Tshivenda FAL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Confidential NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) LARA 2024 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: AWARA 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 12. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 2 DBE/Lara 2024 NSC Confidential NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyon»ivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Zwivhumbeo na milayo ya kushumisele kwa luambo (40) 2. Fhindulani mbudziso DZO¹HE. 3. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 4. Hune khethekanyo IºWE na IºWE ya fhelela hone ni talele. 5. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso. 6. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso, ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho. 7. Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupele¾o, tswayo na khethekanyo ya maipfi. 8. Ni eletshedzwa lwa tsho¾he uri ni shumise ndangatshifhinga iyi yo anganywaho: KHETHEKANYO YA A: Henefha kha minetse ya 50 KHETHEKANYO YA B: Henefha kha minetse ya 20 KHETHEKANYO YA C: Henefha kha minetse ya 50 9. ºwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 3 DBE/Lara 2024 NSC Confidential KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO 1 Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. Nov TSHIBVELEDZWA TSHA A AFRIKA TSHIPEMBE NA VHU¶I HA·O. 1 Milayo ya mashango a i fani, ma¿we mashango a ¾hogomela vhadzulapo vhao ngeno ma¿we a sa ¾hogomeli. Afrika Tshipembe ndi ¼i¿we ¼a mashango a ¾hogomelaho vhadzulapo vha¼o vhukuma. Ndi ngazwo na vhadzulapo vha ma¿we mashango vha tshi khou shavhela fhano. 2 N½e Masindi ndi mu¿we wa vho vhuelwaho vhukuma nga u vha 5 mudzulapo wa fhano Afrika Tshipembe. Ndo aluwa ndi tsiwana nge vhabebi vhanga vha ntsia ndi tshe lutshetshe. Ndo aluswa nga makhulu wanga Vho- Londani vhe vha tou mpfara sa wavho wa malofhani. 3 Ndo aluwa ndi sa zwi µivhi uri Vho-Londani ndi makhulu wanga a si mme anga nge vha vha vho mpfara zwavhuµi vhukuma. Thaidzo ye ya vha i hone 10 ndi ya uri makhulu vho vha vha sa shumi ri tshi tshila nga mundende wavho. Tshi¿we tshifhinga ro vha ri tshi ½anzwa banga ra eµela nge mundende wa vha u sa koni u phetha ¾hoµea dzo¾he dza mu¾ani, sa u renga zwi¼iwa, u badela dzisosaithi na u renga zwishumiswa zwa muµini. Mundende uyo wo thusa vhukuma nda vhuya nda aluwa nda thoma 15 tshikolo. 4 Tshikoloni ndo hu takalela vhukuma ngauri ro vha ri tshi fhiwa zwi¼iwa luvhili nga µuvha. Ro vha ri tshi ¼a vhuragane na tshiswi¾ulo. Izwi zwo¾he zwi tshi khou itwa nga muvhuso wa shango ¼ashu. Ro µo vhudziswa nga vhadededzi uri vha si na vhabebi ndi vhafhio. Ndo vha mu¿we wa vho 20 ¿walisaho, maµuvha a tshi khou ¾andulukana a tshi ya nda phakha zwiambaro zwa tshikolo, zwishumiswa zwa u ¾amba. Nga tshi¿we tshifhinga ndo vha ndi tshi fhiwa zwi¼iwa zwa u ya nazwo hayani. Ndo wana muvhuso u tshi khou thusa vhukuma uri ri eµele ro lalela. 5 Makhulu wanga vho ¾haµulea ngauri zwithu zwinzhi vho vha vha sa tsha 25 renga. Vha kona u vhulunga zwi¾uku¾uku na u badela zwikolodo zwe vha vha vhe nazwo. Ndo dzula na makhulu wanga ¼i ¼a maladze. Musi ndi tshi lwala ndo vha ndi tshi ya vhuongeloni kana ki¼iniki nda wana dzilafho nga fhedzi. Izwi zwi vhanga mutakalo muvhuya na dakalo kha vhadzulapo. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 4 DBE/Lara 2024 NSC Confidential 6 Ndo aluwa ndi ¿wana a sa sumbedzi uri a thi na vhabebi nga n¾hani ha 30 thikhedzo na u ¾hogomelwa nga muvhuso. Tshikoloni ndo vha ndi tshi shuma ndo tou khwa¾hisa nge nda vha ndi si na zwitumba mbiluni. Thero dzo¾he ndo vha ndi tshi dzi phasa nga ½aledzi. 7 Musi ndi tshi phasela kha gireidi ya 12 ndo vha ndo no tsivhudziwa nga ha dzibasari dza muvhuso. Ndo ita nzudzanyo nga itsho tshifhinga nge nda 35 tou zwi µivha uri ndi nga si feile. Vhadededzi vho shela mulenzhe kha khumbelo dzanga dza u ya yunivesithi. 8 Gireidi ya 12 ndo i rwa nda i bubudza. Ndo wana basari ya NSFAS ine ya vha ya muvhuso. Basari iyi yo vha i tshi badela zwo¾he zwi ¾odeaho yunivesithi ha sala na tshintshi. Tshintshi ndo vha ndi tshi µirengela 40 zwiambaro na u thusa makhulu wanga kha u renga zwi¼iwa hayani. Ndo vha ndi tshi fana na vhana vha bvaho mi¾ani yavhu»i nga ¾hogomelo ya muvhuso. 9 Ndo dzhena yunivesithi mi¿waha mi½a ndi tshi khou ita BSC nda vhuya nda ¾haphudza ndi tshi khou thuswa nga muvhuso. U ¾haphudza hanga 45 pfunzo ndo thoma fulo ¼a u ¾oµa mushumo. Hu songo fhela tshifhinga nda wana mushumo wa tshifhinganyana wa u thusa tshikoloni we wa randelwa vhaswa vha Afurika Tshipembe nga muvhuso sa thikhedzo ya u sa shuma. 10 Afho tshikoloni ndo fhedza mi¿wedzi ya rathi nda mbo µi wana mushumo we nda vha ndo u gudela yunivesithi. Na zwino ndi khou shuma kha i¿we 50 ya dzikhamphani khulwane fhano Afrika Tshipembe, makhulu vho bva mathadani. Ri vho tou kapula mapfura nga lebula. Zwe muvhuso wa nnyitela zwone zwo nthusa vhukuma. [Zwi bva kha vhalingi] 1.1 Bulani shango ¼ine ¼a khou ambiwa nga¼o mafhungoni aya. (1) 1.2 Ndi zwifhio zwi sa fani mashangoni? (1) 1.3 Vhu»i ha shango ¼o bulwaho afha mafhungoni ndi vhufhio? (2) 1.4 Ndi zwifhio zwi itaho uri Masindi a khoµe shango ¼awe u ya nga phara 4? (2) 1.5 Vhushaka vhu re vhukati ha Masindi na Vho-Londani ndi vhufhio? (2) 1.6 Ipfi ʹtsiwanaʹ ¼i ni »isela muhumbulo ufhio malugana na Masindi. (2) 1.7 U ya nga phara 2 Vho-Londani vho alusa hani Masindi? (2) 1.8 Tshikolo tsho shela hani mulenzhe kha u ¾hogomela Masindi, Bulani zwivhili u ya nga phara 4. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 5 DBE/Lara 2024 NSC Confidential 1.9 Masindi o vha o thanya tshikoloni. Sumbedzani vhungoho ha fhungo i¼i sa zwo sumbedzwaho kha phara ya 6. (2) 1.10 ¹alutshedzani ¼ifurase ¼o swifhadzwaho kha phara ya 3. (2) 1.11 Tshiimiswa tsha NSFAS tshi thusa kha u ... A ½ea zwi¼iwa zwikoloni. B ½ea zwiambaro zwikoloni. C ½ea basari. D pfumbudza vhagudi. (1) 1.12 Ndi ngani muvhuso wo fha vhaswa mishumo ya tshifhinganyana no sedza phara 9? (2) 1.13 Inwi ni nga eletshedza muvhuso kha zwifhio malugana na kulangele kwa vhadzulapo vha ma¿we mashango fhano Afrika Tshipembe? Bulani mbuno tharu fhedzi. (3) ¹alelani tshifanyiso uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA B MUVHIGO WA MVELELO DZA MA¹IRIKI DZA KILASI YA 2023 Vunµu Vhana vho¾he Tshivhalo tsho Tshivhalo tsha % ya vho phasaho vho ¿walisaho. ¿walaho. vho phasaho Phasaho. Lushaka [Tshi bva kha www.black and white images] 1.14 Vhuµi ha mbambedzo i re kha mbonalo iyi ndi vhufhio ? (2) 1.15 No sedza tshifanyiso itshi ndi vunµu ¼ifhio ¼o shumaho zwavhu»i u fhira ma¿we? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.16 Ni vhona muhumbulo muhulwane wa mbambedzo iyi u ufhio? Tikedzani phindulo ya½u . (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 6 DBE/Lara 2024 NSC Confidential KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO 2 Vhalani mafhungo a (TSHIBVELEDZWA TSHA C) afho fhasi ni kone u ¿wala mbuno dza SUMBE ni tshi sumbedza zwivhangi zwa u shavha mahayani nga vhaswa. NDAELA: 1. ºwalani mbuno dza SUMBE dzi kha mafhungo a pfalaho, nga ha zwivhangi zwa u shavha mahayani nga vhaswa. 2. Tshivhalo tsha maipfi TSHI SONGO PA¶A 70. 3. Nomborani mafhungo a½u u bva kha 1 u ya kha 7. 4. ºwalani mbuno NTHIHI kha fhungo ¼i¿we na ¼i¿we. 5. Shumisani maipfi A¸U. 6. Sumbedzani tshivhalo tsha maipfi e na a shumisa e zwitangeni mafheloni a manweledzo/samari ya½u. TSHIBVELEDZWA TSHA C ZWIVHANGI ZWA U SHAVHA MAHAYANI NGA VHASWA Thaidzo ya u shavha mahayani nga vhaswa yo ambarela ¼ifhasi ¼o¾he na zwivhangi ndi zwinzhi vhukuma. Vhaswa vha a shavha mahayani nga n¾hani ha vhushai. Musi vha tshi vhona vha¿we vha na zwo¾he zwine vha ¾o»a vhone vha si na, zwi vha ¾u¾uwedza u shavha mahayani vha tshi humbula uri nn»a ndi khwi½e. U dzulela u lwa vhukati ha vhabebi zwi a vhanga u shavha ha vhaswa mahayani. Vhaswa a vha takaleli u vhona vhabebi vha tshi lwa. Vhudavhidzani vhu si havhuµi vhukati ha vhabebi na vhana vhu a vhanga u shavha ha vhaswa mahayani. Vhabebi kha vha gude u davhidzana zwavhu»i na vhaswa uri ¼i lale. U tambudzwa ha vhaswa zwi a vhanga uri vhaswa vha shavhe mahayani. Hu nga vha u tambudzwa lwa muvhili, lwa vhudzekani na lwa muhumbulo nga vhathu vhahulwane. Vhaswa vha a shavha mahayani vha tshi ¾o»a vhu»ilangi. Mahayani a vha na vhu»ilangi ngauri vha vha vha fhasi ha ndango ya vhabebi. Zwa ita uri vha shavhe mahayani. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 7 DBE/Lara 2024 NSC Confidential U balelwa u tandulula thaidzo zwi a ita uri vhaswa vha shavhe mahayani. Nn»a vha fhulufhela uri khonani dzi »o vha tandululela thaidzo dzavho. ¹hu¾huwedzo ya khonani mmbi i ya vhanga uri vhaswa vha shavhe mahayani. Vhaswa vha thetshelesa khonani u fhirisa vhabebi. Vha tevhedza zwine khonani dza funa vha tshi ita zwone. Vhabebi kha ri aluse vhana nga n»ila yone khamusi zwi »o fhungudza u pa¾a ha vhaswa vhashu mahayani. [Zwi bva kha vhalingi] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 8 DBE/Lara 2024 NSC Confidential KHETHEKANYO YA C: ZWIVHUMBEO NA MILAYO YA KUSHUMISELE KWA LUAMBO MBUDZISO 3: KHUNGEDZELO ¹alelani khungedzelo uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA D MUVHONETSHELI SOLA PHANELE Ri fhungudza mbadelo ya mu»agasi lu mangadzaho! Vho makone minwaha ya rathi Vhoramabindu, zwikolo na zwibadela, thandululo ya mu»agasi yo swika! Ri vha dzhenisela nga »uvha ¼ithihi fhedzi. Arali vha renga, mbadelo ya mu»agasi i »o tsa na u dzula swiswini zwi »o ngalangala. Vha ri kwama kha www.onetsheli.co.za. [Tshi bva kha www.linkedin.com] 3.1 Ndi tshumelo ifhio ine ya khou kungedzelwa? (1) 3.2 Khungedzelo iyi yo livhiswa kha vhathu vhafhio? Bulani vhavhili fhedzi. (2) 3.3 Vhashumi vha re afho kha khungedzelo vho tevhela maga a tsireledzo naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.4 Ndeme ya khephusheni kha khungedzelo iyi ndi ifhio? (2) 3.5 Kha sia ¼a vhudavhidzani, zwinzhi kha khungedzelo zwi wanala kha ... A sms. B lu¾ingo. C webusaiti. D vhurifhi. (1) 3.6 Khungedzelo iyi i nga µisa thasululo kha zwifhio? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 9 DBE/Lara 2024 NSC Confidential MBUDZISO 4: KHATHUNI ¹alelani khathuni uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA E FUREME 1 FUREME 2 FUREME 3 Ndi khwi½e ndi tshi Yowee! Vhu¾ungu onyolosa milenzhe vhu khou ½a½a. Ndi nga ndi khou khamusi ndi µo fhola. ¾havhiwa mbilu nga Ndi khwi½e ndi tshi musevhe nandi! onyolosa milenzhe khamusi ndi o fhola. [Tshi bva kha www.pinterest.com] 4.1 No sedza FUREME 2 ndi mini tshi no sumbedza uri muthu uyo u khou pfa vhu¾ungu? (1) 4.2 U shumiswa ha ipfi ½a½a kha FUREME 2 hu khwa¾hisedza zwifhio? (2) 4.3 Ndi zwifhio zwi sumbedzaho uri muthu a re kha khathuni u na thaidzo ya ma¾o? (2) 4.4 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe wo ½ekedzwaho: U onyolosa milenzhe zwi re kha FUREME 1 zwi amba u ... A tshimbila. B fhufha. C gidima. D ¾udza. (1) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 10 DBE/Lara 2024 NSC Confidential 4.5 Mafhungo a khathuni iyi a khou bvelela nga khala¿waha ifhio? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.6 Inwi ni a takalela u vha kha nyimele ya muthu a re kha khathuni iyi? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) [10] Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 11 DBE/Lara 2024 NSC Confidential MBUDZISO 5: PHUROSA 5.1 Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA F 1 Ndiafhi ndi ¿wana muthihi vhedzi kha vhabebi vhawe. O sala a tshi lelwa nga makhulu wawe ngauri vhabebi vhawe vho lovha nga khombo ya mo»oro. Nga µuvha ¼a mbulungo zwo vha zwi tshi khou ¾ungufhadza, Ndiafhi o lila a »iphi½a. 2 Makhulu vho sala vha mu fara sa gumba. Tshine a ¾o»a o vha a tshi 5 tshi wana nga u bonya ha ¼i¾o. Kha sia ¼a tshelede, gwama ¼o¾he ¼a mundende wa makhulu ¼o vha ¼i tshi farwa ngae. Makhulu hu na zwine vha tama u renga vha humbela khae ngeno tshelede i yavho. 3 Kha sia ¼a tshikolo ha ngo vhuya a ya kule. Gireidi ya 10 ha ngo swika. Tshikoloni Ndiafhi o vha a tshi si¾ela vhadededzi. 10 Vhadededzi o vha netisa vha vhuya vha zwi thupha. Makhulu musi vha tshi vhidzwa musi Ndiafhi o khakha tshikoloni, vho vha vha tshi pfala vha tshe getheni ¼a tshikolo vha tshi ralo u ¾hura vhadededzi. U swika tshikoloni ndi u vhidza Ndiafhi, a tshi swika vha mbo »i ¼ela muri gwalani vha songo kwama na mudededzi na muthihi. 15 4 ¸amusi ndi tshi khou amba Ndiafhi ha na vhumatshelo nga mulandu wa vhunde¿wa. Tshawe ndi u tsa a tshi gonya a tshi londa wone mphorosi Nga ngoho u lema hu fhira u lotshelwa. 5.1.1 ºwalani dzina ¼a tshiga tsha u vhala tsho shumiswaho kha phara ya 1 nga nn»ani ha tshithoma. (1) 5.1.2 Topolani ipfi ¼o khakheaho mupele¾o kha phara ya 1 ni ¼i shumise fhungoni no ¼i khakhulula. (2) 5.1.3 Kha phara ya 2 hu na figara ya muambo, i topoleni ni bule na dzina ¼ayo. (2) 5.1.4 Topolani mapharonomi kha phara ya 3. (2) 5.1.5 Shandukisani fhungo ¼i tevhelaho ¼i vhe ¼iambaitwa. Tshikoloni Ndiafhi o vha a tshi si¾ela vhadededzi. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 12 DBE/Lara 2024 NSC Confidential 5.1.6 Shumisani ipfi 'Sia' sa nyambahunzhi mafhungoni mavhili a no amba zwi sa fani. (2) 5.1.7 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe wo ½ekedzwaho. ·ifhambanyi ¼a ipfi: Kule ndi ... A kulekule. B tsinitsini. C n¾ha. D tsini. (1) 5.1.8 ¹alutshedzani ¼ifurase ¼o swifhadzwaho kha phara ya 3. (2) 5.2 ¹alelani tshifanyiso, ni vhale na mafhungo o »isendekaho khatsho, ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA G Vha mu¾a wa ha Kone vha dzula mapfe½e o tsitsa vhana. Vho Mutshekwa na Vho Vele vha dzula na vhana vhavho na makhulu wavho wa mukalaha. Mu¾a uyu ndi muhulwane vhukuma. Tshifhinga tshinzhi vha ¾wa vho¾he ho vuwa mapwali na mapwapwalala. Vhathu vhanzhi mu¾a wa ha Kone vha tama u wavho. [Tshi bva kha www.freepik.com] 5.2.1 Topolani ¼isala ¼isumbi kha mafhungo a re afho n¾ha ni vhumbe fhungo ¼e na tou µisikela nga¼o. (2) 5.2.2 Fhungo ¼o swifhadzwaho afho mafhungoni ¼i bvisela zwifhio khagala? (2) 5.2.3 Inwi ni vhona mbonalo ya itshi tshifanyiso i tshi ni ¾u¾uwedza kha zwifhio? Tikedzani phindulo ya½u. (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 40 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho