Tshivenda FAL Grade 12 Paper 1 Feb March 2014 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2014 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 13. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyon»ivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Luambo (40) 2. Vhalani ndaela DZO¹HE nga vhuronwane. 3. Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha hedzi khethekanyo. 4. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 5. Hune khethekanyo IºWE na IºWE ya fhelela hone ni talele. 6. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso. 7. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso, ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho. 8. ºwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele. 9. Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupele¾o, tswayo na khethekanyo ya maipfi. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO 1 TSHIBVELEDZWA TSHA 1: PHUROSA Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. MATHINA ZWI A KONADZEA Mu»ini wa Vho-Mahwenya ho vha ho dzulwa zwavhu»i hu na mulalo. Mu¾a wa vhathu vha½a, mukalaha Vho-Mahwenya, mukegulu na vhana vhavhili. Mulalo uyu a u ngo ya thambo zwi songo pfuvhiswa nga mpfu dza tshivutshela, dze dza sia avha vhana vho tou ¾u¾u sa zwiivhamuronzhe. Tshe vha sala natsho ndi tsimu ya vhabebi vhavho ye ya vha i sa khou limiwa. ºwaha u tevhelaho avha vhana vha si tsha »ivha hune vha »o wana hone thuso vhunga vho vha vhe yunivesithi. Hone vho edzisa na u dzhia vhusheleni he vhabebi vha sia vha »ibadelela afho yunivesithi ine vha dzhena khayo, zwo »a zwa kon»a vhukati. Hezwi zwo¾he zwo ita uri vha litshe tshikolo nga n¾hani ha hone vhushai ho vha welaho vha songo humbula. Vhe afha hayani vho vha vha tshi vuwa vha sedzana, phindulo ye ndi bva vhubvo. Mu¿we musi vhe henefha hayani vha tshi khou endela u thetshelesa Phalaphala FM, mbekanyamushumo ya Vhulimi, vha pfa hu tshi ambiwa nga thuso ine muthu a nga i wana arali a na mavu ane a nga a bveledza. ¶uvha ¼i tevhelaho vho mbo »i tou bu! Vhe vhusiku sala n»uni vha livha ha vhalimisi u ya u vhudzisesa nga zwe vha pfa radioni. Vho vha na mashudu vha wana muthu we a vha a tshi kona u ¾alutshedza mafhungo awe. Vho humela hayani havho vho fushea vhukuma. ¶uvha ¼i tevhelaho vho ya vha dalela vhaofisiri vha no thusa vhathu nga mafhungo a u ola pulane dza mabindu. Henengei ndi he vha ¾alutshedza nzulele yavho vha dovha vha ita khumbelo ya u ¿walelwa iyo pulane ya u bindudza tsimu ya mu½e wavho. Enevho ho ngo vha na vhunwa o mbo »i vha thusa. Hone o tou ¾o»a fhedzi ya mabammbiri. Nga murahu ha mi¿wedzi musi vho rumela khumbelo yavho, phindulo yo mbo »i vhuya na zwivhuya. Avha vha¾hannga vha vho wana thuso ya u rengelwa ma¾ere¾ere mavhili, zwishumiswa zwa ma»i a u sheledza afho tsimuni, mbeu na manyoro khathihi na tshelede ya u holela avho vhane vha »o vha thusa afho tsimuni. Vho fhedza vho iswa na kho¼idzhini u pfumbudzwa mashumele a afho tsimuni. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC Musi vha tshi khou pfumbudzwa, vha u bwa ma»i vho vha vha tshi khou ita mushumo wavho ngeno vha u lugisela tsimu vha tshi khou bvisa »aka ¼o¾he ¼i re tsimuni. Mathannge o »iswa na phaiphi dza thoma u ¾umiwa vhunga ma»i a songo lenga u wanala. Vhathu vhane vha »o thusa na vhone vho mbo »i tholiwa vha pfumbudzwa nga vhalimisi. Mi¿wedzi i si mingana murumba wa vha u a ¾ambela tshan»a. Nangoho vhana vha Vho-Mahwenya vho shuma vho shuma vha sa ¾ungunudzi. Zwibveledzwa zwa thoma u vhonala zwi tshi khou aluwa zwavhu»i. Vhalimisi na vha muvhuso vha vha thusa nga u vha ¾o»ela maraga une vha »o vhambadzela zwibveledzwa zwavho. Vha mimakete vha mashango»avha vho »a vha vhona izwo zwibveledzwa, vha vhona zwi tshi fusha ma¾o avho. Vho fhedza vho ita mulanga na avha vha¾hannga wa u vhambadzelana izwo zwibveledzwa. Nangoho vha thoma uyo mushumo. Zwibveledzwa zwavho zwa »a zwi tshi hwalwa nga magoloi o teaho uyo mushumo. Vhalimisi vha tshi vhona mafulufulu a avho vha¾hannga vha vho thoma komiti ya vhalimi. Avha vha¾hannga vho vha vhone vho i rangaho phan»a. Vho vha vha tshi shuma na u ¾u¾uwedza vha¿we vhathu vhane vha khou tama zwa vhulimi. Nga n¾hani ha uyu mushumo zwo ita uri i¼i shango ¼a havho ¼i vhe ¼i vhaliwaho kha mashango ane a khou bveledza zwili¿wa zwo fhambanaho. Nangoho vhu»iimiseli na vhu»ifhinduleli ho thusa avha vha¾hannga. Vho no fha¾a na mi»i yavho yavhu»i. Vhusiwana he ha vha vhu tshi khou vha »ela ho ¾uwa ho shona. Zwa tshikolo na zwone vho eletshedzana u zwi isa phan»a naho vha tshi »o tou guda vha henefha mushumoni wavho, vha ya nga u ¿wala mulingo. 1.1 Ndi mini tshe tsha ¾hafhisa dakalo ¼e ¼a vha ¼i hone mu»ini wa Vho-Mahwenya? (1) 1.2 Ndi mini tsho kundisaho vhana vha Vho-Mahwenya u isa pfunzo dzavho phan»a? (1) 1.3 Bulani zwi¿we zwa zwithu ZWIVHILI zwe avha vhana vha thuswa ngazwo hu u itela u shuma tsimuni. (2) 1.4 Ndi mini tsho itisaho uri avha vhana vha »elwe nga muhumbulo wa u ya u ¾o»a thuso kha vhalimisi? (2) 1.5 ¹alutshedzani thuso ye avha vhana vha i wana kha vhaofisiri hu itela u wana ndambedzo ya u shuma tsimuni. Bulani ZWIVHILI. (2) 1.6 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wa mu¿wali kha aya mafhungoni. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC 1.7 Nangani phindulo MBILI dzi sa anani na mafhungo aya e na vhala: A Vhatukana avha vho lovhelwa nga khotsi fhedzi. B Zwili¿wa zwa avha vhatukana zwo vha zwi tshi regiselwa na nn»a ha Afrika Tshipembe. C Thuso ye avha vhatukana vha i wana a i ngo kona zwo¾he zwe vha vha vha tshi khou ¾o»ou bveledza. D Vhatukana avha vho ya vha gudiswa zwa vhulimi. E Mushumo we vha vha vha tshi khou ita wo »isa mvelaphan»a shangoni ¼a havho. (2) 1.8 Fhindulani mbudziso i tevhelaho nga u ri Ndi zwone kana A si zwone, ni dovhe ni tikedze. Vhana vha Vho-Mahwenya vho vha vha si na vhutshivha. (2) 1.9 ¹alutshedzani uri ndi ufhio muhumbulo mafhungoni aya une wa »iswa nga ¼ifurase ¼o talelwaho. (2) 1.10 Zwe avha vhatukana vha ita ni vhona zwi tshi konadzea? Tikedzani. (2) 1.11 Ambani vhupfiwa ha½u zwi tshi elana na u litsha tshikolo ha avha vhatukana. (2) TSHIBVELEDZWA TSHA 2: TSHIFANYISO ¹alelani tshifanyiso uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC 1.12 Itshi tshifanyiso tshi khou sumbedza ho bvelela mini? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.13 Ni vhona hu mini tsho vhangaho zwe zwa bvelela kha itshi tshifanyiso? (2) 1.14 Ni nga amba mini nga mbonalo ya mureili? ¹an»avhudzani. (2) 1.15 ¹alutshedzani uri ndi ufhio mulandu une wa tea u hwedzwa mureili. Tikedzani. (2) 1.16 Ndi zwifhio zwi sa pfesesei kha itshi tshifanyiso? (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO 2 Vha gurann»a ya Ndeme vho ni ½ea tshikhala tsha u ¿wala athikhi¼i nga ha tsireledzo ine ya tea u wanala mahayani. Vhalani mafhungo (TSHIBVELEDZWA 3) a tevhelaho afho fhasi ni kone u ¿wala mihumbulo mihulwane ine na »o i shumisa kha u ¿wala athikhi¼i ya gurann»a nga ha tsireledzo ya mahayani. NDAELA 1. ºwalani mbuno dza SUMBE dzi kha mafhungo a pfalaho nga ha tsireledzo ya mahayani. Tshivhalo tsha maipfi TSHI SONGO PA¶A 70. 2. Nomborani mbuno dza½u u bva kha 1 u ya kha 7. 3. Ni tshi ¿wala fhungo ¼ithihi kha ¼i vhe na mbuno NTHIHI. 4. Shumisani maipfi A¸U. 5. ºwalani tshivhalo tsha maipfi e na a shumisa zwitangeni magumoni a samari (manwedzo) ya½u. TSHIBVELEDZWA TSHA 3 ¸DILA DZINE DZA NGA SHUMISWA URI MU¶INI HU VHE NA TSIRELEDZO. Ri khou tshila kha tshifhinga tshine vhugevhenga ho »i½ea maan»a. Mu»i mu¿we na mu¿we u tea u vha na tsireledzo yo teaho. Hu tea u vha na vhushaka havhu»i vhukati ha mira»o ya mu¾a wonoyo. Vhushaka havhu»i vhu khwa¾hisa fulufhelo kha mu¿we na mu¿we wa mura»o wa mu¾a wonoyo. Mu»ini hu tea u fha¾iwa luhura lune lwa ita uri na mbava i tshi lu vhona i pfe i na gonobva ¼a u »a u tswa. Lu tea u vha na fhethu huthihi ha u dzhena ngaho hu u itela uri mbava i tshi dzhena vhahura vha i vhone vha kone u phalala. Thundu dzi songo sokou vhewa fhethu hune dza nga kunga mafobvu. Kha dzi vhewe fhethu ho dzumbamaho hune mafobvu a si kone u dzi vhona. Vhana vha songo sokou »owelana na u »iba»ekanya na vhathu vha no silinga. U »i»owedza na vhathu vha no silinga wa vhuya navho hayani zwi itisa uri vha vhone uri zwithu zwo dzulisa hani vha koneha u »a u zwi tswa. Kha hu ¾olwe uri magethe o valiwa na mavhone o fungiwa, musi vhathu vha sa athu u e»ela. Izwi zwi thusa kha u thivhela vhugevhenga. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC Muzika kha u lidzwe nga ngona lune zwa si kunge na vhafhiri vha gondo. U lidzela radio n¾ha zwi kunga mafobvu vha »a vha tswa zwi re ngomu n»uni. Mu¾a u tea u vhona uri afha mu»ini wavho ho dzheniswa dzia¼amu hu u itela u khwa¾hisa tsireledzo. Mafobvu ha nga koni u dzhena ngauri a tshi kwasha a¼amu i »o lila. Ra ita hezwi zwo¾he ri »o vha ro lapula. ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC KHETHEKANYO YA C: LUAMBO MBUDZISO 3 TSHIBVELEDZWA TSHA 4: KHUNGEDZELO ¹alelani khungedzelo uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. 'HAYA HA NDIVHO' VHA A ¹O¶A MUSHUMO WAVHU¶I? KHA VHA SWIKE FHANO!! HA VHOMAKONE KHA U FUNZA KHOMPHYUTHA Ri thusa na nga u ¾o»ela mishumo. Ri ¾anganedza vhathu vho¾he khathihi na vho no shuma. Mutengo wa hone u thoma kha R320,00 nga ¿wedzi. Vha nga kwama Thinashaka kha: 078 231 2345 3.1 Bulani muano une wa wanala kha iyi khungedzelo. (1) 3.2 Ndi mini tshine tsha khou kungedzelwa? (1) 3.3 Ndi ngani mukungedzeli o shumisa fonto ¾hukhu phan»a na murahu ha mutengo (R320,00)? (1) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC 3.4 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe u tevhelaho: Tshiga tsha u vhala tsho shumiswaho phan»a ha 'kha vha swike fhano!' tshi khou shuma u ... A pandela vhagudi. B vhidzelela vhagudi. C fhuredzela vhagudi. D tamisa vhagudi. (1) 3.5 Kha khungedzelo iyi hu na tshine tsha khou ¾ahela. Inwi tshi buleni ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u. (2) 3.6 Topolani dzina ¼o tou pambiwaho ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni. (2) 3.7 U ya nga mbonalo ya khungedzelo iyi ni vhona i tshi nga kunga vhagudi vha Khomphyutha? Tikedzani. (2) [10] MBUDZISO 4 TSHIBVELEDZWA TSHA 5: KHATHUNI ¹alelani khathuni uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. Tsho bvisaho Vho-Maria n»uni ndi phosho ya holu lugennge ye ya vusa na Takalani kha khofhe dzawe. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC 4.1 Vhathu avha vha vhonala vho dzula ngafhi? Tikedzani. (2) 4.2 Hu khou itea mini kha ¿wana o takuliwaho? Tikedzani. (2) 4.3 Khethekanyani vhathu vha re kha tshifanyiso itshi kha zwigwada zwivhili no sedza u nyanyuwa/vhu»ipfi havho. Tikedzani khethekanyo ya½u. (2) 4.4 Muthu wa 5 na 6 vha nga vha kha ma¿we mafhungo. Tendani kana ni hanedze, ni tikedze phindulo ya½u. (2) 4.5 Tshifanyiso itshi ni tshi vhona hani? (2) [10] MBUDZISO 5 5.1 TSHIBVELEDZWA TSHA 6: PHUROSA Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao: Vho-Malwela vho vhidzwa tshikoloni nga vhagudisi nga n¾hani ha uri ¿wana wavho Luvhengo ha iti mushumo wa tshikolo. Vhagudisi vho ¾alutshedza zwo¾he zwine Luvhengo a ita musi e tshikoloni. Vho-Malwela vho hanedza zwine a khou ambelelwa zwone, vha fhedza vha tshi ri: 'N½e wanga ¿wana ndi tou mu »isa tshikoloni, zwi nga si bvelele uri a si ¿wale mushumo.' Nga itsho tshifhinga ukwo kutukana kwavho kwo vha kwo sokou kotamela fhasi sa ku no nga a ku tshipi»a tsha zwine zwa khou ambiwa. Vhagudisi vho ri Luvhengo a yo dzhia bugu dzawe ki¼asini, o takuwa ¿wana wa khuvhe sa muthu ane a nga si lenge na u vhuya. O ri musi a tshi tou bva nga mu½ango a livha tshivhanani tshawe tshine a vozha ngatsho. Ha vha hone u shavha ha kutukana. Vhagudisi na mubebi vho lindela a vha a sa khou vhuya. Mu¿we wa vhagudisi a mbo »i mu tevhela ki¼asini he a ri musi a tshi vhudzisa vhagudi, vhe nga zwiseo thukhe! Khonani yawe a kona u ri: 'O bva nga tshivhana tshawe.' Musi Vho-Malwela vha tshi ¾alutshedzwa vha niwa nga ¾honi. Musadzi wa vhathu vho ¾uwa vho vhaisala. Vhe n»ilani vha tshi ambela mbiluni vha ri: 'Arali nda mu wana hayani ndi »o mu rwa nga maan»a.' 5.1.1 Topolani ¼inyanyu mafhungoni aya, ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC 5.1.2 Kha phara ya u thoma hu na ¼iitiitwa, ¼i topoleni ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni. (2) 5.1.3 Topolani dzina ¼o ¾ukufhadzwaho ni ¼i shumise fhungoni. (2) 5.1.4 Mafhungoni aya hu na pfanywa ya ipfi 'vhadededzi', ¼i topoleni ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼o teaho. (2) 5.1.5 Isani fhungo ¼i tevhelaho kha luambo lwa u vhiga: Khonani yawe a ri: ' O bva nga tshivhana tshawe.' (1) 5.1.6 Thomani fhungo ¼i tevhelaho nga Vhagudisi ... Vho-Malwela vho vhidzwa nga vhagudisi. (1) 5.1.7 Isani fhungo ¼i tevhelaho kha khanedza. O takuwa ¿wana wa khuvhe. (1) 5.1.8 Nangani ¼i¾anganyi ¼ine ¼a nga shumiswa vhudzuloni ha i¼o ¼o talelwaho fhungoni ¼i tevhelaho. Arali nda mu wana hayani ndi »o mu rwa nga maan»a. A Uri B Tenda C Hone D Na (1) 5.1.9 Bulani uri fhungo ¼o talelwaho ¼i kha ¼imudi ¼ifhio, ni dovhe ni ¼i ise kha tshifhinga tshi »aho. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 13 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC 5.2 TSHIBVELEDZWA TSHA 7: TSHIFANYISO ¹alelani tshifanyiso, ni vhale na mafhungo o »isendekaho khatsho, ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela. A¼idzuli Maemu Milingo i tshi swika muthu mu¿we na mu¿we u a kon»elela kha mushumo wawe wa u vhala. Maemu na khaladzi awe A¼idzuli na vhone vha vhonala vho tou fombe kha mushumo wavho wa tshikolo. Honeha kha Maemu hu khou tou fa khaladzi vhunga vhatukana vha vhathu vha no bvafha. A¼idzuli o »i vha wa u mu thusa, ndi ngazwo a tshi khou »i swenda tshikoloni. 5.2.1 ºwalani fhungo ¼i tevhela ¼i kha mbudziso. Kha Maemu hu khou tou fa khaladzi. (1) 5.2.2 Topolani ¼i»adzisi ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni. (2) 5.2.3 Sumbedzani vhungoho ha fhungo ¼o talelwaho. (1) 5.2.4 Mafhungoni aya hu na he mu¿wali a sumbedza u dzhia sia inwi hu topoleni ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u. (2) [20] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 40 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa