¾he wo vha u tshi vha u kha u ola. Vhukoni hawe ho ita uri a humbelwe u ola na vhaµivhalea sa vhaimbi, vhoramabindu na vhorapolotiki. O vha a tshi humbelwa u ola dzimbondo 50 nga dzikhamphani na vhorapolotiki vha tshi khou phaµaladza milaedza kha vhathu. 11 Vhushai na he ha shavhela hone a ri huµi. ¸amusi u khou vhalwa kha vhaoli vho pfumaho na u µivhea shangoni. Vha mu¾a wawe vha vho dzula fhano Afrika Tshipembe nahone vha tou kapula mapfura nga lebula. U µa 55 ha Armando zwo mu vulela dzinµila dza vhubindudzi. 12 Na ½amusi vha ya hune a shumela hone, vha µo wana muduba wa vhathu vha u olwa wo engedzea. [Zwi bva kha vhalingi] 1.1 Bulani shango ¼ine Armando a bva kha¼o. (1) 1.2 Topolani fhungo ¼i sumbaho uri vhabvannµa vho µa Afrika Tshipembe nga vhunzhi. (1) 1.3 Ndi vhutsilaµe he Armando a vha e naho? (1) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 5 DBE/Lara 2018 NSC 1.4 Ndi zwifhio zwi sumbedzaho uri Armando o vha a si na vhudzulo u swikani hawe kha ¼ino? (2) 1.5 Vhambedzani Armando wa musi a sa athu u swika Afrika Tshipembe na wa musi o no vha Afrika Tshipembe. (2) 1.6 Tsho vhangaho u µa ha vhabvannµa Afrika Tshipembe ndi mini? (2) 1.7 Sumbedzani muhumbulo muhulwane wa mafhungo e na vhala kha phara ya 7. (2) 1.8 ¹alutshedzani ¼ifurase ¼o swifhadzwaho no livhanya na mafhungo e na vhala. (2) 1.9 Ndi zwibveledzwa µe zwo no ¾ana vhutsila ha Armando? (2) 1.10 Vho Williams vho shela hani mulenzhe kha u alusa bindu ¼a Armando? (2) 1.11 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Vhathu vho vha vha tshi rwa muduba … A ofisini. B muµini wa Williams. C vhengeleni. D tafulani ¼a Armando. (1) 1.12 Ndi ngani Armando o futelela u shumela badani vhukati ha µorobo? (2) 1.13 U vha na mpho zwi a thusa? Tikedzani phindulo ya½u nga zwe na vhala mafhungoni aya. (2) 1.14 Ni nga eletshedza hani vhaswa u tevhela sia ¼a vhutsila he Armando a vha e naho? Tikedzani phindulo ya½u. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 6 DBE/Lara 2018 NSC ¹alelani tshifanyiso uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA B: TSHIFANYISO [Tshi bva kha inthanethe] 1.15 Ndi zwifhio zwine zwa nga itwa u vhulunga maµi ro sedza kha tshifanyiso? (2) 1.16 Vhana avha vha sumbedza vhe vhana vha tshikolo. Tikedzani fhungo i¼o. (2) 1.17 U ya nga inwi, ndi zwifhio zwi no sumbedza uri avha vhana vha a ¾honifhana? Tikedzani phindulo ya½u. (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 7 DBE/Lara 2018 NSC KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO 2 Vha Muhasho wa pfunzo dza fhasi vho fha¾a ¼aiburari tshikoloni tsha½u vha fhedza vho dalela tshikolo tsha ha½u u pfumbudza vhagudiswa nga ha maga ane a tevheliwa musi hu tshi shumiswa ¼aiburari. Vhalani mafhungo (TSHIBVELEDZWA TSHA C) afho fhasi ni kone u ¿wala mbuno dza SUMBE nga ha maga ane a tevheliwa musi hu tshi shumiswa ¼aiburari. NDAELA: 1. ºwalani mbuno dza SUMBE dzi kha mafhungo a pfalaho, nga ha maga ane a tevheliwa musi hu tshi shumiswa ¼aiburari. 2. Tshivhalo tsha maipfi TSHI SONGO PA¶A 70. 3. Nomborani mafhungo a½u u bva kha 1 u ya kha 7. 4. ºwalani mbuno NTHIHI kha fhungo ¼i¿we na ¼i¿we. 5. Shumisani maipfi A¸U. 6. Sumbedzani tshivhalo tsha maipfi e na a shumisa e zwitangeni mafheloni a manweledzo/samari ya½u. TSHIBVELEDZWA TSHA C MAGA ANE A TEVHELIWA MUSI HU TSHI SHUMISWA ·AIBURARI ·aiburari ndi fhethu hune bugu dza dzula hone ndivho i ya uri vhathu vha vhalele hone kana dzi hadzimiwe. ·aiburari sa tshiimiswa tshi¿we na tshi¿we hu na milayo ine vhathu vha i tevhela musi vha tshi shumisa ¼aiburari. Tsha u thoma u tshi swika ¼aiburari hu na mushumi ane a thusa vhathu. U swikela khae wa amba zwine wa ¾oµa, a konou u thusa. ·aiburari bugu dzi vheiwa hu tshi tevhedzwa thero na mutevhe wa dzinomboro. Arali wa ¾omola bugu, u fanela u i vhuyedzedza he ya bva hone, zwa sa ralo mutevhe wa dzibugu u a khakhisea. Arali muthu a tshi khou ¾oµou vhalela henefha, ha ngo fanela u ita phosho, u tea u vhalela fhasi kana hone u vhalela mbiluni uri a si thithise vha¿we vhane vha khou shumisa ¼aiburari. Musi muthu o farwa nga nµala ha tei u ¼ela ¼aiburari. U ¼ela nnµa u shavha u tswukisa dzibugu. N¾ha ha ¾afula hu tea u vha na zwishumiswa zwine a zwi tshinyadzi dzibugu. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 8 DBE/Lara 2018 NSC Vhane vha daha fola na ¼one ¼o iledzwa ¼aiburari sa izwi ¼i tshi nga vhanga mulilo une wa nga fhisa bugu dzo¾he. Zwi¿we ndi u itela vhashumisi vha ¼aiburari vhane vha si dahe uri vha si dahiswe vha sa funi. Bugu dza ¼aiburari a dzi kherulwi masia¾ari kana u talatadza khadzo ngauri dzi kha µi µo shumiswa nga vha¿we. Arali hu na zwine wa ¾oµa kha bugu u tou fodisa wa badela kha muthu a no khou thusa henefho ¼aiburari. Ha itwa hezwo bugu dzi nga vhulungea. ·aiburari ndi fhethu ho khetheaho. Hu fanelwa u huliswa na u tsireledziwa nga nµila dzo¾he vhunga hu tshi wanala nµivho. [Zwi bva kha vhalingi] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 9 DBE/Lara 2018 NSC KHETHEKANYO YA C: ZWIVHUMBEO NA MILAYO YA KUSHUMISELE KWA LUAMBO MBUDZISO 3: KHUNGEDZELO ¹alelani khungedzelo uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA D VHUAWELO LODGE Haya ha mimbete ya vhukimvi na vhuphuvhephuvhe. Vho neta? Vha a ¾oµa u awela? Arali phindulo hu EE, Vhuawelo Lodge ndi yone thasululo ya thaidzo yavho. Vha eµela vhusiku vhuthihi nga mahala arali vho eµela masiku a no fhira ma¾anu. Mitengo yashu yo itelwa vhone fhedzi. Kha vha ¾avhanye vha vhaledze hu sa athu u µala. Vha kwama Vele kha 078 787 8900 kana kha www.vhuawelo@gmail.com. [Tshi bva kha: Inthanethe] 3.1 Ndeme ya u shumisa khephusheni kha khungedzelo iyi ndi ifhio? (2) 3.2 Bulani zwithu ZWIVHILI zwine ra nga zwi shumisa u kwama avho vhathu. (2) 3.3 Khungedzelo iyi yo livhiswa kha tshigwada tshifhio tsha vhathu? (2) 3.4 Maipfi: Vhukimvi na vhuphuvhephuvhe a bvisela zwifhio khagala zwi tshi kwama Vhuawelo Lodge? (2) 3.5 Inwi ni vhona dzina ¼a lodge iyi ¼i tshi nga ¾u¾ula dzangalelo ¼a vhathu u dalela iyi lodge? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 10 DBE/Lara 2018 NSC MBUDZISO 4: KHATHUNI ¹alelani khathuni uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA E FUREME 1 FUREME 2 FUREME 3 Ndi zwavhuµi no µa u Ndi zwone, a hu Nga nnµa ha zwenezwo, hafha nndalela na u fhedza na dinani Vele. ndi fhethu havhuµi ha u tshifhinga na n½e Londi. dzumbama mapholisa. [Tshi bva kha inthanethe] 4.1 Vhathu vha re kha khathuni vha vhonala vhe ngafhi? (1) 4.2 Tsho µisaho Vele afho hune a vha hone ndi mini? (2) 4.3 Vhathu vha re kha khathuni vha a µivhana? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.4 Nangani phindulo yone kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Muthu a re kha fureme 3 o eµelaho o ... A takala. B mangala. C sinyalala. D tshuwa. (1) 4.5 Luambo lwa muvhili kha fureme 2 lu bvisela zwifhio khagala? (2) 4.6 Nga kuhumbulele kwa½u, ni vhona Vele o huvhala a tshi khou ita zwivhuya? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 11 DBE/Lara 2018 NSC MBUDZISO 5: PHUROSA 5.1 Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA F VHAHOLEFHALI NA VHONE NDI VHATHU 1 Kha tshaka nnzhi tsha kale na kale vhana vha re na vhuholefhali vho vha vha tshi dzhiiwa nga nµila ine ya si vhe yavhuµi na luthihi. U vha na ¿wana a re na vhuholefhali zwo vha zwi tshi amba samba kha muµi wonowo lune o vha tshi dzumbamiswa, a sa bviselwe nnµa vhathuni, Hu¿we o vha a tshi zwizwiedziwa zwa sa vhuye zwa 5 µivhiwa. Vhana avho vho vha vha tshi sandwa sa mbudzi ya gwambe, muthu a µi vhudzisa uri vho khakha mini? 2 ¸amusi zwo shanduka vhana avha vha vho dzula khagala ngauri na vhone ndi vhathu. Muthu a nga vha na vhuholefhali ha mufuda ufhio na ufhio, u a ¾anganedzwa. Vhana vha re na vhuholefhali vha kona u 10 aluwavho ano maµuvha sa vha¿we vhana. A vha tsha ¾wa vho valelwa sa kale. 3 Tshikolo a tshi tsha vha dada khavho, vhathu vha re na vhuholefhali vha µi tou dzhena tshikolo u fana na mu¿we na mu¿we. Tshi¿we tshifhinga u wana vhe vhone vha no konesa u fhira vha¿we vhana. 15 Zwikoloni ho no vha na tshomedzo dza u ¿wala dzo itelwaho vhone. ¸amusi ri tshi khou amba vha¿we vhathu vha re na vhuholefhali vha na dzidigirii khulwane sa MA. Vha¿we ½amusi vha khou µisa mvelaphanµa kha sia ¼a vhubindudzi. 4 Dziofisini, zwikoloni na kha zwifha¾o zwinzhi zwa muvhuso, ho no 20 vha na tshomedzo dzo teaho u shumiswa nga tshigwadza itshi tsha vhathu. Kha mitambo ri wana vhaholefhali vha tshi dzhenelela vhukuma. Na dzikhaphu vha tshi vhuya nadzo. Ndi ngoho, vhuholefhali a si samba, ndi nµila ye Mudzimu a zwi funisa zwone. [Zwi bva kha vhalingi] 5.1.1 Topolani dzina mbumbano kha phara ya vhuraru mutaladzi 20. (1) 5.1.2 Kha phara ya vhuvhili topolani ¼ifhambanyi ¼a ipfi: Valelwa. (1) 5.1.3 Topolani ¼ipharanomi ni dovhe ni ¼ishumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) 5.1.4 Kha fhungo ¼o talwaho nga fhasi, hu na ¼ipfanisi, ¼i topoleni ni dovhe ni vhumbe fhungo nga¼o. (2) 5.1.5 Nangani phindulo yone kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Ipfi: Yavhuµi ndi thinwaipfi ya ... A dzina. B ¼iµadzisi. C ¼isala. D ¼i¾aluli. (1) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 12 DBE/Lara 2018 NSC 5.1.6 Topolani akhironimi kha phara 3. (1) 5.1.7 Isani ¼ifurase ¼o swifhadzwaho kha phara ya vhuvhili kha tshifhinga tsho fhelaho. (2) 5.1.8 Kha phara 1 mutaladzi 7 hu na figara ya muambo i topoleni ni dovhe ni bule na dzina ¼ayo. (2) 5.1.9 Topolani ¼ivhudzisi kha phara ya 2 mutaladzi 8 ni vhumbe fhungo nga¼o. (2) 5.2 ¹alelani tshifanyiso, ni vhale na mafhungo o »isendekaho khatsho, ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA G Maµuvha ano vhaswa vhanzhi vha µi¾ongisa nga u mala uri vha dzule na vhafunwa vhavho mi¾ani yavho. ¶uvha ¼a munyanya u wana vhathu vho nakelela vha tshi tou vha madzuvha. Vhunzhi ha mbingano dza maµuvha ano u wana ho ambarwa zwimbaro zwa mvelele dzo fhambanaho. Vhavenµa vha fanelwa u fhira dzi¿we tshakha. Ngoho vhaswa vhanzhi vha a ¾u¾uwedzea vha vha na ndavhalelo dzavhuµi. [Tshi bva kha: Inthanethe] 5.2.1 Topolani ¼imudi ¼a thendelo mafhungoni aya ni dovhe ni ¼i ise kha khanedza. (2) 5.2.2 Topolani ¼imetafore afho mafhungoni ni dovhe ni ½ee na ¾halutshedzo ya¼o. (2) 5.2.3 Ndi ngafhi he mu¿wali a sumbedza uri he vhavenµa vha µihudza nga mvelele yavho. (2) [20] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 40 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa