Tshivenda FAL Grade 12 Paper 1 November 2020 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) LARA 2020 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: Awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 13. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 2 DBE/Lara 2020 SC/NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyon»ivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Luambo (40) 2. Fhindulani mbudziso DZO¹HE. 3. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 4. Hune khethekanyo IºWE na IºWE ya fhelela hone ni talele. 5. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso. 6. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso, ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho. 7. Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupele¾o, tswayo na khethekanyo ya maipfi. 8. Ni eletshedzwa lwa tsho¾he uri ni shumise ndangatshifhinga iyi yo anganywaho: KHETHEKANYO YA A: Henefha kha minetse ya 50 KHETHEKANYO YA B: Henefha kha minetse ya 20 KHETHEKANYO YA C: Henefha kha minetse ya 50 9. ºwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 3 DBE/Lara 2020 SC/NSC KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO 1: PHUROSA Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA A MUTSIRELEDZI U NGAFHI ? 1 A hu na ane a nga tou amba uri zwo thoma lini? Muthu u vho ofhisa u fhirisa na tshivhanda. A hu tshe na u wana tsireledzo kha nnyi kana muµini ufhio naho hu kha mapholisa. Ho bvelela mini kha muthu we a sikwa hu tshi tea u vha na lufuno na u thusana? Phindulo i ri ndi bva vhubvo. 2 Shango ¼i khou lila nga u shaeya ha tsireledzo. I tea u thoma kha ri½e 5 vha½e. Naho vhathu vhe vhadzulatsini, a vha tsha fulufhelana. Hone kha mashaka zwo tou ½a½a. Zwe ra sikelwa zwone, ri nga dovha ra zwi ita, ra tshila ¼o lala. 3 ¸amusi khura dzashu ndi mbondo dzo yaho malegelegeni ra dovha ra inga nga µara¾a ine ya vha na muµagasi. Huṅwe ya vha µara¾a i¼a i no tshea. 10 Zwo¾he hezwi ndi u ¾oµou µitsireledza na ndaka yashu. 4 A ri tshe na fulufhelo kha vhadzulatsini ngauri vha nga vha vhe vhone maswina. Nnµu dzo dzheniswa matsimbi ra vho nga ri dzhele ya miµini yashu. Vhane vha µikona, vho dzhenisa na idzo khamera kana fodo dzi dzulelaho u foda naho hu si na tshithu. Vhashayaho vha sokou tenda wone 15 mutsho. 5 Musi khofhe dzi khou µifha, ndi hone kha vhaṅwe hu masiari a u ¾angula zwo shumiwaho lwa tshifhinga tshilapfu. Vha dzhenela vhathu vho e»ela, vha tshi vuwa vha wana hu swoto. Hu pfi na u bika vha µi tou bika zwa vhibva vha ¾uwa thumbu dzo tou rwe! A hu shayi zwine vha khou shumisa 20 u ralo u rongomedza muµi wo¾he. 6 Zwi¼a kale vhathu vho vha vha tshi eµela na nn»a mu¾ani ¼a µi tou khesekhese. Hu tshi ofhisa zwikokovhi fhedzi. Nazwone zwa pfa tshoko, zwo vha zwi tshi shavha. Ṋamusi a vha ofhi ngauri vha vha vho fara zwigidi na zwihali zwe vha tou µiitela uri vha ralo u ¾angula. Vha ¾angana na iwe 25 naho hu muµini wau a vha u sii u muthu, wa sa holefhala vha µo tou ralo u fhedzisa vha¼a vha re nazwo vha lifhedza. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 4 DBE/Lara 2020 SC/NSC 7 Vhana vha khou ngalangala vhe zwikoloni kana nµilani vha tshi ya kana u vhuya zwikoloni na musi vho ruṅwa. Tshikolo tshi tshi tou vha tsini tsini, hune muthu a tou ya nga milenzhe, hu vho shumiswa zwiendedzi. A si uri 30 yo tou µalesa, hu khou tsireledzwa vhana kha vhuvhava he vhalala vha si vhu vhone. Mutsireledzi u ngafhi? 8 Vho fuwaho vha khou lila. Danga ¼o¾he ¼i a swogwa masiari tshivhangalala. Hu¿we onoyo ane a khou ¾hogomela zwifuwo a vha ene o zwi rengisaho nga tshelede i sa rengi na bai. Zwi khou kon»a zwi khou lemela ½amusi. 35 ¹hamusi zwi µo vhuya zwa luga muṅwe musi. 9 Vhathu vha khou gudiswa uri vha linda hani thundu dza vhaṅwe. Hafhu hu µi tou vha tshikolo muthu a fhedza o wana na ¾hanziela. U gudiswa zwo¾he na u thuntsha. Vhenevho vho gudiswaho u linda, vha wanala vho tou hungwa thundu dzo ¾uwa na u thuntsha hu songo pfala. Mutsireledzi o 40 hungwa, i ngafhi tsireledzo? 10 Musi mavhengeleni ho µala, a zwi itei ¼a kovhela hu songo pfala u dzhielwa bege kana iṅwe thundu. Vha a tswa muṅwe a khou zwi vhona a sokou ri nuµe nga nyofho. Nga murahu a vho ri ndo zwi vhona ndo tou ofha u amba. Mapholisa na one a vhudzwa, huṅwe vha a ambulula tsevhi ya lala 45 na nµala. 11 Shango ½amusi ¼o neta. Vhathu vha dzhia mulayo vha u vhea zwanµani. Ndi hungana hune magevhenga a khou rwiwa kana u vhulawa? Vhane vha khou µitsireledza vha vho nga vho khakha. Zwigevhenga zwa vho tsireledzea ha vho nga u tswa a zwi dini. U ri u farwa ½amusi, matshelo a 50 bva a tshi tou ¾onga a inga nga mazuwo. He muthu a vha a tshi ¼a mu½o, ½amusi u vho µiphina u fhirisa na vha re nnµa, thundu dzavho dzo ralo u ya na¼o. 12 Zwo¾he zwine muthu a vha nazwo zwi ¾oµa tsireledzo. A hu tshe na u eµela dza fara, wa pfa tshoko ndi u vuwa muthu a livhalivha u vhona zwine zwa 55 khou bvelela. [Zwi bva kha thimu ya vhalingi] 1.1 Muṅwali wa mafhungo aya u khou dinwa nga mini? (1) 1.2 Bulani ZWIVHILI zwine ra tea u wana kha muthu o tou sikwaho. (2) 1.3 Ndi ngani ½amusi shango ¼i songo tsha lala? (2) 1.4 Vhathu vha khou ita mini kha u µitsireledza no sedza phara ya 3? (2) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 5 DBE/Lara 2020 SC/NSC 1.5 Ndi zwifhio zwi sumbedzaho uri naho ri miµini yashu ri vho nga ri dzhele? (2) 1.6 U ya nga phara ya 4, phambano ya vhashayaho na vhane vha µikona ndi ifhio? (2) 1.7 Ndi tshini tshe tsha vha tshi tshi ofhisa musi vhathu vho e»ela nn»a mu¾ani? (2) 1.8 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe wo ṋekedzwaho: Musi hu tshi pfi, '... vha vuwa vha wana hu swoto', vha amba uri vha wana ... A thundu hu si na. B magevhenga o dzula nµuni. C zwo¾he zwo luga. D ho vhewa tshelede i si na vhukono. (1) 1.9 Muhumbulo muhulwane wo faredzwaho kha phara 5 ndi ufhio? (2) 1.10 U ya nga mu¿wali, ndi lini hune mbava dza tswa? (2) 1.11 Ni vhona muṅwali a tshi takalela zwikolo zwa vhalindi vha tsireledzo? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.12 Ndi ngani shango ḽi tshi khou dzhia mulayo ḽa u vhea zwanḓani malugana na u ḓitsireledza? (2) 1.13 Arali inwi na dzhenelwa nga magevhenga, ni nga ita mini? (2) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 6 DBE/Lara 2020 SC/NSC ¹alelani tshifanyiso uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA B: TSHIFANYISO [Tshi bva kha: www.black and white images] 1.14 Hu khou bvelela mini afho kha tshifanyiso? (2) 1.15 No sedza itshi tshifanyiso ndi zwifhio ZWIVHILI zwine zwa sumbedza uri fhethu afha ndi sibadela kana ha dokotela? (2) 1.16 Ndi khuthadzo ifhio ine na nga i ½ea muthu o dzulaho fhasi? (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 7 DBE/Lara 2020 SC/NSC KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO 2 Vhalani mafhungo a (TSHIBVELEDZWA TSHA C) afho fhasi ni kone u ¿wala mbuno dza SUMBE nga ha nµila dzine ra nga thusa ngadzo vhana u nanga mabuµo o teaho. NDAELA: 1. ºwalani mbuno dza SUMBE dzi kha mafhungo a pfalaho, nga ha tsumbadwadze dza vhulwadze ha swigiri. 2. Tshivhalo tsha maipfi TSHI SONGO PA¶A 70. 3. Nomborani mafhungo a½u u bva kha 1 u ya kha 7. 4. ºwalani mbuno NTHIHI kha fhungo ¼i¿we na ¼i¿we. 5. Shumisani maipfi A¸U. 6. Sumbedzani tshivhalo tsha maipfi e na a shumisa e zwitangeni mafheloni a manweledzo/samari ya½u. TSHIBVELEDZWA TSHA C TSUMBADWADZE DZA VHULWADZE HA SWIGIRI Vhadzulapo vhanzhi vha Afrika Tshipembe vha khou tshila vhe na vhulwadze ha swigiri, lwe Muhasho wa Mutakalo wa bva fulo ¼a u »ivhadza lushaka nga vhulwadze uvhu. Vhathu vhanzhi a vha ḓivhi tshiimo tshavho zwi tshi elana na vhulwadze ha swigiri, fhedzi vha nga ḓivha uri vha naho nga u vhona vha tshi sokou farwa nga µora tshifhinga tshoṱhe. Vhathu vha re na vhulwadze ha swigiri a vha lengi u farwa nga nḓala. Dzuli dzuli u ḓo pfa vha tshi amba uri vha ṱoḓa zwiḽiwa. Vhulwadze ha swigiri vhu ita uri muthu a dzule nga u takuwa a tshi yo bvisa maḓi. Na vhusiku a nga ḓi vuwa luraru kana luṋa a tshi ya u ḓithusa. Muthu wa vhulwadze ha swigiri u vha na thaidzo ya u vhona. Muthu onoyo u fhedza a tshi vho ambara ngilasi dza maṱo uri dzi mu thuse a tshi vhala na musi a tshi ṅwala. Muthu a na vhulwadze uvhu ha lengi u neta. A tou shumi shumi u ḓo pfa a tshi vho ri o neta Hone a tou tshimbila zwi tou vha zwihulu. Muthu ane a vha na hovhu vhulwadze u a onda nga maanḓa. U a fhelela sa tshisibe tshi maḓini. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 8 DBE/Lara 2020 SC/NSC Muthu wa vhulwadze ha swigiri a bviwa nga tshilonda tshi a lenga u fhola. Huṅwe na u fhola a tshi fholi. Vha vhuya vha vhona tsumbadzwadze idzi khavho, vha songo ita tshiangatela. Kha vha tou rii! Vha tshi ya vhuongeloni. [Zwi bva kha thimu vhalingi] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 9 DBE/Lara 2020 SC/NSC KHETHEKANYO YA C: ZWIVHUMBEO NA MILAYO YA KUSHUMISELE KWA LUAMBO. MBUDZISO 3: KHUNGEDZELO ¹alelani khungedzelo uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA D TSHINAKISA LUKANDA Lunako lwo tou zheka! Ntswa i sa nukhi. Ya lukanda luṋu. Tshena Kumba ¼a lunako. Zwi hone zwisibe fhedzi zwi ngaho itshi siani ¼a u kunisa na u vhulaha zwitshili a zwiho. Vha renga zwivhili vha baselwa nga tshiṅwe kha vhafumi vha u thoma. Mutengo a u ḽisi mbilu, R15,00 fhedzi.Tshi wanala suphamakete dzoṱhe Afrika Tshipembe dzi shumaho 24/7. Tshisibe tshiswa tshi re milomoni ya vhathu. Lunako lu vhuya tsho¾he nga tshifhinga tshi¾uku. Vha a tenda naa u fhirwa nga zwi tamisaho. U µivhesa zwinzhi, vha nga dzhena kha webusaiti yashu ya www.dove.co.za. [Zwi bva kha thimu ya vhalingi] 3.1 Bulani dzina ḽa tshisibe tshi no khou kungedzelwa. (1) 3.2 U ya nga khungedzelo iyi ndi tshini tshi no fhambanya itshi tshisibe na zwiṅwe. (1) 3.3 Khungedzelo iyi yo livhiswa kha tshigwada tshifhio tsha vhathu? (2) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 10 DBE/Lara 2020 SC/NSC 3.4 Ndeme ya u shumisa fonto ¾hukhu kha khungedzelo iyi ndi ifhio? (2) 3.5 Ndi ngani mukungedzeli o swifhadza maṅwe a maipfi afho kha khungedzelo? (2) 3.6 U ya nga inwi ni vhona khungedzelo iyi yo zwi kona u fhirisa mulaedza wa tshibveledzwa tshi re kha khungedzelo? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) [10] MBUDZISO 4: KHATHUNI ¹alelani khathuni uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA E FUREME 1 FUREME 2 FUREME 3 Vha khou ¾o»a zwi¼iwa Hei, vhuyani Phophi. A ni Mmm ... zwifhio Vho Denga? koni u shuma na vhathu? Zwo luga. Ndi kha »i sedza. [Tshi bva kha: www.black and white cartoons] 4.1 Bulani fhethu hune vhathu vha re kha khathuni vha vha hone. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.2 Kha fureme 1 muthu o »aho u renga ndi ufhio? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.3 Muthu ane a khou sumbedza u sa vha na vhu¾anzi ha zwine a khou amba ndi ufhio? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.4 Kha fureme 3 ndi muthu ufhio ane a khou sumbedza u vha na lunyadzo? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) 4.5 Ni vhona zwiito zwa Phophi kha fureme 3 zwo tea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 11 DBE/Lara 2020 SC/NSC MBUDZISO 5: PHUROSA 5.1 Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao: TSHIBVELEDZWA TSHA F 1 Vhabebi u ya he shango ḽa Afrika Tshipembe ¼a guma, vho fara ludongo nga hu fhisaho. Mashudu mavhi mukosi uyu wa tshililo tsha vhabebi u nga u swika nμevheni dza madzinganḓevhe. Vhunzhi ha vhana vha ½a½isa tshililo itshi nga u sa ¾utshela kule na zwidzidzivhadzi na zwikambi. 5 2 A si vhathu vhangana vha re na i¾o ¼a u vhona uri vhana vho dzhenwa nga ¼ivhanda ¼a vhuhali. Vhana vhashu vho phirimela matopeni a zwikambi na zwidzidzivhadzi. Vhatukana na vhasidzana u wana ma¾o o tswuka a tshi nga a dzwirigondo hu tshi kha μi vha nga matsheloni. Wa μivhudzisa uri avho vhaswa vha tou eμela vha 10 tshi khou kabila mahalwa na u hoha uyo mphasi na vhusiku naa? 3 Vhabebi vha vho tou vhonwa sa zwilavhi mahayani. Vhunzhi havho vha thithisa kutshilele kwa mi¾ani nga u sa tevhedza ndaela dza vhabebi vhavho. Vhana avho vha fhedzisela vho pa¾a mahayani avho. Zwi¾ara¾a zwa shanduka mahaya avho a misi yo¾he. 15 4 Vhathu vha hashu, kha ri ime nga milenzhe u lwa na muya muvhi wo kavhaho kha vhana vhashu uri shango ¼ashu ¼i vhe na murafho u ¾anganedzeaho tshifhingani tshi μaho. [Zwi bva kha thimu ya vhalingi] 5.1.1 Topolani dzina vhukuma kha phara ya u thoma. (1) 5.1.2 Kha phara ya u thoma hu na ¼iitela. Inwi ¼i topoleni. (1) 5.1.3 Topolani mafhambanyi a re kha phara ya vhuvhili. (2) 5.1.4 ·ifurase: 'A si vhathu' kha phara ya vhuvhili ¼i kha khanedza. ·i iseni kha thenda. (1) 5.1.5 Vhumbani homonimi nga ipfi: 'Madzinganµevhe'. (2) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 12 DBE/Lara 2020 SC/NSC 5.1.6 Nangani phindulo yone kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Ipfi: 'Vhashu' kha phara ya vhuvhili ndi thinwaipfi ya ... A ·iṱanganyi. B ·iiti. C ·isala. D ·ipfanisi. (1) 5.1.7 Kha fhungo ¼o swifhadzwaho hu na figara ya muambo. I topoleni ni bule na dzina ¼ayo. (2) 5.1.8 ¸eani madzina a zwiga zwa u vhala zwo shumiswaho kha phara ya vhu½a. (2) 5.1.9 Topolani ḽiidioma kha phara ya vhuvhili ni dovhe ni ½ee ¾halutshedzo ya¼o. (2) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 13 DBE/Lara 2020 SC/NSC 5.2 TSHIFANYISO ¹alelani tshifanyiso, ni vhale na mafhungo o »isendekaho khatsho, ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA G Vhutshiloni vhathu ri tea u funa u vhala dzibugu. Maµuvha ano vhasidzana ndi vhone vha no kona u vhala. Wa dalela laiburari u wana hu mupfufhi u si mphire. U vhala zwi a ¾oµa mutingati wa zwi µowela u guma u si tsha pfa na u konµa hazwo. Zwi thusa u alusa nµivho ya zwithu na u sa gomadza muhumbulo. Dzilaiburari dzo µalesa vhathu ri khou tou bvafha. Mubva ha na nzie, nzie dzi khoroni. [Tshi bva kha: www.black and white images] 5.2.1 Topolani he mu¿wali a dzhia sia. (2) 5.2.2 ¸eani ¾halutshedzo ya ¼ikateli ¼o swifhadzwaho mafhungoni aya. (2) 5.2.3 Murero wo talelwaho u khwa¾hisedza hani mafhungo a re afho n¾ha? (2) [20] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 40 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa