Tshivenda FAL Grade 12 Paper 1 November 2019 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) LARA 2019 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: Awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 12. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 2 DBE/Lara 2019 NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyonµivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Zwivhumbeo na milayo ya kushumisele kwa luambo (40) 2. Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha hedzi khethekanyo. 3. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 4. Hune khethekanyo IºWE na IºWE ya fhelela hone ni talele. 5. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso. 6. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso, ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho. 7. Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupele¾o, tswayo na khethekanyo ya maipfi. 8. Ni eletshedzwa lwa tsho¾he uri ni shumise ndangatshifhinga iyi yo anganywaho: KHETHEKANYO YA A: Henefha kha minetse ya 50 KHETHEKANYO YA B: Henefha kha minetse ya 20 KHETHEKANYO YA C: Henefha kha minetse ya 50 9. ºwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 3 DBE/Lara 2019 NSC KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO 1: PHUROSA Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA A LUFUNO VHUKUMA 1 Nga ¿waha wa 1979 ndo vha ndi mutshudeni tshikoloni tsha n¾ha tsha Marumo. Ndo vha ndi tshi khou vhala murole wa malo, gireidi 10 nga luambo lwa maµuvha ano. Ndo vha ndi tshi sokou pfa nga ha vhathu vha funanaho lwa vhukuma. Vhungoho ha izwi ndo vhu vhona tshikoloni itsho. 5 2 Tshikoloni itshi ho vha hu na mu¿we musidzana we a vha a tshi pfi Funanani. O vha a tshi tou vha ¾hase. Musidzana wa ma¾o a no nga ½aledzi, ma½o a tsetshela na mulomo wo tou tshetshelelwa sa tshitemba. Lukanda lwawe lwo vha lu tshi nga lwa ¿wana nga vhutete. Funanani o vha a tshi tou fhunzhela vhatukana vha tshi mu ambisa. 10 3 Funanani o vha e musidzana o µifaraho zwavhuµi. Nga n¾hani ha zwenezwo ha ngo sokou tenda vhatukana vho¾he. O µo futelela zwa pfunzo. Ho µo ri e kha murole wa ¾ahe (gireidi ya 11) a thoma u ambiswa nga Magidimisa. Zwo dzhia mi¿wedzi uri Funanani a mu tende. Ndi zwinzhi zwe Magidimisa a ita u kunga Funanani uri a mu fune. O mu 15 rengela dzimpho dzo fhambanaho i nµila ya u mu fasha. 4 ¶uvha ¼e Funanani a tenda, Magidimisa o fhufha a nga a sa ½anzwa makole nga dakalo. Lufuno lwa avha vhavhili lwo duga sa khavhu ya mulilo. Dziki¼asini, mavhengeleni vho vha vha tshi ya vho¾he. Vho vha vha tshi tou nga bannda na vhurukhu tshifhinga tsho¾he. 20 5 ·i¿we µuvha Magidimisa o µo wa nga baisigira a vunµea mulenzhe. Madokotela vho lwa nga hune vha kona u thusa Magidimisa fhedzi zwe vhutoto. U wa ha Magidimisa zwo ita uri a holefhale mulenzhe a si tsha kona u tshimbila. Mufunwa wawe o pfa vhu¾ungu vhukuma nga zwo bvelelaho. O µo ya tshikoloni tsha vhaholefhali zwa vho mu fhambanya 25 na mufunwa wawe Funanani. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 4 DBE/Lara 2019 NSC 6 U holefhala hawe a zwo ngo shandukisa lufuno lwe Funanani a vha e nalwo kha Magidimisa. Zwo tou lu dugisa sa khavhu ya mulilo wa ½anµoni ya u fula tsimbi. Nnyi na nnyi o vha a tshi kona u zwi vhona uri vhathu avho vha khou funana zwa vhukuma. Magidimisa o fhedzisela a 30 tshi vho tshimbila nga wheelchair. 7 Funanani o ri u phasa gireidi ya 12 a yo dzhena Yunivesithi ya Mulenga. E henengei vhatukana vho µi tsekisa kha Funanani zwi tshi elana na zwa lufuno fhedzi vha balelwa. Vho balelwa nga mulandu wa uri Funanani o vha o µivhudza uri ene u na wawe mufunwa ane a vha Magidimisa. 35 Magidimisa na Funanani lufuno lwavho lwa tou ½a½a. Naho Magidimisa o vha o no holefhala Funanani ha ngo litsha u mu funa. 8 Vhuvhili havho vho µo ¾haphudza pfunzo dzavho vha thoma u shuma. Vho shuma tshikoloni tsha n¾ha tsha Mveledzo. Funanani o vha e mudedekadzi ngeno Magidimisa e kha zwa IT. U shuma havho fhethu 40 huthihi zwo ½a½isa lufuno lwavho. Mutshimbidzi wa wheelchair o vha ene Funanani musi vha tshi ya mavhengeleni, kerekeni na ho¾he ho¾he he vha vha vha tshi ya. Zwo vha zwi tshi takadza ma¾o a muvhoni musi vha tshi khou tshimbila vho¾he. 9 Magidimisa o µo rumela vhathu ha Funanani u mala. Ngei muµini vho 45 hana u ¾anganedza masheleni nge vha vha vha sa takaleli ¿wana wavho a tshi malwa nga muholefhali. Vho vha na mi¾angano yo vhalaho ya u vhudzisa Funanani arali nangoho a tshi µo kona u dzula na muholefhali. Funanani a hu na zwi¿we zwe a fhindula nga nnµa ha u tenda. 10 Vha ha Magidimisa vho dovha vha vhuelela, tshelede ya u mala ya konou 50 tendiwa. ¶uvha i¼o Magidimisa o takala lwe a nga a sa fhufha kha wheelchair. 11 Nangoho vho mbo µi vhingana vha dzula vho¾he. Na zwino vho shudufhadzwa nga zwikope zwiraru. Lufuno holwu lwo mangadza vhathu. Ro kona u vhona uri naho u songo holefhala, u a kona u funana 55 na muthu a re muholefhali. Holwu lwo vha lufuno-funo. [Zwi bva kha thimu ya vhalingi] 1.1 Mu¿wali wa mafhungo o vha a tshi dzhena ngafhi tshikolo ? (1) 1.2 Bulani tsho itaho uri Funanani a dzule a tshi fhunzhela vhatukana. (2) 1.3 ºwalani ZWIVHILI zwi ¾alusaho uri Funanani o vha o naka. (Iyani kha phara ya vhuvhili.) (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 5 DBE/Lara 2019 NSC 1.4 Magidimisa o shumisa maitele afhio u kunga Funanani uri a mu fune? (Iyani kha phara ya vhuraru.) (2) 1.5 ¹alutshedzani zwe Magidimisa a ita musi Funanani a tshi mu tenda. (Mutaladzi 16–17.) (2) 1.6 ·ifurase ¼o swifhadzwaho kha phara ya vhu¾anu ¼i amba mini? (2) 1.7 Masiandaitwa a khombo yo bvelelaho kha Magidimisa ndi afhio? (2) 1.8 Ndi ngani vhabebi vha Funanani vho thoma nga u hana u ¾anganedza tshelede ya lumalo i bvaho ha Magidimisa? (2) 1.9 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Funanani na Magidimisa vho shudufhadzwa nga zwikope zwingana? A Zwivhili B Zwiraru C Zwi½a D Zwi¾anu (1) 1.10 Tsho vhangaho uri vhabebi vha Funanani vha tende a tshi maliwa nga Magidimisa ndi mini? (2) 1.11 Fhindulani nga NDI ZWONE kana A SI ZWONE. Ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u. Magidimisa o vha a tshi shumisa wheelchair u bva vhu¾ukuni hawe. (2) 1.12 Funanani o vha a tshi funa Magidimisa nga mbilu yawe yo¾he. Khwa¾hisani ¼ikumedzwa i¼i nga mbuno MBILI dzi bvaho mafhungoni aya. (2) 1.13 Ni vhona ¾hoho ya mafhungo aya yo tea? Tikedzani phindulo ya½u. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 6 DBE/Lara 2019 NSC ¹alelani tshifanyiso uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA B: TSHIFANYISO [Tshi bva kha: www.black and white images] 1.14 Bulani vhushaka ha vhathu vha re kha tshifanyiso. (2) 1.15 Ndi tsireledzo dzifhio dzine na vhona dzo itelwa ¿wana? ºwalani MBILI. (2) 1.16 Inwi ni vhona zwi zwa ndeme na zwine zwa khou bvelela kha tshifanyiso? (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 7 DBE/Lara 2019 NSC KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO 2 Vhalani mafhungo a (TSHIBVELEDZWA TSHA C) afho fhasi ni kone u ¿wala mbuno dza SUMBE nga ha zwivhangi zwa u thulwa ha vhaendanga½ayo badani dzashu. NDAELA: 1. ºwalani mbuno dza SUMBE dzi kha mafhungo a pfalaho, nga ha zwivhangi zwa u thulwa ha vhaendanga½ayo badani dzashu. 2. Tshivhalo tsha maipfi TSHI SONGO PA¶A 70. 3. Nomborani mafhungo a½u u bva kha 1 u ya kha 7. 4. ºwalani mbuno NTHIHI kha fhungo ¼i¿we na ¼i¿we. 5. Shumisani maipfi A¸U. 6. Sumbedzani tshivhalo tsha maipfi e na a shumisa e zwitangeni mafheloni a manweledzo/samari ya½u. TSHIBVELEDZWA TSHA C ZWIVHANGI ZWA U THULWA HA VHAENDANGA¸AYO BADANI DZASHU Naho hu vhuµifhinduleli ha vhareili u vhona uri vhaendanga½ayo vho tsireledzea, vhunzhi ha khombo dzi vhangwa nga vhuµifari ha vhaendanga½ayo vhe dzibadani. U tshimbila kha tshanµa tshi si tshone zwi a vhanga khombo dza vhaendanga½ayo. Badani zwiendi zwi tshimbila kha tsha monde ngeno vhaendanga½ayo vha tshi tea u tshimbila kha tsha u ¼a. Vhaendanga½ayo vha thulwa nga zwiendi musi vho kambiwa. U tshimbila a tshi pepeleka zwine zwo¾he hezwo zwa sia a tshi ¾angana na khombo. Vha dzhena badani vho ambara zwiambaro zwi sa vhonali. Hezwi zwi ita uri vha si vhoniwe nga vhoramimoµoro hune hu mbo µi bvelela khombo badani. Vhaendanga½ayo vha dzhena badani vha tshi khou shumisa ¾hingothendeleki. Izwi zwi ita uri muthu a hangwe uri u badani a vhee mihumbulo yawe kha lu¾ingothendeleki. Vhaedanga½ayo vha thulwa nga u pfuka bada robotho dzo tswuka. Ndi ngazwo hu tshi vha na khombo i no kwama vhaendanga½ayo. Vhaswa vha tambela bola badani. Maitele aya a si avhuµi. A ¾u¾uwedza khombo kha vhaendanga½ayo badani dzashu. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 8 DBE/Lara 2019 NSC U pfuka bada fhethu hu songo tsireledzeaho zwi vhanga u thulwa ha vhaendanga½ayo. Vhathu vha tea u pfuka bada fhethu ho itelwaho u pfuka. Khumbelo ndi ya uri vhaendanga½ayo kha vha tevhedze milayo ya badani uri vha tsireledzee dzibadani dzashu. [Zwi bva kha vhalingi] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 9 DBE/Lara 2019 NSC KHETHEKANYO YA C: ZWIVHUMBEO NA MILAYO YA KUSHUMISELE KWA LUAMBO MBUDZISO 3: KHUNGEDZELO ¹alelani khungedzelo uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA D VHAPO BUS SERVICE Vha½etshedzi vha tshumelo ya ma¾hakheni VHAPO COACH OO Vhanyendo, vhashumi na vhathu vho¾he, ri½e ri fhano u vha thusa. Mabisi ashu ndi tsiavhafu. Ri vha swikisa hune vha ya nga u bonya ha i¾o. Mitengo yashu i kokovha fhasi. Ri a fha luafhulelo lwa 20% kha vhanyendo arali vho shumisa mabisi ashu mi¿wedzi miraru i tshi khou tevhekana. Muano washu ndi 'Vhathu ndi mapfura vha a »oliwa'. Ri wanala Sihambe tsini na tshigayo. Vha kwama Vuledzani kha 082 416 1821 kana kha vhapo@gmail.com, »uvha ¼i¿we na ¼i¿we. [Tshi bva kha inthanethe] 3.1 Bulani tshine tsha khou kungedzelwa kha khungedzelo iyi. (1) 3.2 Topolani zwe mukungedzeli a zwi ¿wala e na muhumbulo wa u dzumbetshedza, ni bule na uri o zwi itela mini? (2) 3.3 Sumbedzani zwine mukungedzeli a tama u zwi bvisela khagala nga muano wa khungedzelo iyi. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 10 DBE/Lara 2019 NSC 3.4 Nangani phindulo yone yone kha mutevhe wo ½ekedzwaho: Khephusheni ya khungedzelo iyi ndi ... A vhathu ndi mapfura vha a »oliwa. B vha½etshedzi vha tshumelo ya ma¾hakheni. C Vhapo Bus Service. D mitengo yashu i kokovha fhasi. (1) 3.5 Avha vhathu vha a shuma nga Swondaha? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.6 Inwi no sedza khungedzelo iyi ni nga ¾u¾uwedza vha¿we vhathu u shumisa mabisi a Vhapo? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] MBUDZISO 4: KHATHUNI ¹alelani khathuni uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA E Fureme 1 Fureme 2 Fureme 3 Fureme 4 Khotsi a Ngoho thaidzo ya Ngoho thi Vha µo wana vhananga, kha vha mushumoni a i tendi uri zwo mu¿we hu si buletshedze uri ho nndadzi na luthihi. itea kha n½e. kale. iteani. Ngavhe! [Tshi bva kha inthanethe] 4.1 Bulani vhushaka vhu re hone vhukati ha vhathu vha re kha khathuni iyi. (2) 4.2 Sumbedzani muthu ane a vha na thaidzo kha khathuni iyi. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.3 Zwi no khou ambiwa nga hazwo afho zwi µivhiwa nga vho¾he? Tendani kana ni hanedze ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u. (2) 4.4 Vhu»ipfi ha vhathu vha re kha fureme 4 ndi vhufhio? Tikedzani. (2) 4.5 Arali ho vha hu inwi no ¾angana na thaidzo i re afho kha khathuni no vha ni tshi µo i tandulula nga nµila µe? (2) [10] Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 11 DBE/Lara 2019 NSC MBUDZISO 5 5.1 Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA F: PHUROSA 1 U sa swika hawe nga tshifinga zwo dina malume awe vhunga vho vha vha tshi ¾oµou ¾uwa nae Kapa sa musi zwikolo zwo vala. A vho ngo isa mbilu mu¾anani nga hazwo. O fhedza o swika. Tsho dinaho ndi uri o vha o vhu shela a sa µivhi na muthu. 5 2 Zwauri o vhu thoma lini, vho¾he zwo vha fara ¾haha. A vho ngo kona u amba nae tshithu ngauri zwi no ambiwa zwo vha zwi sa ¾angani. Khotsi awe vho humbula u mu longa tshanµa, vha humbula nga u farwa vho no vha mungafha, vha vho sokou ¾anzwa ma¾o vha lavhelesa. 10 3 Afho muµini musi uyo a zwo ngo µifhela muthu. 'Mathina vhana vho fhedza u ¿wala mulingo vha tou rali?' Ndi malume awe vho dinalea. Vho fhedza vha tshi khou µisola kha zwinzhi zwe vha mu itela sa muµuhulu wavho. 4 Naho zwo ralo, vho sia khofhe henefho vha tshi itela u µo 15 amba nae ¼i tshi tsha. Zwihulu u mu kaidza kha u nwa na u mu vhudza zwauri lwendo lwe vha vha vha tshi ¾oµou ¾uwa nae zwi nga si tsha konadzea. Nangoho muµuhulu o mangadza malume. 5.1.1 Kha phara 1 hu na dzina ¼o swifhadzwaho, inwi ¼i iseni kha vhunzhi. (1) 5.1.2 Kha phara 1 hu na ipfi ¼o khakheaho mupele¾o, ¼i topoleni ni dovhe ni ¼i lulamise ¼i fhungoni. (2) 5.1.3 Kha phara 2 topolani ¼isala ¼a vhunzhi ni ¼i shumise fhungoni ¼e na tou µisikela. (2) 5.1.4 ºwalani fhungo ¼i tevhelaho ¼i vhe kha thenda. A vho ngo kona u amba nae. (2) 5.1.5 Shandukisani fhungo ¼o talwaho nga fhasi kha phara ya 4 ¼i vhe ¼iambaitwa. (2) 5.1.6 Ipfi 'Muµini' ¼o shumiswaho kha phara 3 ndi thinwaipfi ifhio? (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 12 DBE/Lara 2019 NSC 5.1.7 Ipfi muµuhulu kha phara ya 3 ¼i amba: A Munna o malaho henefho muµini B ºwana wa khaladzi C ºwana wa mutukana wa henefho muµini D ºwana ane a nwa halwa (1) 5.1.8 ¸eani ¾halutshedzo ya ¼ifurase ¼o swifhadzwaho kha phara 4. (2) 5.2 ¹alelani tshifanyiso, ni vhale na mafhungo o »isendekaho khatsho, ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA G: TSHIFANYISO Ndi zwavhu»i mu¾a wo dzula o tsitsa vhana. Nga maan»a musi vhana vha tshe vha¾uku. Vha songo hangwa uri tshifhinga tshi khou »a zwi »o fhufhisa vha sala vhe vhavhili, u sea hu si tsheho na zwi¼iwa zwi si tsha dzhena. Zwi¼iwa zwavhu»i ndi zwa sialala zwo ¼iwaho nga vhalala u fhirisa zwa tshikhuwa. [Tshi bva kha inthanethe] 5.2.1 ¸eani ¼ifhambanyi ¼a ipfi: 'Sea' Ni dovhe ni vhumbe fhungo nga¼o. (2) 5.2.2 Topolani hune mu¿wali a sumbedza uri ho takaliwa afho mafhungoni. (2) 5.2.3 Ndi ngafhi he mu¿wali a shumisa luvhengelambiluni mafhungoni e na vhala. (2) [20] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 40 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa