Tshivenda FAL Grade 12 Paper 2 November 2019 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LARA 2019 TSUMBAN¶ILA YA U MAKA MARAGA: 70 Tsumban»ila iyi ya u maka i na masia¾ari a 11. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 2 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA A: NGANEA MBUDZISO 1: U TSHILA NDI U VHONA – RN MA¶ADZHE 1.1 Mashudu.√ (1) 1.2 Ndi nge Mpho a wanala e n»uni ya Maria anea a vha mufunwa wa Mashudu.√√ (2) 1.3 O vha o kambiwa.√√ (2) 1.4 Ndi tsha u bveledza mafhungo ngauri ndi hune ra pfa nga ha u ½a½a ha thaidzo ya muanewa dendele ane a vha Mpho.√√ (2) 1.5 ·i buletshedza uri Phophi ha ngo takala nga mazwifhi ane Mpho a khou mu vhudza.√√ (2) 1.6 Maria ndi musidzana a sa fulufhedzei siani ¼a zwa lufuno vhunga o funa Mpho ngeno e na mu¾hannga wawe Mashudu.√√ (2) 1.7 Phophi o humbula u ¾utshela vhuhadzi hawe nga murahu ha musi o vhona hu si na vhukhwi½e kha u sa fulufhedzea ha Mpho.√√ (2) 1.8 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri wa dzhia musadzi wa mu¿we u fhedza wo ¾angana na zwi si zwavhuµi. ( Na dzi¿we phindulo dzi pfalaho.)√√ (2) 1.9 A ku ¾anganedzei ngauri zwe a vha a tshi tshilisa zwone a si zwine sa dokotela a lavhelelwa u tshilisa zwone nga lushaka. U sa fulufhedzea hawe na dzinndwa dze a »idzhenisa khadzo. U sa ¾honifha mushumo nga u ya mushumoni o kangwa. Zwo¾he izwi a zwi ¾anganedzei kha lushaka. (Na dzi¿we phindulo dzi pfalaho.)√√√e (3) [18] NA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 3 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO 2: U TSHILA NDI U VHONA–RN MA¶ADZHE 2.1 Ndi ramilayo.√ (1) 2.2 Ndi musi a tshi ¾o»ela Mpho vhoramilayo musi o fariwa naho Mpho o vha a sa mu fari zwavhu»i.√√ (2) 2.3 Ngauri ndi ene o vhangaho nndwa vhukati ha Mashudu na Mpho kha bugu iyi./ Ngauri o vha a khou funana na Mpho na Mashudu nga tshifhinga tshithihi.√√ (2) 2.4 Vho¾he ndi magevhenga√/ a vha lengi u fhure nahone vha funesa tshelede / halwa.√ (Zwivhili fhedzi.) (2) 2.5 B/Maria.√ (1) 2.6 Ndi hune Mpho zwa mu vhifhela nge a thathiwa mushumoni, thundu dzawe dza dzhiiwa a fhedzisela o fariwa.√√ (2) 2.7 Masiandaitwa ndi a u bvisiswa zwigidi zwivhili zwa dzirannda ¿waha mu¿we na mu¿we nga Mashudu zwine zwa µo kon»ela Mpho.√√ (2) 2.8 Zwi a tendisea ngauri vha hone vha re na milandu fhedzi vha fhedza vho wanala vhe si na mulandu khothe nge vha imelwa nga vhoramilayo. KANA A zwi tendisei vhunga Mpho o vha o »idzhenisa kha bulayo ¼a Mashudu, o vha o tea o wanala e na mulandu.√√ (2) 2.9 A zwi tandululi thaidzo ngauri zwi tou ½a½isa thaidzo sa zwe ra zwi vhona vhukati ha Mpho na Mashudu kha nganea iyi. Ho vha ho tea hu songo vha na mulifhedzano thaidzo yo vha i sa »o hulela. Mpho ngavhe a ¾anganedze lwa u tou thoma zwo vha zwi sa »o ya phan»a. (Na dzi¿we phindulo dzi pfalaho).√√√ (3) [17] Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 4 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO 3: HO DINA ONE – S Mbedzi 3.1 Ngeletshedzo.√ (1) 3.2 U khou ya u ¾ola mme awe./Ndi mme awe vhane vha khou vhaisala.√√ (2) 3.3 Nge a vha o wana khombo ya goloi, ya mbo µi swa ¼ore.√√ (2) 3.4 Ndi tshipiµa tsha ma¾hakhe a mafhungo.√ Ndi musi kha Ngeletshedzo zwithu zwi tshi vho konµa, mme awe vha tshi khou lwala a si tshe na goloi.√ (2) 3.5 Ha uri Ngeletshedzo o vha o µaµa nge a vha a sa khou vhona mmbete we mme awe vha vha vhe khawo, zwa vha zwi tshi khou amba zwi¿we. √√ (2) 3.6 Veronica ndi musidzana we a vha o thanyela dubo nge a fhedza ita tshikwekwe tsha u fhura Ngeletshedzo tshelede i si na vhukono a tshi vho (2) ita Ngeletshedzo tsilu.√√ 3.7 Veronica o vhamba maano a uri Ngeletshedzo a rengiselwe goloi i si na mabammbiri a vhukuma nga tshelede i si na vhukono, zwa sia zwi tshi khou µisa khuµano vhukati ha avha vhavhili.√√ (2) 3.8 Ndi ya u sa vha ¾honifha na u sa ¾oµou vha thetshelesa kha nyeletshedzo dze vha vha vha tshi khou mu ½ea.√√ (2) 3.9 Ee, i a tendisea ngauri u sa vha na nµivho ya kuitele kwa zwithu ndi zwone zwo mu dzhenisaho khakhathini nge Veronica a shumisa vhu¾ali hawe ha u homboka Ngeletshedzo masheleni a si na vhukono nga u mu rengisela goloi i si na mabammbiri a vhukuma.√√√ (Na dzi¿we mbuno dzi pfalaho.) (3) [18] NA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 5 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO 4: HO DINA ONE – S Mbedzi 4.1 Vho-Nyamasindi ndi mmemuhulu wa Ngeletshedzo.√ (1) 4.2 Hu na tshifhinga tshe a kundelwa u renga muya wa R12.√√ (2) 4.3 Ndi nge a vha a sa koni u vhala nahone ro zwi pfa musi Veronica a tshi tou zwi bula uri ndi tsilu.√√ (2) 4.4 Vho¾he musi Ngeletshedzo a tshi vha kolela a vho ngo mu la¾ela zwanµa nahone vho dovha vha mu ¾anganedza, o dala vha µi mu fara zwavhuµi.√√ (2) 4.5 C/Maµiki¾a √ (1) 4.6 Ndi musi Ngeletshedzo a tshi kho konµelwa nga vhutshilo a si tshe na tshelede a tshi vho tholiwa nga khonani dzawe.√√ (2) 4.7 Ndi a u wa ha mabindu nge a tambisa tshelede a fhedza o no dzhiwa nga vhaṅwe ene a sala a tshi vho tambula.√√ (2) 4.8 Zwi a tendisea, ngauri musi zwithu zwi tshi vho konµa a u tsha sedzulusa, Ngeletshedzo o ¾anganedza mushumo kha Bra Zakes a sa khou µivha pulane mmbi dzo lukiwaho lwe a fhedza o wanala na zwitumbu goloini. (2) 4.9 Ee, yo tea ngauri ho vha hu nµila ya u ¾oµa u vha na tshelede nge a vha o no wa. Ho vha hu nµila ya u fhungudza mutsiko wa muhumbulo.√√√ KANA Hai, a yo ngo tea ngauri o vha o tea o amba na mu¿we wa lushakani uri vha thusane hu nµila ya u vhulunga thundu ya khotsi awe kana a ye banngani u hadzima tshelede uri a ise phanµa na mabindu awe.√√√(Na dzi¿we phindulo dzi pfalaho.) (3) [17] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 35 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 6 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA MBUDZISO 5: FINDINKODO – TT Mudau 5.1 ·a Madimokirati.√ (1) 5.2 Sa mubvumbedzwa dendele.√ (1) 5.3 Ndi zwauri mukalaha a vha na nnµu ya u eµela khayo na u hola mundende a vha khou hola.√√ (2) 5.4 I khou µiswa ngauri mukalaha ha khou wana tshumelo dzo teaho sa mudzulapo wa ¼ino shango.√√ (2) 5.5 A/O sokou ṅwala a songo vhudzisa.√ (1) 5.6 U khou tama a tshi dzhoina ¼ihoro ¼a Madimokirati.√√ (2) 5.7 Tshipiµa tsha ma¾hakhe tshi vhonala musi vharema vha tshi vho vha na vhupfiwa phalamenndeni u fhirisa vhatshena.√√ (2) 5.8 Ndi guda uri mirafho yo¾he i tea u farwa nga nµila i no fana/lingana hu si na tshi¾alula.√√ (2) 5.9 Zwi na mbuno ngauri vha hone vhathu vhane vha si khou fha¾elwa nnµu na u hola vha si khou hola naho vhe vha aluwa.√√ KANA A zwi na mbuno ngauri arali vha songo µi¿walisa nnµu a vha nga i wani na mundende a vha nga u wani arali vha si khou tou takuwa vha ya ofisini yo teaho.√√ (2) 5.10 Ndo vha ndi tshi µo dzhoina ¼ihoro ¼a Madimokirati uri ndi wane mundende, nnµu na uri vhana vhanga vha wane pfanelo dzo¾he.√ Ndo vha ndi tshi µo thoma u vhudzisa kha vha¿we uri ndi zwa ndeme naa u dzhoina ¼ihoro u itela u wana zwine nda khou lila.√ Ndo vha ndi tshi »o ya nda ita khumbelo kha muvhuso uri ndi fha¾elwe nn»u.√ (Na dzi¿we phindulo dzi pfalaho.) (3) [18] NA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 7 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO 6: FINDINKODO – TT Mudau 6.1 A wela kha mathomele.√ (1) 6.2 Kha tshifhinga tsha musalauno.√√ (2) 6.3 Ndi ¼ihoro ¼a Lushaka na ¼a Madimokirati.√√ (2) 6.4 Nga u galatsha vharema vho µaµaho.√√ (2) 6.5 C/A si tshifhinga tsha kale.√ (1) 6.6 Sa mupikisi ane a khou lwa na u vhuswa nga vharema.√√ (2) 6.7 Kha sia ¼a polotiki.√√ (2) 6.8 Wo fhela musi vharema vha tshi vho thoma u vha phalamenndeni, vha vho hanedzana na mihumbulo ya vhatshena.√√ (2) 6.9 Ndo vha ndi tshi µo hana ngauri vho kandeledza vharema lwa tshifhinga tshilapfu kha shango ¼e vha bebelwa kha¼o. √Ndo vha ndi tshi »o hana ngauri vho vha vha tshi »o ntshumisa sa phuli.√ Zwo vha zwi tshi »o nndu¾anya na vharema vha hashu.√ ( Na dzi¿we phindulo dzi pfalaho.) KANA Ndo vha ndi tshi nga tenda nga u vhona n»ila ine vharema vha khou tambudzana ngayo. √U »iba»ekanya na vhatshena zwi na malamba. √Ndo vha ndi tshi »o tenda uri ndi »iwane ndi wa ma¾hakheni.√(Na zwi¿we zwi pfalaho.) (3) [17] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 35 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 8 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI ZWA VHUTSHILO – NA Milubi na LL Mafenya MBUDZISO 7: 'NDI A PU¹EDZA HA ITEA ¶EMBE' – NA Milubi 7.1 Wa dendele.√ (1) 7.2 U bveledza mafhungo.√√ (2) 7.3 Ndi ya uri mufumakadzi wavho ha fulufhedzei, u funana na vha¿we vhanna.√√ (2) 7.4 Nora o funµedza Narina u funesa vhanna.√√ (2) 7.5 Vho kona u wana uri mufumakadzi wavho Narina u vho funana na mu¿we munna sa zwe vha vha vha khou mu humbulela.√√ (2) 7.6 B/·onzhini ya Siawovhea.√ (1) 7.7 Ndi khuµano ya nga nnµa. Vho-Dimbalala vho fhedza vho lwa na mufumakadzi wavho.√√ (2) 7.8 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri mafhungo a vhufarekano a si a vhuµi ngauri a a pwasha muµi.√√ (2) 7.9 Zwi a tendisea ngauri vha hone vhafumakadzi vhane vha tshutshudzana vha funana na vha¿we vhanna ngeno vho maliwa.√√ (2) 7.10 - Ndo vha ndi tshi µo ita ¾hoµisiso nga ha zwiito zwa mufumakadzi wanga.√ - Ndo vha ndi tshi µo dzula fhasi na vhahulwane vha lushaka nga ha thaidzo ine nda vha nayo.√ - Ndo vha ndi tshi µo dalela vhashumelavhapo uri vha nthuse u tandulula thaidzo ine nda khou ¾angana nayo. √(Na dzi¿we phindulodzi pfalaho.) (2) [18] NA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 9 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO 8: 'VULANI MUFUNWA WANGA' – NA Milubi 8.1 Univesithi ya Henefhano.√ (1) 8.2 Tsha u bveledza mafhungo.√√ (2) 8.3 Ndi Vho-Dinani.√√ (2) 8.4 Ndi ya uri vho vha wanedza vha si tsha µivha uri vha shavhisa hani.√√ (2) 8.5 C/Mufumakadzi wavho.√ (1) 8.6 La¾ani ndi muanewa a sa fhulufhedzei a dovha a avha na nyofho.√√ (2) 8.7 U sa fulufhedzea kha zwa lufuno a zwo ngo luga.√√ (2) 8.8 Zwo tea, o vha a sa ¾oµi vhathu vha tshi vhona zwauri u na nnyi rumuni.√√ KANA A zwo ngo tea, ngauri o vha a tshi khou dzumba vhuaµa he a vha a tshi khou vhu ita.√√ (2) 8.9 Ndo vha ndi tshi µo dzula na ¸eani nda mu vhudzisa thaidzo dzine a vha nadzo√ na u mu kaidza kha zwiito zwo bvaho√ nda fhedzisela nga u mu farela.√/Ndo vha ndi tshi »o mu ¾ala. (Na dzi¿we phindulo dzi pfalaho.) (3) [17] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 35 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 10 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA D: VHURENDI SHOTHODZO – TN Pholi na TK Mkansi MBUDZISO 9 'MBINGANO' – TN Pholi 9.1 ·o imela munna wawe kana musadzi wawe/Mufunwa wawe.√ (1) 9.2 U malana kana u vhingana.√√ (2) 9.3 Thaidzo/Zwi mu vhavhaho.√√ (2) 9.4 Ndi wa u ongolowa √ngauri u khou eletshedza vhathu nga ha mbingano.√ (2) 9.5 Ndi lufuno na u konµelelana. √√ (2) 9.6 Vho vhinganaho a vha fhambanywi nga vhathu vha zwitshele.√√ (2) 9.7 D/U thusana u lwa na thaidzo. √ (1) 9.8 Vese 18/ºwananga haho, a re hone ndi ¿wanashu. √√ (2) 9.9 Ri guda uri mbingano a si mutambo nahone ndi ya ndeme./Ri guda uri (2) thikho ya mbingano ndi lufunona fulufhedzana.√√ 9.10 Ee, ndi a tendelana nae ngauri vha re kha mbingano a vha ambululelani zwiphiri vha ambululelana mbingano i a pwashea. √√ KANA A thi tendelani nae ngauri vha hone vhane musi vho lwa vha bvisa zwiphiri.√√ (Na dzi¿we phindulo dzi pfalaho.) (2) [18] NA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 11 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO 10 'SA MUSADZI' – TK Mkansi 10.1 Ya tshisadzini.√ (1) 10.2 Mudzi √na musuku.√ (2) 10.3 Muhumbulo wa uri naho thaidzo dzi tshi µa mufumakadzi u a kona u dzi imela.√ (1) 10.4 ·ifanyisi.√ (1) 10.5 Vho lovhaho.√√ (2) 10.6 Ndi ya n¾ha √ngauri u khou hulisa musadzi nga tshirendo tshawe.√ (2) 10.7 Zwi vhangwa nga u shaeya ha musadzi vhutshiloni ha munna.√√ (2) 10.8 Aabbc √√ (2) 10.9 Muhumbulo ndi wa u hulisa musadzi ngauri ndi ene o tikaho shango. √√ (2) 10.10 Ndi a tendelana na murendi ngauri vhafumakadzi vha a lwa uri zwithu zwi nake muµini.√√ KANA A thi tendelani na murendi ngauri vha hone vha¿we vhafumakadzi vhane a vha londi na u tama zwithu zwavhuµi zwi tshi vha hone muµini.√√ (2) [17] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA D: 35 MARAGAGU¹E: 70 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa