Tshivenda FAL Grade 12 Paper 2 Feb March 2014 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2014 MARAGA: 70 TSHIFHINGA: awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 20. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC NDAELA NA MAFPHUNGOTHANGELI 1 Vhalani sia¾ari he¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso. 2. Ni songo lingedza u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebu¼u ya zwi re ngomu kha sia¾ari ¼i tevhelaho ni swaye nomboro dzo μisendekaho kha bugu dze na guda ¿waha uno. Nga murahu, vhalani mbudziso idzi uri ni kone u nanga dzine na tama u fhindula. 3. Bammbiri he¼i ¼o vhumbwa nga khethekanyo N¸A: KHETHEKANYO YA A: Nganea KHETHEKANYO YA B: ¶irama KHETHEKANYO YA C: Nganeapfufhi KHETHEKANYO YA D: Vhurendi 4. Fhindulani MBUDZISO MBILI fhedzi, dzi tshi bva kha khethekanyo MBILI dze na nanga kha idzo khethekanyo n½a. KHETHEKANYO YA A: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI kha nganea ye na guda. KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI kha »irama ye na guda. KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI Fhindulani mbudziso NTHIHI. KHETHEKANYO YA D: VHURENDI Fhindulani mbudziso MBILI. Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse. 5. Tevhedzani ndaela dzo ¿walwaho mathomoni a khethekanyo i¿we na i¿we nga vhuronwane. 6. Nomborani phindulo dza½u nga nμila ye mbudziso dza nomborwa ngayo kha bammbiri ¼a mbudziso. 7. Thomani khethekanyo i¿we na i¿we kha sia¾ari ·ISWA. 8. ºwalani nga vhudele nahone zwi no vhalea. 9. Ndangatshifhinga yo anganyiwaho: Shumisani minetse i re henefha kha 60 kha khethekanyo i¿we na i¿we. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC ZWI RE NGOMU KHETHEKANYO YA A: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI. NOMBORO YA MBUDZISO LUSHAKA LWA MARAGA SIA¹ARI MBUDZISO 1. U tshila ndi u vhona Mbudziso ndapfu 35 5 KANA 2. U tshila ndi u vhona Mbudziso pfufhi 35 5–7 KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI. 3. Findinkodo Mbudziso ndapfu 35 8 KANA 4. Findinkodo Mbudziso pfufhi 35 8–10 KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI Fhindulani mbudziso NTHIHI. 5. Wo mu nonela Mbudziso ndapfu 35 11 KANA 6. Dokotela wa mukhuwa nandi Mbudziso pfufhi 35 11–13 KHETHEKANYO YA D: VHURENDI Fhindulani mbudziso MBILI. 7. Bafanabafana Mbudziso pfufhi 17½ 14–15 KANA 8. Nelson Mandela Mbudziso pfufhi 17½ 15–16 KANA 9. Demokirasi Mbudziso pfufhi 17½ 17–18 KANA 10. Ho ½engiwa: 17 Lamabamai 1988 Mbudziso pfufhi 17½ 19–20 Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC MUTEVHE WA U SEDZULUSA KHETHEKANYO MBUDZISO TSHIVHALO TSHA PHINDULO  TSHO TEAHO A: Nganea (Mbudziso 1–2 1 ndapfu KANA pfufhi) KANA B: ¶irama (Mbudziso 3–4 1 ndapfu KANA pfufhi) KANA C: Nganeapfufhi (Mbudziso 5–6 1 ndapfu KANA pfufhi) KANA D: Vhurendi 7–10 2 Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC KHETHEKANYO YA A: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi. MBUDZISO 1 (Mbudziso ndapfu) U TSHILA NDI U VHONA – RN Ma»adzhe Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha vhu vhe maipfi a u bva kha 250 u ya kha 300. ¹alutshedza ½dila ye mu¿wali a i shumisa kha u ¾an»avhudza thero ya nganea iyi. [35] KANA MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi) U TSHILA NDI U VHONA – RN Ma»adzhe Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho. 'Eeh Ee! Zwino ndo »elwa nga muhumbulo u mpfushaho. Tshine nda »o ita ndi u tou ¾o»a vhathu vha konaho u shuma hoyu mushumo. Ndi pfa hu tshi pfi Dzwaini na Dugudzha hoyu mushumo a vha u vhoni, nahone a vha u vhidzi zwingana lini.' Musi ¼i tshi thoma uri swa¾haswa¾ha, Mpho o mbo »i livha ngei ha Dzwaini na Dugudzha. U tshimbila a tshi vhalavhala, izwi na zwi¼a. Nahone o tou fa Mashudu, arali zwo vha zwi si hezwo, ndi musi mufumakadzi wawe o ¿ala. Zwino arali mufumakadzi wawe a tou zwi pfa zwauri tshelede ya zwigidi zwivhili zwa dzirannda o i fha Mashudu, hu nga »i bebwa khaukanani. Uri musadzi wawe a sa vhuye a zwi pfa, tsha khwi½e ndi hone u tou isa Mashudu vhadzimuni. 'He ndaa vha¾hannga!' muambi ndi Mpho. 'Ndaa!' Muambi ndi Dugudzha. 'Hu ri ni Vhodokotela?' Wa u ralo ndi Dzwaini. 'N½e ndi hone vha¾hannga vha hashu, ndi vhudzisavho ngeo.' 'Na ri½e ro vuwa Vhodokotela. Khezwi ½amusi vho tou ri kanda vha songo no »a na »uvha na ¼ithihi fhano n»uni yashu?' Ndi Dzwaini. 'U »a fhano ndi zwidini vha¾hannga vhanga.' 'Ndi zwifhio zwidini zwa hone? N½e na Dugudzha ro »iimisela u vha thusa, arali ri tshi nga kona u thusa Vhodokotela.' Dzwaini u ralo a tshi khou pomba fola. 'Hu na mu¿we mu¾hannga ane a khou ndina. Mu¾hannga uyo ndi Mashudu. Hoyo muthu u khou ndina nga maan»a. O mpwashela goloi hu si na tshe nda mu khakhela ngatsho, u bva afho a dovha a ri u khou ¾o»a zwigidi zwa fumi.' Dzwaini na Dugudzha vha pfala nga u mangala tshelede iyo yo bulwaho. Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC 'A zwo ngo fhelela hafho, nga nn»ani ha izwo, mu¾hannga uyu u vho tambela na mu»ini wanga. Zwino khumbelo yanga ndi uri hoyo muthu kha shu¿we Tshi¾avhatsindi. Nga i¿we n»ila, nga a iswe vhadzimuni.' 'Ha izwo vha songo ofha tshithu. Ri½e ri »o phetha mushumo hoyo, na vhu¾ala a vhu nga »o vhonala.' Mpho o mbo »i bvisa masheleni a si gathi a fha vha¾hannga avha. U bva afha, a ho ngo tsha vha na zwi¿we arali hu si u humela hayani hawe. Dugudzha na Dzwaini vho sala vha langana zwauri vha »o ya n»uni ya Mashudu nga madekwana a ·avhu¾anu, ¼o ri ¼i tshi swika, ho no vha madekwana, vho mbo »i livha n»uni ya Mashudu. Afha zwan»ani vha vhonala vho ambara dzigi¼afu ngeno zwifha¾uwo zwo thivhiwa nga mi¿adzi, ho tou sala ningo na ma¾o fhedzi. Hu songo fhela tshifhinga tshingafhani, vha mbo »i vha vha tshi ri vho wa ha Mashudu. 2.1 Mushumo une Mpho a khou ¾o a Dzwaini na Dugudzha vha tshi mu itela µ wone ndi wa mini? (1) 2.2 Topolani zwithu ZWIVHILI fhedzi zwe zwa itisa uri Mpho a vhulahe Mashudu. (2) 2.3 Sumbedzani vhushaka vhu re hone vhukati ha Mashudu na Maria. (2) 2.4 Ndi ngani Mpho o vha a sa ¾o»i Phophi a tshi »ivha nga ha mafhungo awe na Maria? (2) 2.5 Ndi ifhio nda¾iso ine muthu a i wana nga murahu ha musi o vhulaha mu¿we zwi tshi elana na mafhungo e na vhala? (2) 2.6 Ndi zwifhio zwithu ZWIRARU zwe Mpho a vhudza Dzwaini na Dugudzha uri Mashudu o mu dina ngazwo? (3) 2.7 Sumbedzani hune Maria na Phophi vha fhambana hone. (2) 2.8 Ndi zwifhio zwe zwa ita uri Dzwaini na Dugudzha vha ¾anganedze khumbelo ya Mpho hu si na u kolo¿wa? (2) 2.9 Muhumbulo muhulwane wa uri Dzwaini na Dugudzha vha yo vhulaha Mashudu vhusiku wo vha u ufhio? (2) 2.10 Masiandaitwa a u sa fulufhedzea ha Mpho kha mufumakadzi wawe o vha afhio? (2) 2.11 Zwe Mpho a ita zwi mu bvukulula sa muthu-»e? (2) 2.12 Ndi zwifhio zwe zwa vha zwi tshi sumbedza uri Mpho ha funi u bvisa tshelede ye Mashudu a vha a tshi khou ¾o a yone khae? µ (2) Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC 2.13 Fhindulani mbudziso i tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni dovhe ni tikedze: 2.13.1 Vho-Phophi vho ri u pfa nga ha u farwa ha Mpho vha takala vhukuma. (2) 2.13.2 Muthu a tshi gwevhiwa khothe hu vha ho sedzwa vhu¾anzi, hu si ngoho ya mafhungo. (2) 2.14 Vivho a si ¼avhu»i, tikedzani vhungoho ha fhungo i¼i no sedza vhutshilo ha Mpho. (2) 2.15 Arali ho vha hu inwi Mpho ni vhona unga thaidzo iyo no vha ni tshi »o i tandulula hani? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 2.16 N»ila ye tshiphiri tsha lufu lwa Mashudu ya bvela ngayo khagala inwi ni ri mini ngayo? ¹an»avhudzani. (3) [35] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 35 Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi. MBUDZISO 3 (Mbudziso ndapfu) FINDINKODO – TT Mudau Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha vhu vhe maipfi a u bva kha 250 u ya kha 300. ¹alutshedza ½dila ye mu¿wali a i shumisa kha u ¾an»avhudza thero ya »irama iyi. [35] KANA MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi) FINDINKODO – TT Mudau Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho. MUTHUMUKHULU: Ri½e a ri mangali vhoiwe ni tshi rula muhwalo nga n»ila heyi yo raliho. Ro vha ro zwi lavhelela. Arali ni tshi khou humbula uri u ralo zwi »o ri vun»a maan»a, hangwani. Pfesesani hafha De Wit, u luvhelelana ho fhela. Vhathu vhashu vho ima vho sedza, vho vhea ma¾o avho kha ri½e. Vhathu vhashu tshe vha tambula a si zwino. Ri½e ro hwala vhu»ifhinduleli he na vhu sika nga mi¿waha heyi. Ri tou vha na mi¿waha heyi uri ri sumbedze kana ri shandukise zwe inwi na sika nga mi¿waha heyi. (U ita ngafhadzo) DE WIT: Muphurese, a si uri … MUTHUMUKHULU: No thanya a no ngo thanya. Zwenezwi ni tshi bva kha khabinethe ni ruma vhazwala vha vhoiwe uri vha bvise tshelede maragani, u itela u ri tshinya dzina, hu u itela u »isa n»a»o fhedzi. DE WIT: Ri½e ro »iimisela u fha¾a. Maraga u waho ayo a si ashu. Ndi vhu»ifhinduleli ha muvhuso na vhoramabindu. Ebo, vhathu ri½e litshani u ri shata. Ndi ngazwo ro bva kha muvhuso hoyu ngauri zwithu zwi tshi tshinyala ri »o sumbwa nga minwe ya misumbavhaloi. Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC MUTHUMUKHULU: Ni a funa kana a ni funi, ri½e ri »o ¼i fha¾a he¼i shango. Ni a pfuluwa kana a ni pfuluwi ri½e ri »o bvela phan»a na mbekanyamushumo dzashu dza u takula tshiimo tsha zwishai. DE WIT: Na ri½e ro »iimisela u takula tshiimo tsha zwishai, hone ri sa khou tsitsa tshiimo tsha ikonomi. MUTHUMUKHULU: Ndi a dza. DE WIT: Ngoho. MUTHUMUKHULU: Ndo no ita tshanduko kha khabinethe. Ndo lavhelela tsathulo i fha¾aho. I re phurophaganda ya 'Swart gevaar' a ri nga »o i kon»elela. Ri khou ¾o»a u fha¾a ikonomi ya he¼i shango, zwenezwo u piringedzana kha zwi re zwivhuya a ri nga »o hu kon»elela. DE WIT: Na ri½e ri vha u fha¾a. MUTHUMUKHULU: U humbule, ri na mi¿waha heyi yo salaho u khwinisa tshiimo tsha murema, tsho tshinyiwaho nga sisi¾eme yo pulaniwaho ya khwinifhadziwa mi¿waha heyi yo¾he (U ita ngafhadzo). Mpfarele, ndi na therisano na vhaan»adzamafhungo. (U a bva) DE WIT: (U a kana-kana) Kani-ha u bva hashu kha muvhuso wa mbuelano ndi u tshinya? Hafhu u khakha a hu pfali. (U a bva) 4.1 Bulani hune aya mafhungo a khou ambiwa hone. (1) 4.2 Topolani zwithu ZWIVHILI zwine Muthumukhulu na De Wit vha ¾a¾isana kha zwauri mu¿we na mu¿we u sumbedza a tshi ¾o»ou zwi itela vhathu vhawe. (2) 4.3 Bulani mahoro ane Muthumukhulu na De Wit vha vha khao na vhuimo havho kha ayo mahoro. (4) 4.4 Ndi zwifhio zwiitisi zwine zwa ita uri De Wit na Muthumukhulu vha fhambane nga nyambo kha mafhungo aya. Nweledzani ZWIRARU? (3) 4.5 Ndi vhonnyi vhane vha nga thusa kha u fha¾a ikonomi uri mimaraga i si we? (2) 4.6 Ndi zwifhio zwivhuya zwine Muthumukhulu a humbula u zwi ita u khwi½isa tshiimo tsha vhathu vhawe? (2) Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC 4.7 Fhindulani mbudziso i tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni dovhe ni tikedze: 4.7.1 U bva ha ¼ihoro kha khabinethe ndi zwone zwine zwa khou wisa ikonomi. (2) 4.7.2 Tshiimo tsha murema tsho tshinywa nga ¼ihoro ¼a Madimokirate. (2) 4.8 U ya nga kuambele kwa De Wit kha ndima iyi, zwi mu bvukulula e muthu wa bvumbo-»e? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 4.9 Kha mutevhe u tevhelaho inwi ¿walani mafhungo MARARU ane a sa anane na mafhungo a iyi »irama. A Muthumukhulu ndi muphuresidennde wa muvhuso wa mbuelano. B ·ihoro ¼a Lushaka ¼o tou pandelwa kha muvhuso wa mbuelano. C U wa ha maraga ndi vhu»ifhinduleli ha muvhuso na vhoramabindu. D Skosana o litshiswa vhuminisi¾ara nga Muthumukhulu. E De Wit o vha e mu¿we wa dziminisi¾a dza muvhuso. (3) 4.10 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wa Muthumukhulu kha mafhungo aya. (2) 4.11 Ndi mini tshe tsha ½ea ¾hu¾huwedzo mu¿wali u ¿wala »irama iyi? (2) 4.12 Zwi tshi ya nga kuhumbulele kwa½u, ni vhona kuambele kwa Muthumukhulu kha ndima iyi ku tshi ¾anganedzea? Tikedzani. (2) 4.13 U ya nga kuvhonele kwa½u ni vhona zwi tshi tendisea na zwine zwa pfi De Wit u khou zwi ita kha ndima iyi? Tikedzani. (2) 4.14 Ndimani iyi ni a pfela vhu¾ungu De Wit nga zwine a khou itwa nga Muthumukhulu? ¹an»avhudzani. (3) [35] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 35 Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI ZWA VHUTSHILO – NA Milubi na LL Mafenya Fhindulani mbudziso NTHIHI kha idzo dzi re afho fhasi. MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu) Wo mu nonela – LL Mafenya Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha vhu vhe maipfi a u bva kha 250 u ya kha 300. ¹alutshedzani ½dila ye mu¿wali a i shumisa kha u ¾an»avhudza thero ya nganeapfufhi iyi. [35] KANA MBUDZISO 6 (Mbudziso pfufhi) Dokotela wa mukhuwa nandi – NA Milubi Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho. Nangoho a tshi swika fha¼a u wana mufumakadzi Louw o e»ela tshitingwililini tsha malofha. A tshi ri u a sendela tsini, munna wawe a fara Konani a mu vhudza uri musadzi wawe ha ¾ha¾huvhiwi nga muthu mutswu. Maipfi aya Konani a mu rumbula sa murumbulo fhedzi a si mu mangadze. Sibadela itshi na kale tsho »i vha sibadela tsha khethululano. Tsho »i vuwa tshi sibadela tsha makhuwa fhedzi. Muthu mutswu o vha a tshi ri u dzhena ngomu, a ri u mbimbidwa a vhuya a xela na n»ila. Dokotela Konani ndi fha¼a a tshi lingedza u ¾alutshedza uri mufumakadzi Louw u tea u gidimiselwa thyietha khali i sa athu u fhirutshela. Ndi afha uyu dokotela a tshi sendela tsini na mufumakadzi Louw. Zwenezwo a tshi tou ri u a mu fara, munna wawe a mbo »i rahela tshan»a tsha dokotela Konani kule. O no tshi raha a sendela tsini-tsini, a mu sumba nga munwe we wa vha u tshi vho tou khokhonya kha ningo ya Konani. 'Mufumakadzi wanga ha farwi nga ma»an»a a sa »ivhiho ma»i.' U ralo a tshi khou amba nga Tshiven»a tshe tsha vha tshi khou tou swa nga hone u dzula bulasini ine ya vha na Vhaven»a. 'Vhone, vha songo hangwa uri vha khou amba na dokotela. Ndi dokotela hoyu muthu.' Ndi sisi¾a Mawela a tshi khou amba. Vhudokotela hawe a vhu ambi tshithu kha n½e. 'Dokotela ndi »ivha e wa mukhuwa fhedzi, wa muthu mutswu u »i dzula e ¼one ¼a thavhani.' Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC Zwenezwo a tshi tou ralo manese vha re henefho tsini vha thoma u sumbedza u sa fushea. 'Oo, zwino ni ¾o»a uri uyu muisa ndi mu tendele a tshi ¾ha¾huwa 'misisi,' uri a kone u vhona ngoma ya makhuwa? Neva'. U amba maipfi aya a tshi khou bvisa bibi ye a »o i gidela nga fola a i funga. A dubisa luvhili na luraru, lwa vhu½a mutsi wa vha u tshi thulidza nga dziningoni. 6.1 Bulani uri aya mafhungo a khou ambiwa vhathu vhe ngafhi? (1) 6.2 Topolani fhungo ¼ine ¼a sumbedza uri dokotela Konani o vhaisiwa nga maipfi o ambiwaho nga Louw. (1) 6.3 Ndi ngani mufumakadzi Louw o »iswa sibadela? (2) 6.4 ¸eani zwithu ZWIVHILI zwine sibadela itshi tsha »ivhelwa zwone. (2) 6.5 Ndi ufhio muhumbulo u »iswaho nga fhungo ¼i tevhelaho maelana na aya mafhungo? Mufumakadzi Louw u tea u gidimiselwa thyietha khali i sa athu u fhiritshela. (2) 6.6 Bulani hune dokotela Konani na Louw vha fhambana hone mafhungoni. (4) 6.7 Ndi zwifhio zwine zwa sumbedza uri dokotela Konani u »ivha pfanelo dzawe sa dokotela? (2) 6.8 Fhindulani mbudziso i tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni dovhe ni tikedze: 6.8.1 Louw ha ngo tenda uri mufumakadzi wawe a thuswe nga Konani sibadela. (2) 6.8.2 U ya nga mafhungo a nganeapfufhi heyi Louw ndi muthu a sa funi u daha fola. (2) 6.9 Ndi afhio mafhungo MAVHILI ane a sa anane na mafhungo a iyi nganeapfufhi. A Mufumakadzi Louw o »iswa sibadela ngauri o vha o rwiwa nga munna wawe. B Manese a vho ngo pfa vho fushea nga zwiito zwa Louw afha sibadela. C Sibadela itshi tsho vha tshi tshi thusa muthu mu¿we na mu¿we. D Sisi¾a Mawela ndi ene we a edzisa u kaidza Louw a sa mu pfe. E Vhathu vhatswu vho vha sa tendelwi u dzhena afha sibadela. (2) Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 13 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC 6.10 Ndi tshini tshe tsha ¾u¾uwedza dokotela Konani u lilela u thusa mulwadze Louw ngeno munna wawe a sa khou tenda? (2) 6.11 ¹alutshedzani masiandaitwa e a bvelela kha mufumakadzi wa Louw nga n¾hani ha zwiito zwawe afha sibadela. (2) 6.12 Zwiito zwa Louw zwi mu bvukulula e muthu wa mvumbo-»e? (2) 6.13 Muhumbulo muhulwane wa dokotela Konani kha mafhungo aya ndi ufhio? (2) 6.14 Zwe Louw a zwi ita kha dokotela Konani ni vhona zwi tshi ¾anganedzea? Tikedzani. (2) 6.15 Ndi vhufhio vhuimo ha½u malugana na zwiito zwa sibadela itshi? (2) 6.16 Louw o vha a tshi khou takalela mufumakadzi wawe a tshi fa, inwi ni ri mini nga fhungo i¼i. Tikedzani. (3) [35] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 35 Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 14 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC KHETHEKANYO YA D: VHURENDI MBUDZISO 7 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni μo kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. Bafanabafana – LR Ndlovu 1 Bafanabafana i rungunyela sa mutomba lunwenweni 2 I nga khomba tshi¾ongiswa tsha mbilu 3 Sa ma i lwanzheni, dzina ¼a shango i mbo alamisa µ 4 Khu ani n½a ha sokou pfala 'Bafanabafana!' µ 5 Bafanabafana iwe thobvu¿wa ya ¼ino 6 Ngavhe u vhe tombo, ndi musi u musuku 7 Ngavhe u vhe lu i, ndi musi u mutoli µ 8 Ngavhe u vhe nn u, wo vha u tshi o vha pfamo. µ µ 9 Vhuthihi nga vhu nge ha guma ¼a ½otshi 10 Ndivho na mbilu zwi vhe zwithihi 11 Ni si ku ane sa ½anga dza kholomo nga tsha½u µ 12 Musi khaedu i thavha ni si dzhenwe nga ½owagudu. 13 Mulunzhedzi wa vhuthihi ha vha¾aleli sa musomi wa tshithatha 14 Muko eli wa vhuludu, ndi iwe Bafanabafana µ 15 Iwe ngwe½a ya Afrika, luvhomba lwa Afrika Tshipembe 16 Ndau i vhombaho ¼ifhasi ¼a tetemela. 17 ¹hu¾huwedzo yau 'Madiba Magic' nga i nwelele maramboni 18 Iwe u shanduke tshiala tsha Afrika Tshipembe 19 Mihuvho na mifhululu nga zwi ¾avhe bonelelo kha iwe 20 Ngauri fulufhelo ¼a lushaka ndi enewe. 7.1 Bulani lushaka lwa tshirendo itshi. Ni dovhe ni sumbedze uri ndi tshini tshine tsha ita uri lu vhe lwonolwo lushaka. (2) 7.2 ¹alutshedzani mihumbulo ine ya »iswa nga mitaladzi 5 na 6. (2) 7.3 Kha ndima ya u thoma topolani mutaladzi une wa sumbedza uri 'Bafanabafana' i »ivhiwa ¼ifhasi ¼o¾he. (1) 7.4 Nweledzani muhumbulo une murendi a u bvisela khagala nga ndima ya vhuvhili. (2) 7.5 Fhindulani mbudziso i tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni dovhe ni tikedze: 7.5.1 'Bafanabafana' a i tei u tshuwa musi yo livhana na thaidzo. (2) 7.5.2 'Bafanabafana' a i takuleli shango ¼ayo n¾ha. (2) Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 15 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC 7.6 ¹alutshedzani vhu»ipfi ha murendi tshirendoni itshi tsha 'Bafanabafana'. (1½) 7.7 ¸eani ¾halutshedzo ya zwine murendi a ¾o»ou zwi bvisela khagala nga mutaladzi 11. (2) 7.8 Ni a tendelana na muhumbulo wa murendi wa u dzhia Vho-Mandela sa vhone mu¾u¾uwedzi? (3) [17½] KANA/NA MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi) Nelson Mandela – WMR Sigwavhulimu 1 ¶uvha ¼e ¼a u kovhelela u tshi ¼i vhona 2 Ndi »uvha ¼ine ¼a khou bva u tshi ¼i vhona 3 A hu na mu¾odzi we wa rothisa, 4 Iwe Nelson Mandela tshi¾havhelo tsha ngozwintswu. 5 A hu na mukosi we wa ¾avha, 6 Musi u tshi khadwa sa tshikono, 7 U tshi tsela dindini ¼i si na vhu»ifhinduleli? 8 Wa dzula vhudzulavhafu mi¿waha ya 27. 9 Sa dzhogo yo dzumbiwaho mupfudzeni, 10 Wo dzumbiwa dzhele mi¿waha minzhi, 11 Wa vhibvela dzhele na lufuno, 12 Uri u vhe murangaphan»a wa vharangaphan»a. 13 Ri fhululedza ngozwi yo u bebaho. 14 Ngozwi ya mashudu mahulu, 15 Ye khayo wa nwa vhu¾ungu na vhuhali, 16 Wa nanga u fela vhanzhi vho nyadziwaho. 17 ¶uvha ¼e wa kanda nn»a, 18 Ma¾o au o kombodzwa nga »uvha, 19 Sa ma¾o a lutshetshe luvhisi, 20 A tshi ¾angana na »uvha lwa u thoma. 21 Milenzhe yau yo tetemela u kanda mavu, 22 A shango ¼e wa bebwa wa hulela kha¼o, 23 Shango ¼e vhomakhulukuku wau vha ½ewa 24 Nga Musiki-wa-vho¾he uri ¼i vhe ifa ¼avho. Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 16 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC 25 Ri u ½eani ri½e ro rano, 26 Ri½e tsiwana dzo ¾angulwaho 27 Ri½e vha u tenda wone mutsho 28 Tshashu a ri na nga nn»a ha uri a u ri tshileli. 29 Wo funza vhatsikeledzi na vhathubi vhau, 30 Uri naho mbilu yo tsikwa a wo ngo xedza tshiseo, 31 Tshiseo tshi serekanyaho makole matswu, 32 O tibaho fulufhelo ¼a ngozwintswu. 33 Ndi wana ngafhi maipfi a ndunzhe-ndunzhe 34 Ane ngao nda vhumba Mandela a sa fi 35 Mandela wa tshifha¾uwo tshitete 36 Ngeno mbilu yo hwala yo inga. 37 Ri a fhululedza ri a renda 38 Vhu¾ali na nungo dzau 39 Dze wa ½ewa nga Mudzimu 40 Uri u vhofholole vhathu vhawe vhuthubwani. 8.1 U ya nga mu¿wali ndi zwifhio zwe Nelson Mandela a mamela zwi wanalaho kha ndima ya vhu½a? (2) 8.2 Kha ndima ya vhumalo topolani mutaladzi une wa sumbedza uri Nelson Mandela ha ngo sumbedza u dinalea naho a tshi khou vhaisiwa. (1) 8.3 ¹alutshedzani tshe Mandela a »isa vhathuni musi a tshi bva dzhele. (2) 8.4 Nweledzani muhumbulo une murendi a tama u u bvisela khangala kha ndima ya vhuraru. (2) 8.5 Fhindulani mbudziso i tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni dovhe ni tikedze: 8.5.1 Nelson Mandela o ya dzhele a khou itela lushaka lwo nyadzeaho. (2) 8.5.2 Mandela ndi muthu wa tshi¾uhu. (2) 8.6 ¹alutshedzani vhu»ipfi ha murendi tshirendoni itshi. (1½) 8.7 ¸eani ¾halutshedzo ya zwine murendi a ¾o»ou zwi bvisela khagala nga mutaladzi 7. (2) 8.8 Ni a tendelana na kuhumbulele kwa murendi zwi tshi elana na ndima ya vhusumbe? Tikedzani. (3) [17½] KANA/NA Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 17 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC MBUDZISO 9 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho: Demokirasi – TZ Ramaliba 1 Iwe demokirasi 2 Wo isa mulalo kha vhatshena na kha maindia, µ 3 Wa isa pfiripfiri kha vharema, µ 4 Nge vha si u ivhe, µ 5 Vhe iwe wo hulisa vhana na vhasadzi, 6 Khotsi a shanduka ¿wana, 7 Hone zwi songo fanela, 8 Iwe u muvhuya kha vho¾he, 9 Vha tou sa u ivha. µ 10 Iwe demokirasi, 11 Vhanzhi ngoho a vha u i, µ 12 Nge vha u e anyisa munna na musadzi, µ 13 Musadzi a vha munna, 14 Ayo ndi mazwifhi magagagaga, 15 Munna hu uri u o i dzula e munna, µ µ 16 Musadzi a dzula e musadzi. 17 Ho tou shaiwa ¾halukanyo, 18 Na u shaya u sa »i»ivha vhubvo. 19 Iwe demokirasi, 20 Tsinde ¼i dzula ¼i tsinde, 21 Tavhi tsha¼o ndi u tikwa, 22 Tsinde a ¼i tikiwi nga tavhi, 23 Tavhi ¼i bva tsindeni, 24 Musadzi na ¿wana ndi matavhi, 25 Zwi¼iwa matavhini zwi bva zwi tsindeni, 26 Tsinde ndi ¼one ¼a tshisima tsha zwi¼iwa, 27 Demokirasi ndi u ita zwo fanelaho u itwa nga muthu. 28 Demokirasi a si u ita zwine muthu a funa nga tshifhinga tshine a funa. 29 Pfanelo ya mu¿we a i wanali n¾ha ha ya mu¿we, 30 Mu¿we na mu¿we u na pfanelo dzawe 31 Henefho hune a vha hone, 32 Khosi i o dzula i khosi, µ 33 Khotsi na ene u o dzula e khotsi, µ 34 Musadzi a dzula e musadzi, 35 Musadzi na ene a vha musadzi, 36 Khotsi u tea u dzula e kha ndinganyelo. Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 18 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC 9.1 U ya nga murendi bulani mirafho MIVHILI ye demokirasi ya i »isela zwivhuya. (2) 9.2 Kha ndima ya vhuvhili topolani mutaladzi une wa sumbedza uri munna u tshe na vhu»ifhunduleli hawe ha u vha munna. (1) 9.3 ¹alutshedzani uri ndi ngani demokirasi yo »isa khakhathi kha Vharema. (2) 9.4 Nweledzani muhumbulo une murendi a tama u u bvisela khagala kha ndima ya vhuraru. (2) 9.5 Fhindulani mbudziso i tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni dovhe ni tikedze: 9.5.1 Ndi mushumo wa munna u un»a vha mu¾a wawe. (2) 9.5.2 Demokirasi i tendela mu¿we na mu¿we a tshi ita zwine ene mu½e a funa. (2) 9.6 ¹alutshedzani vhu»ipfi ha murendi tshirendoni itshi. (1½) 9.7 ¸eani ¾halutshedzo ya zwine murendi a ¾o»ou zwi bvisela khagala nga mutaladzi 24. (2) 9.8 Ni a tendelana na kuhumbulele kwa murendi zwi tshi elana na ndima ya vhu½a? Tikedzani. (3) [17½] KANA/NA Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 19 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni μo kona u fhindula mbudziso dzo μisendekaho khatsho. Ho ½engiwa: 17 Lamabamai 1988 – WMR Sigwavhulimu 1 Madida mbilu, madida mbilu 2 Muri wa murunzi wo sikuwa 3 Ven»a ¼o ala¿wa nga gole ¼itswu 4 ¶uvha ¼o kovhela hu masiari. 5 Ri vhidzelela nnyi wee, 6 Ri pfiwa nga nnyi wee 7 Kha vhu¾ungu vhungafha 8 Ho tsikaho shango ¼a Ven»a. 9 Inwi zwi½oni ni fhufhafhufhaho 10 Inwi miri na dzithavha 11 Na inwi milambo ni elelaho 12 No vhona mini, no pfa mini. 13 Ni a zwi »ivha naa zwo waho 14 A no ngo zwi pfa naa zwa u xa ha mativha 15 Yawee, ro ¾angulwa 16 Khosi muphuresidennde Vho P.R. Mphephu vho dzama. 17 Iwe »uvha u ½engeledzaho u tshi bva vhubva»uvha. 18 Wo vha u hone muhali washu a tshi bva 19 Nazwino u hone wo mu vhona a tshi kovhela 20 A suvhela maswiswini a vhuhwi. 21 Zwa Mudzimu a zwi fhedzwi nga muthu 22 Ndi thai i si na mubuli 23 Lufu ndi ¼amidza ¼a ndozwo 24 ·i godimisa vhahali na magoswi. 25 Ri na afhio maano? 26 Vhu¾ali hashu ndi vhufhio? 27 Dzinzambo dzashu dzi ngafhi? 28 Ri fhufhe nzarara ri pfuke mulavhu. 29 Kha ri rudze mbilu ri zwi ¾anganedze 30 Muhali vho ya vhuaweloni ha mirafho 31 Zwe vha shuma vho shuma 32 Ndi ¼one ifa ¼ashu. Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 20 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC 10.1 Bulani lushaka lwa tshirendo itshi. Ni dovhe ni sumbedze uri ndi tshini tshine tsha ita uri lu vhe lwonolwo lushaka. (2) 10.2 Kha ndima ya u thoma topolani mutaladzi une wa sumbedza uri ho lovha muthu wa thuso kha vhathu. (1) 10.3 Ndi ngani murendi a tshi sumbedza u vhaisala nga ulwu lufu lwo bvelelaho? (2) 10.4 Nweledzani muhumbulo une murendi a tama u u bvisela khagala kha ndima ya vhusumbe. (2) 10.5 Fhindulani mbudziso i tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni dovhe ni tikedze: 10.5.1 Lufu a lu ¾aluli. (2) 10.5.2 Murendi u sumbedza u ¾o»a vhathu vha u mu phalala. (2) 10.6 ¹alutshedzani vhu»ipfi ha murendi tshirendoni itshi. (1½) 10.7 ¸eani ¾halutshedzo ya zwine murendi a ¾o»ou zwi bvisela khagala nga mutaladzi 25. (2) 10.8 Ni a tendelana na kuhumbulele kwa murendi zwi tshi elana na ndima ya vhumalo? Tikedzani. (3) [17½] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA D: 35 MARAGAGU¹E: 70 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa