Tshivenda FAL Grade 12 Paper 2 Feb March 2012 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2012 MARAGA: 70 TSHIFHINGA: awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 18. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012 NSC PFESESANI Vhalani sia¾ari he¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso: 1. Ni songo lingedza u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re ngomu kha sia¾ari ¼i tevhelaho ni swaye nomboro dzo μisendekaho kha bugu dze na guda ¿waha uno. Nga murahu, vhalani mbudziso idzi uri ni kone u nanga dzine na tama u fhindula. 2. Bammbiri he¼i ¼o vhumbwa nga khethekanyo N¸A: KHETHEKANYO YA A: Nganea (35) KHETHEKANYO YA B: ¶irama (35) KHETHEKANYO YA C: Nganeapfufhi (35) KHETHEKANYO YA D: Vhurendi (35) 3. Fhindulani MBUDZISO MBILI fhedzi, dzi tshi bva kha khethekanyo MBILI dze na nanga kha idzo khethekanyo n½a. KHETHEKANYO YA A: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI kha nganea ye na guda. KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI kha »irama ye na guda. KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI Fhindulani mbudziso NTHIHI. KHETHEKANYO YA D: VHURENDI Fhindulani mbudziso MBILI. Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse. 4. Tevhedzani ndaela dzo ¿walwaho mathomoni a khethekanyo i¿we na inwe nga vhuronwane. 5. Nomborani phindulo dza½u nga nμila ye mbudziso dza nomborwa ngayo kha bammbiri ¼a mbudziso. 6. Thomani khethekanyo i¿we na i¿we kha sia¾ari ·ISWA. 7. ºwalani nga vhudele nahone zwi no vhalea. 8. Ndangatshifhinga yo anganyiwaho: Shumisani minetse i re henefha kha 60 kha khethekanyo i¿we na i¿we. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012 NSC ZWI RE NGOMU KHETHEKANYO YA A: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI IºWE NA IºWE. NOMBORO YA MBUDZISO MBUDZISO MARAGA NOMBORO YA SIA¹ARI 1. U tshila ndi u vhona Mbudziso ndapfu 35 5 KANA 2. U tshila ndi u vhona Mbudziso pfufhi 35 5 KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI IºWE NA IºWE. 3. Findinkodo Mbudziso ndapfu 35 7 KANA 4. Findinkodo Mbudziso pfufhi 35 7 KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI Fhindulani mbudziso NTHIHI IºWE NA IºWE. 5. Lwone a lwo ngo vha ita zwi¾uku Mbudziso ndapfu 35 9 KANA 6. Vulani mufunwa wanga Mbudziso pfufhi 35 9 KHETHEKANYO YA D: VHURENDI Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE NA DZIºWE. 7. Demokirasi Mbudziso pfufhi 17½ 12 KANA 8. Bafanabafana Mbudziso pfufhi 17½ 13 KANA 9. Mbofholowo na mulalo zwi Mbudziso pfufhi 17½ 15 ngafhi? KANA 10. Tshidakwa Mbudziso pfufhi 17½ 16 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012 NSC MUTEVHE WA U SEDZULUSA KHETHEKANYO NOMBORO YA TSHIVHALO TSHA MBUDZISO MBUDZISO DZO √ FHINDULWAHO A: Nganea (Mbudziso 1–2 1 ndapfu KANA pfufhi) B: ¶irama (Mbudziso 3–4 1 ndapfu KANA pfufhi) C: Nganeapfufhi (Mbudziso 5–6 1 ndapfu KANA pfufhi) D: Vhurendi 7–10 2 PFESESANI: Ivhani na vhu¾anzi uri no fhindula kha khethekanyo MBILI fhedzi. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012 NSC KHETHEKANYO YA A: NGANEA U TSHILA NDI U VHONA – RN Ma»adzhe Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi. MBUDZISO 1 (Mbudziso ndapfu) Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha vhu vhe maipfi a u bva kha 250 u ya kha 300. Sengulusani n»ila ye siangane na fhethuvhupo zwa thusedza ngayo kha kubveledzele kwa thero. [35] KANA MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi) Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho. Mpho o no vhila tsho¾he zwino. A tshi humbula zwe a shu¿wa zwone nga Phophi na Mashudu, mbiti dza tou vhuya dzo¾he, ambo vha o ¼i litsha vili hanefha kha ningo ya Vho-·iedza. Vho-·iedza vha ya vhe kubudu hangei. Vha mbo »i vuwa nga u ¾avhanya. Vho sinyuwa tsho¾he zwino, na u amba a vha tsha kona, vha vho sokou femeleka. Na vhone vhe Mpho hanefha kha milomo vhe thetshela u zwi pfe! Ya mbo »i vha yo ¾angana. Tshi no hula tshi tshi lwa ndi nngwe na ndau, kha Vho-·iedza ho vha ho no iwa, naho Mpho o vha o dzelelwa nga maliba, maan»a awe o vha e mahulu. Phophi o ri u vhona zwauri khotsi vha khou kundwa, a mbo »i doba luswielo. A mbo »i lu litsha hanefha kha mu¾ana wa Mpho. Muthada ya nga a i ngo pfa tshithu. Phophi a dovha hanefha kha mu¾ana, zwino Mpho a farelela nga u pfa vhu¾ungu. Vho-·iedza vha vha vho wana tshifhinga tsha u rwa. Mpho dza mu nela dzi songo mu nela, ha »ivhi zwauri u »o thivha a litsha dza nnyi. A tshi pila dza Vho-·iedza, luswielo lu mbo »i wa kha mu¾ana. A tshi pila luswielo, dza Vho-·iedza dzi khou mu ½usedza kha milomo. Mpho vho mbo »i mu sumbedza mu½ango, a ri u u vhona, a tou gidima, a tshi u dzhia sa vhutshilo. Mpho nga u vhona zwauri o kundwa, o mbo »i hwelela mafhungo aya khoroni. ¶uvha ¼a khoro ¼a wa. Vho-·iedza na Phophi vha ri a ri ta¿wi, a ri tou sengelwa mulandu ri hone. Mpho a toolola zwo¾he zwe zwa bvelela musi a tshi vhuya mu¾anganoni. A amba zwauri mufumakadzi ho ngo mu pandela, u kha »i mu funa, naho o mu khakhela nga u ralo. 2.1 ¸eani dzina ¼a mukalaha we a vha a tshi khou ima na Vho-·iedza afha khoroni. (1) 2.2 Bulani shango ¼ine aya mafhungo a khou bvelela kha¼o. (1) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012 NSC 2.3 ¸eani dzina ¼a tshishumiswa tshe Phophi a rwa munna wawe ngatsho. (1) 2.4 ¸eani vhushaka vhu re hone vhukati ha Mpho na Vho-·iedza. (2) 2.5 Bulani zwiitisi ZWIVHILI zwo vhangaho nndwa vhukati ha Vho-·iedza na Mpho. (2) 2.6 Dodombedzani kuambarele kwa Vho-Guma. (2) 2.7 Vhambedzani hune mihumbulo ya Vho-Guma na ya Vho-Zhombo ya fana hone siani ¼a u tshea mafhungo afha khoroni. (1) 2.8 Nweledzani muhumbulo muhulwane wa mafhungo aya. (2) 2.9 Nweledzani tsheo ye ya dzhiiwa nga khoro malugana na mulandu uyu. (2) 2.10 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane we wa ita uri Phophi a shavhe vhuhadzi. (2) 2.11 Zwo ¾u¾uwedzaho Mpho uri a hwelele kana a pote mulandu khoroni ndi zwifhio? (1) 2.12 Ndi zwifhio zwe Mpho a ita zwi sa ananiho na mvelele ya Tshiven»a? ¸eani ZWIVHILI. (2) 2.13 Ndi zwifhio zwi sumbaho uri Phophi u khou »isola kha vhukhakhi he a ita? ¸eani ZWIVHILI. (2) 2.14 Ndi zwifhio u ya nga muhumbulo wa½u zwe zwa vha zwi tshi nga bvelela arali Mashudu o vha a songo fhufha nga fasi¾ere a shavha? (1) 2.15 Ndivho ya Mashudu musi a tshi ambisa Phophi yo vha ifhio? (2) 2.16 Fhindulani nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni dovhe ni tikedze: 2.16.1 Mpho o rwa Vho-·iedza kha ¼i¾o. (2) 2.16.2 Phophi o lamula Vho-·iedza na Mpho musi vha tshi khou lwa. (2) 2.17 Ni humbula unga Phophi u a funa Mashudu nga mbilu yawe yo¾he? Tikedzani. (2) 2.18 Mpho o vha a tshi funa musadzi wawe? Sengulusani. (3) 2.19 Sumbedzani vhu»ipfi ha½u kha vhukhakhi ho itwaho nga Mashudu ha u dzhena lufherani lwa u e»ela lwa Mpho. (2) [35] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 35 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012 NSC KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA FINDINKODO – TT Mudau Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi. MBUDZISO 3 (Mbudziso ndapfu) Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha vhu vhe maipfi a u bva kha 250 u ya kha 300. Sengulusani uri mu¿wali o kona u gumafhi u bvisela khagala nyito no »isendeka nga muanewa dendele. [35] KANA MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi) Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho. (Ofisini dza ·ihoro ¼a Lushaka. Nga masiari. Hu vhonala tshigwada tsha vhathu vha ¼ihoro i¼i.) De Wit: (U a sinyuwa.) Vhanna, ri nga si vhuse na vhathu vhane vha ita zwine ri½e ri si zwi fune. Phurogireme yavho ya mveledziso, a si ine ri½e ra i tikedza. Sa tsumbo, filosofi ya u khwinifhadza tshiimo tsha muthu fhasi ha »uvha nga u mu fha¾ela nn»u ri½e a ri imi nayo. Tshine ri½e ra tenda tshone asitshi: Zwishai zwi »o »i vha hone, ri½e kha ri lwe na u imisa ikonomi ya shango! Vhathu kha vha dzhenelele kha mbekanyamushumo dza u ita uri hu vhe na mishumo. A zwi pfali munna a tshi nga vha na nn»u ngeno a sa shumi. Na ri½e naho ro vha na vhu¾udze¾udze kha kuvhusele kwashu, nn»u idzo dza RDP a ro ngo vhuya ra dzi fha¾a. Ndi mini zwenezwi¼a? Ndi khwi½e vhathu vha e»ele zhazhani vhe na mishumo, vha hole vha »o kona u thuswa nga fhethu ha u sia khofhe. Ngoho ndi ya uri maan»a a rannda yashu o tsa, lune zwa u fha¾ela vhathu dzinn»u ngeno hu sa khou gonyiswa tshiimo tsha ikonomi zwi nga a zwi pfali. Pho¼isi yashu khei, ri sika mishumo, vhathu vha shuma, ra renga mavu; nn»u vha »o tou »ifha¾ela kana vha renga dza bannga. Muraμo 1: He¼o ndi ima na¼o, hone zwa u bva Kapa Vhukovhela a thi imi nazwo. Muraμo 2: Na n½e-vho. De Wit: (E ma¾o lia-lia) Ndi a zwi vhona uri a ni funi u bva Kapa Vhukovhela. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012 NSC Muraμo 1: Ndi ngoho yo »alaho. De Wit: Hone kha dzi¿we phurovintsi ri a bva. (ºo tshifhinganyana) Muraμo 2: Ri nga bva zwashu. De Wit: Ndi »o fara therisano na muphuresidenthe Muthumukhulu uri a mmbudze uri i¼o u ¼i pfa hani. Muraμo 1: Kha hu itwe nga u ralo. De Wit: Kha ri balangane zwashu. 4.1 Bulani uri aya mafhungo a khou ambiwa ngafhi nahone nga tshifhinga-»e. (2) 4.2 Bulani vhathu vhane mafhungo aya a khou livhiswa khavho. (1) 4.3 Sumbedzani zwine De Wit a tenda khazwo na zwine a imela zwone. (2) 4.4 Bulani vhuimo na ¼ihoro ¼ine De Wit a vha kha¼o. (2) 4.5 Bulani mutevhe wa zwithu ZWIRARU zwine zwa wanala kha pho¼isi ya ¼ihoro ¼a De Wit. (3) 4.6 Vhambedzani zwine zwa fhambana vhukati ha ¼ihoro ¼a De Wit na ¼ihoro ¼a Muthumukhulu. (3) 4.7 Bulani dzina ¼a phurovintsi ine ya khou langiwa nga ¼ihoro ¼a De Wit. (1) 4.8 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une wa wanala kha itshi tshipi»a. (3) 4.9 ¹alutshedzani zwe zwa itisa uri De Wit a ambe aya mafhungo o sinyuwa. (3) 4.10 ¹alutshedzani masiandaitwa a musi Skosana na Duma vho yela De Wit uri a ¾utshele shango ¼a Afrika Tshipembe. (2) 4.11 Fhindulani nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni dovhe ni tikedze: 4.11.1 De Wit o fha¾ela vharema vha si na mishumo nn»u dza RDP. (2) 4.11.2 Coetzee ndi murangaphan»a wa ·ihoro ¼a Lushaka. (2) 4.11.3 Kapa Vhukovhela ¼o sala ¼i zwan»ani zwa ·ihoro ¼a Lushaka. (2) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012 NSC 4.12 Ni a tendelana na kuvhonele kwa De Wit kwa uri vhathu vha songo fha¾elwa dzinn»u vha sa shumi? Tikedzani. (2) 4.13 Ambani vhupfiwa ha½u malugana na zwe zwa ambiwa nga De Wit nga ha filosofi ya ¼ihoro ¼awe. (2) 4.14 Ni a pfela vhu¾ungu Skosana kha zwe Muthumukhulu a mu ita zwone? Tikedzani. (3) [35] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 35 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012 NSC KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI ZWA VHUTSHILO – NA Milubi na LL Mafenya Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi. MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu) Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha vhu vhe maipfi a u bva kha 250 u ya kha 300. LWONE A LWO NGO MU ITA ZWI¹UKU Sengulusani n»ila ye siangane na fhethuvhupo zwa thusedza ngayo kha kubveledzele kwa thero. [35] KANA MBUDZISO 6 (Mbudziso pfufhi) VULANI MUFUNWA WANGA Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho. A gidima a ya mu½angoni hafhu. A lwisa vothi zwa sokou vhutoto. Ndi hafha a tshi thoma u huwelela ¸eani. A re ¸eani ha zwi pfi nga phosho ya ma»i a shawara. Na La¾ani a tshi thetshelesa a pfa shawara hu hone i hone-hone. I tshi nga sa zwi¼a mvula ya tshirulu yo vhuya tsho¾he. A dovha a vhidzelela a songo vhidzelela. Ipfi ¼awe ¼a sokou ¼iwa nga are»i! Ndi afha a tshi »elwa nga maano. U »o tou sera fhasi ha mmbete e nata zwawe. Nangoho a sera fhasi ha mmbete. Tshi dinaho tsha vha tsha uri mmbete ndi mu¾uku. A tshi sera fhasi hawo u mbo »i khuduluwa. A tshi lingedza u lwa na u khudulusa mmbete, milenzhe i ¾o¾omowela nn»a. A takuwa a ima a sedza mmbete sa une a nga amba nawo uri u pfesese. A sedza wa»irobu a wana uri a nga si vhuye a vuwa o fhelela khayo. A dovha a i vala hafhu. A tshee o dzielwa nga u ralo a pfa khando dza milenzhe dzi tshi khou kanda dzi tshi khou sendela rumuni nga zwi¾uku nga zwi¾uku. Khathihi fhedzi a pfa dzo no swika vothini ¼a rumuni ine a vha khayo. ¸eani o ri u fhedza u shawara, a »iphumula a sa vhuyi a sumbedza u gidima. O no fhedza a »ishamula nga thaula. A ya a ima tshivhonini, a »isedza a vhona o naka lwo fanelaho. A tshi »isedza hafhu a vhona a tshi nga nngu i si na tshivhala yo fanelwaho nga u vha tshi¾havhelo tshone-tshone. A mbo »i vula vothi a sia a songo tsha ¼i vala. A ralo ha vha u livha rumuni. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012 NSC A khuya a dovha a khuya hafhu. U ralo ha vha u dzhena phasedzhini ya rumu yawe. E n»ilani ma¾o awe o vha e kha mushumo wa u »isedzasedza. Zwenezwi a tshi tou takula ma¾o, ma¾o e vhona! U vhona aai! Ndi munna wawe. 6.1 Bulani vhushaka vhu re hone vhukati ha ¸eani na La¾ani. (1) 6.2 Bulani fhethu HUVHILI he La¾ani a vha a tshi khou humbula u bva ngaho uri a si wanedzwe. (2) 6.3 ¸eani dzina ¼a muthu we La¾ani a vha a tshi khou ofha ene. (1) 6.4 ºwalani mutevhe wa zwithu ZWIVHILI zwine zwa wanala rumuni ya ¸eani. (2) 6.5 Bulani dzina ¼a yunivesithi ye ¸eani a vha a tshi dzhena yone. (1) 6.6 Dodombedzani zwithu ZWIRARU zwe ¸eani a ita musi a tshi fhedza u ¾amba a sa athu u vhuyelela rumuni. (3) 6.7 Nweledzani muhumbulo muhulwane wa nganeapfufhi iyi. (2) 6.8 Dodombedzani uri ndi ngani ¸eani o vha a tshi vho hana u vula vothi ngeno o fara khii. (2) 6.9 Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni dovhe ni tikedze: 6.9.1 Vho-Dinani vho vha vho ¾uvha ¸eani. (2) 6.9.2 ¸eani o vha a tshi khou ¾ambela munna wawe Vho-Dinani. (2) 6.9.3 La¾ani o vhidzelela, ¸eani a aravha. (2) 6.10 ºwalani zwine na vhona zwi zwone kha mutevhe uyu maelana na mvumbo ya ¸eani. Nangani ZWI¸A. 6.10.1 ¸eani o vha a tshi »ifuna. 6.10.2 La¾ani u a zwi »ivha uri Vho-Dinani ndi munna wa ¸eani. 6.10.3 ¸eani ndi musadzi a fulufhedzeaho. 6.10.4 ¸eani u a funesa vhanna. 6.10.5 Vho-Dinani vho khisa ¸eani. (4) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012 NSC 6.11 Ndi zwifhio zwe zwa vha zwi tshi nga bvelela arali Vho-Dinani vho wanedza La¾ani rumuni ya ¸eani? (2) 6.12 Inwi ni vhona La¾ani e muthu-»e musi o tenda u khiyelelwa rumuni ya ¸eani? (2) 6.13 Ni vhona unga ¸eani u a »isola kha zwe a ita? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 6.14 Arali inwi no vha ni La¾ani, no vha ni tshi »o ita mini ni tshi vhona Vho-Dinani vha tshi khou »a? (2) 6.15 Ni a pfela vhu¾ungu Vho-Dinani kha zwe ¸eani a vha itela? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [35] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 35 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 13 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012 NSC KHETHEKANYO YA D: VHURENDI MBUDZISO 7 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. Demokirasi – TZ Ramaliba 1 Iwe demokirasi 2 Wo μisa mulalo kha vhatshena na kha maindia, 3 Wa μisa pfiripfiri kha vharema, 4 Nge vha si u μivhe, 5 Vhe iwe wo hulisa vhana na vhasadzi, 6 Khotsi a shanduka ¿wana, 7 Hone zwi songo fanela, 8 Iwe u muvhuya kha vho¾he, 9 Vha tou sa u μivha. 10 Iwe demokirasi, 11 Vhanzhi ngoho a vha u μi, 12 Nge vha u eμanyisa munna na musadzi, 13 Musadzi a vha munna, 14 Ayo ndi mazwifhi magagagaga, 15 Munna hu uri u μo μi dzula e munna, 16 Musadzi a dzula e musadzi. 17 Ho tou shaiwa ¾halukanyo, 18 Na u shaya u sa »i»ivha vhubvo. 19 Iwe demokirasi, 20 Tsinde ¼i dzula ¼i tsinde, 21 Tavhi tsha¼o ndi u tikwa, 22 Tsinde a ¼i tikiwi nga tavhi, 23 Tavhi ¼i bva tsindeni, 24 Musadzi na ¿wana ndi matavhi, 25 Zwi¼iwa matavhini zwi bva zwi tsindeni, 26 Tsinde ndi ¼one ¼a tshisima tsha zwi¼iwa, 27 Demokirasi ndi u ita zwo fanelaho u itwa nga muthu. 28 Demokirasi a si u ita zwine muthu a funa nga tshifhinga tshine a funa. 29 Pfanelo ya mu¿we a i wanali n¾ha ha ya mu¿we, 30 Mu¿we na mu¿we u na pfanelo dzawe 31 Henefho hune a vha hone, 32 Khosi i μo dzula i khosi, 33 Khotsi na ene u μo dzula e khotsi, 34 Musadzi a dzula e musadzi, 35 Musadzi na ene a vha musadzi, 36 Khotsi u tea u dzula e kha ndinganyelo. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 14 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012 NSC 7.1 Bulani uri demokirasi yo μisa mulalo kha vhafhio. (2) 7.2 Ndi pfiripfiri dzifhio dze dza μiswa nga demokirasi kha Vhavenμa. Bulani THARU. (3) 7.3 U ya nga ha murendi, ndi zwifhio zwine zwa vha mazwifhi tshirendoni itshi? (1) 7.4 ¸eani pfanapheledzo ya tshi¾anza tsha vhuvhili. (1) 7.5 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wa tshirendo itshi. (2) 7.6 Vhuμipfi ha murendi ndi vhufhio? (1½) 7.7 Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni dovhe ni tikedze: 7.7.1 Demokirasi ndi u ita zwine wa funa nga tshifhinga tshine wa funa. (2) 7.7.2 Vhasadzi na vhana vha na pfanelo dzavho. (2) 7.8 ¹alutshedzani zwine mutaladzi wa 26 wa amba zwone. (1) 7.9 Kha mutaladzi wa 24 murendi o shumisa ¼imetafore. Sumbedzani uri u ¾o»ou ri vhudza mini nga heyi figara ya muambo. (2) [17½] KANA MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni μo kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. Bafanabafana – LR Ndlovu 1 Bafanabafana i rungunyela sa mutomba lunwenweni 2 I nga khomba tsho¾ongiwa tsha mbilu 3 Sa maμi lwanzheni, dzina ¼a shango i mbo alamisa 4 Khuμani n½a ha sokou pfala 'Bafanabafana!' 5 Bafanabafana iwe thobvu¿wa ya ¼ino 6 Ngavhe u vhe tombo, ndi musi u musuku 7 Ngavhe u vhe luμi, ndi musi u mutoli 8 Ngavhe u vhe nnμu, wo vha u tshi μo vha pfamo. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 15 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012 NSC 9 Vhuthihi nga vhu nge ha guma ¼a ½otshi 10 Ndivho na mbilu zwi vhe zwithihi 11 Ni si kuμane sa ½anga dza kholomo nga tsha½u 12 Musi khaedu i thavha ni si dzhenwe nga ½owagudu. 13 Mulunzhedzi wa vhuthihi ha vha¾aleli sa musomi wa tshithatha 14 Mukoμeli wa vhuludu, ndi iwe Bafanabafana 15 Iwe ngwe½a ya Afrika, luvhomba lwa Afrika Tshipembe 16 Ndau i vhombaho ¼ifhasi ¼a tetemela. 17 ¹hu¾huwedzo yau 'Madiba Magic' nga i nwelele maramboni 18 Iwe u shanduke tshiala tsha Afrika Tshipembe 19 Mihuvho na mifhululu nga zwi ¾avhe bonelelo kha iwe 20 Ngauri fulufhelo ¼a lushaka ndi enewe. 8.1 ¸eani mutevhe wa zwithu ZWIRARU zwine murendi a fanyisa thimu ya Bafanbafana nazwo kha tshi¾anza tsha vhuvhili. (3) 8.2 Bulani zwithu ZWIVHILI zwine zwa nga ¾u¾uwedza Bafanabafana u tamba zwavhuμi. (2) 8.3 Bulani dzhango ¼ine Bafanabafana ya vha ngwe½a ya¼o. (1) 8.4 ¸eani pfanapheledzo ya tshi¾anza tsha vhuraru. (1) 8.5 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wa tshirendo itshi. (2) 8.6 Vhuμipfi ha murendi ndi vhufhio? (1½) 8.7 Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni dovhe ni tikedze: 8.7.1 Bafanabafana i a ofhiwa nga thimu dza ¼ifhasi. (2) 8.7.2 Bafanabafana a i mvumvusi vha¾aleli. (2) 8.8 ¹alutshedzani zwine mutaladzi wa vhufuminthihi wa amba zwone. (2) 8.9 Neani ¼ifanyisi ¼i wanalaho kha tshi¾anza tsha u thoma. (1) [17½] KANA Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 16 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012 NSC MBUDZISO 9 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni μo kona u fhindula mbudziso dzo μisendekaho khatsho. Mbofholowo na mulalo zwi ngafhi? – LR Ndlovu 1 Ndi hone ro tsho¾a pfamoni ya mulalo na mbofholwo, 2 He ra fuμa vha¿we vha tshi rutshelwa thumbuni dza zwidza 3 He ra zhaka vha¿we vha tshi milwa nga milomo ya khotho, 4 He ra phuphudzika sa mabofu ri tshi dedengela, 5 Ri tshi rwiwa nga phamba na mihala nga mmbwa dza khulu½oni. 6 Mukapi wa tshisima i¾ali e si muki watsho, 7 Vhakapi vha tshisima tsha mbofholowo na mulalo vha sika nga μora, 8 Nge vha milwa nga mavu mafumo e zwanμani, 9 Vha¿we vha vhoxwa zwanμa vha kudzwa swiswini, 10 Hune tshedza tshavho tsha dzhavhulelwa vhugala. 11 Milambwana na mahovhohovho a malofha, 12 Ma¾anza a hushulwaho nga mulomo wa khotho, 13 Khuwa na phosho nga vhatshili, 14 Ndi zwone zwiga zwa nμodzi ya μotshi-μotshi, 15 Zwi rangelaho vhufhelo phanμa. 16 Ndi hone ro kavha mirunzini ya mbofholowo, 17 Bunga ri μo dzhenavho ¼ithihi, 18 Mivhala na mitupo zwa unga na magabelo a lwanzhe, 19 Musadzi ndi μo vhingavho mutshena sa maha»a 20 Kha khulu½oni nda wanavho pfumi. 9.1 Ri ½eeni mutevhe wa zwivhuya ZWI¸A zwi bveledzwaho nga mbofholowo. (4) 9.2 Bulani vhuleme vhuvhili he vhathu vha vha vha tshi ¾angana naho musi vha tshi lwela mbofholowo. (2) 9.3 ¸eani pfanapheledzo ya tshi¾anza tsha vhuvhili. (1) 9.4 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wa tshirendo itshi. (2) 9.5 Vhuμipfi ha murendi ndi vhufhio? (1½) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 17 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012 NSC 9.6 Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni dovhe ni tikedze: 9.6.1 Vhalwelambofholowo vho farwa vha valelwa dzhele. (2) 9.6.2 Mbofholowo yo ita uri vharema na vhatshena vha si dzhene bungani ¼ithihi. (2) 9.7 ¸eani ¾halutshedzo ya mutaladzi wa vhurathi. (2) 9.8 ºwalani ¼ifanyisi ¼i wanalaho kha tshi¾anza tsha u thoma. (1) [17½] KANA MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni μo kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. Tshidakwa – T Makhado 1 Vhutshilo hau vhu nga ha lu¾hwe¾hwe vhulimboni 2 Naho wa sinμwa mutulini wa mavhele 3 Vhutshilo hau a vhu nga guvhuwi 4 Nge mathada a u μela sa zwitshele zwa muumba. 5 Ngavhe u vhe khundavhalai i shayaho mudengu 6 Ha nga u konana na dziphombwe u lozwa ndaka 7 ¸ayo dzau wo dzi rea nga tshikwekwe 8 Wa nga tsilu ¼i bulaho zwo¾he zwa mbiluni. 9 Ngavhe u sa nwe tuvhu 10 Nge wa hangwa vhu¾oma hau 11 U si tsha elelwa zwa ma¾hupho 12 Vhunga nyambo dzau hu zwiombo ngomani. 13 Ngavhe mulomo wau u tshi ambela mbevhevhe 14 U lwele vha tsikuni na vhashai 15 U nga magungwa a vhashai o nwela khothe 16 Ngeno vhaphulusi vha tshi tshimbila nga thongathusedzi. 17 Iwe tshidakwa u vhusaho vha¾oma 18 U nga ndau i vhombaho ya phanzhe 19 Vhunga ¾hamu na tsolo zwi tshi iledza vhu¾ala 20 Nge muvhuso wau wa tshimbila nga thogatserekano. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 18 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012 NSC 21 Vhutshilo hau ndi khangala khanganyise 22 Nge khangala ya ru»a ma¾o 23 Vuluvulu ¼o fa nga vhuhwavho 24 Vhunga iwe u tshi tshila wo fa tshone tshifakhole. 10.1 Bulani dzina ¼a tshi½oni ¼i wanalaho tshirendoni itshi. (1) 10.2 ¸eani mutevhe wa madzina MAVHILI a ½owa e murendi a a shumisa kha tshirendo itshi. (2) 10.3 Topolani mitaladzi MIVHILI i sumbaho uri halwa vhu a hangwisa vhusiwana lwa tshifhinganyana. (2) 10.4 Bulani phukha ine murendi a fanyisa tshidakwa nayo. (1) 10.5 ¸eani pfanapheledzo ya tshi¾anza tsha vhu½a. (1) 10.6 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wa tshirendo itshi. (2) 10.7 Vhuμipfi ha murendi ndi vhufhio? (1½) 10.8 Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni dovhe ni tikedze: 10.8.1 Tshidakwa tshi a konμelwa nga u litsha halwa. (2) 10.8.2 Tshidakwa a tshi ambesi. (2) 10.9 ¸eani ¾halutshedzo ya ¼ifanyisi ¼i wanalaho kha tshi¾anza tsha u thoma. (2) 10.10 Topolani murero we murendi a u shumisa kha tshi¾anza tsha vhu¾anu. (1) [17½] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA D: 35 MARAGAGU¹E: 70 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa