Tshivenda FAL Grade 12 Paper 1 Feb March 2011 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2011 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 11. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 2 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC PFESESANI 1. Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyon»ivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Luambo (40) 2. Vhalani ndaela DZO¹HE nga vhuronwane. 3. Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha hedzi khethekanyo. 4. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 5. Hune khethekanyo i¿we na i¿we ya fhelela hone ni talele. 6. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso. 7. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso, ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho. 8. ºwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele. 9. Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupele¾o, tswayo na khethekanyo ya maipfi. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 3 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO 1 Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. ''Yowee! Mawee! Ni khou nndumela mini? A si n½e we nda ri mashamba dzhena vhulaμani wee!'' Ndi Vho-Muvhulawa vha tshi khou ongolela vhe tshi¾itshini tsha mapholisa tsha Gombame. Tsho vha μisaho afha a si tshi¿we, ndi u μa u ¾ola mutuka wavho muthihi fhedzi we a farelwa u tshipa kusidzanyana kwa mi¿waha ya fumii½a(14), a fhedza nga u ku fhambanya na mavhele nga tshizwatshakhuhu. Khae zwo fhela, vhunga o ha¾ulelwa vhutshilo ho¾he dzhele. Vho-Muvhulawa vho vha vha tshi kha μi tou bva u mu lumelisa, vho μi vhea na kupu¼asitiki kwa mitshelo ye vha mu μela nayo kha khaunthara, musi Lupenyo a tshi vha humbela uri kha vha sendedze ¾hoho a vha hevhedze. Khathihi fhedzi vha sokou pfa kha nμevhe ¿a, vha tshi shavhisa ¾hoho vha tshi khou ¾avha mukosi mu¾hannga a dziba nayo, ya vhuya ya tenda ye kha khaunthara pa¾a. A vho ngo zwifha, vha tshi ri muvhulawa ha na maano, maano a na muvhulahi. Mufumakadzi wa pholisa we a vha e henefho, o wana zwo mu kela ma¾ari. O mbo μi vhidza vhosedzheni Munandi. Avha zwo vha dina zwone lini, vho mangala vho rwa Lupenyo nga mula¾ela a mbo μi μala fhasi. Musi vha tshi mu vhudzisa uri u khou zwi itela mini, o vha vhudza uri arali hu si ¿wambo wa mme awe ene o vha a tshi μo vha a si khou fela dzhele. Ene mu½e u tou zwi vhea nga nμila hei: ''U bva tshe khotsi anga vha lovha, vhone vho sokou nnditsha ndi tshi ita zwine nda funa. Ndo eμela navho tshihulwane vha sa vhuye vhe zwi munyu. Ndo pwasha tshiphaza tsha Vho- Phenga nda tswa zwitsimbi zwa khovhe, makokisi na ma¼egere ra ¼a ro¾he. Ndo ¾angula Masheleni tshelede yo¾he ye a vha e nayo ri tshipotoni tsha Vho- Nyabolongondo nda i fha vhone vha renga tshikhampha na zwienda. Ndo ¾havha Bulagi o kambwa nga okapi mala a hushuwa. Zwa potwa musanda vhone vha nnyimelela vhe ndo vha ndi hayani, Bulagi o tou ¾havhiwa nga tshitanda. Ndo vha ndi tshi ita zwinzhi zwo vhifhaho, fhedzi vhone vha zwi vhona vha si bve mulomo. Vho vha vha sa khou nnμodza mapfura lini. Kha vha vhone uri ½amusi ndi ngafhi.'' Vho-Muvhulawa vho hwalelwa vhuongeloni ha Matshena he vha ongwa hone. A zwo ngo tsha konadzea uri nμevhe yavho i mametshedzwe, yo vha yo tshakekana. Vho zwi vhona uri u lema hu fhira u lotshelwa. Zwiμuhulu zwavho zwa zwituka, zwana zwa Nyadzawela vha nga si tsha tenda zwi tshi fara gondo ¼o farwaho nga Lupenyo. Naho Tshivenμa tshi tshi ri a ri la¾i ¿wana nga phaμi, u ya nga ha kuvhonele kwanga, Vho-Muvhulawa vha μo tou ya u ¾ola Lupenyo nga tshidola. A thi μivhi uri tshiwo itshi tshi tshi swika nμevheni dza Nyadzawela vha¿we na sea matshelo zwi μo ni wela-vho, u μo zwi dzhiisa hani. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 4 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC Hai, ndi kakara mpunμu. Vha¾hanngana vha si na vhokhotsi vha a nyadza vhomme. A si zwavhuμi u nyadza mubebi we a u μisa shangoni. Vhabebi vha u gungulela zwithu a zwi u nakeli. Vhutshilo ndi mutingati, arali vhana vha tevhedza zwivhuya zwine vhabebi vha vha khadela khazwo, vhutshilo vhu nga μifha. Vhana vha songo hangwa uri vhabebi vhavho vha a vha funa, nahone vha a vha tamela mashudu kha zwo¾he zwine vha ita. Ndi pfanelo-vho ya vhana u tikedza vhabebi vhavho musi vha si tsha μikona. 1.1 Bulani fhethu hune mafhungo aya a khou bvelela hone. (1) 1.2 Lupenyo o vha o farelwa mini? (2) 1.3 Sumbedzani vhushaka vhune ha vha hone vhukati ha Lupenyo na Nyadzawela. (2) 1.4 Bulani zwithu ZWIRARU fhedzi zwe Lupenyo a vha a tshi ita mme awe vha sa mu kaidzi. (3) 1.5 Vho-Muvhulawa vho vha vhe na vhana vhangana? (1) 1.6 Mafhungoni aya topolani zwine zwa sumbedza uri Vho-Muvhulawa vho vha vha tshi zwifha. (2) 1.7 Ndi nnyi we a vhidza vhosedzheni Munandi? (1) 1.8 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane mafhungoni aya. (2) 1.9 ¹alutshedzani masiandaitwa e a wela Lupenyo nga ¿wambo wa u le¿wa. (2) 1.10 ¹alutshedzani zwine maambele a tevhelaho a amba zwone: 1.10.1 Zwo mu kela ma¾ari. (1) 1.10.2 U μodza mapfura. (1) 1.11 Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga uri Ee kana Hai, ni tikedze phindulo dza½u: 1.11.1 Lupenyo o vhulaha kusidzanyana nga lufhanga. (2) 1.11.2 Lupenyo o tambudza mme awe lwa vhudzekani. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 5 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC 1.12 Nangani phindulo yo teaho kha maipfi a re zwitangeni: 1.12.1 Vhosedzheni Munandi vho rwa Lupenyo nga ... (¾hamu/mavili/ mula¾ela/mpama). (1) 1.12.2 Tshiphazani tsha Vho-Phenga Lupenyo o tswa ... (makokisi/fola/ vhurotho/mugayo). (1) 1.13 Arali inwi ni Nyadzawela, ni vhona unga zwe Lupenyo a shengedzisa zwone mme awe lwa vhudzekani no vha ni tshi nga zwi takalela? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 1.14 Inwi ni vhona fhungo ¼o talelwaho nga fhasi i mbuno kana ku kuvhonele kwa muthu? Tikedzani phindulo ya½u. (3) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 6 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO 2 Vhalani mafhungo a tevhelaho ni a nweledze ni tshi khou sedza zwine zwa nga itwa arali muthu a na tsumbadwadze dza vhulwadze ha H1N1. ºwalani mbuno dza SUMBE dzi kha mafhungo a pfalaho. Tshivhalo tsha maipfi a½u tshi vhe vhukati ha maipfi a u bva kha 60 u ya kha 70. ºwalani tshivhalo tsha maipfi e na a shumisa zwitangini magumoni a samari ya½u. ZWINE ZWA NGA ITWA ARALI MUTHU A NA TSUMBADWADZE DZA H1N1 Shango ¼o aμamelwa nga tshaka dzo fhambanaho dza malwadze. Aya malwadze a kavha vhathu vho fhambanaho. Ano maμuvha hu na uvhu vhulwadze vhune ha pfi ho μiswa nga nguluvhe vhune ha pfi H1N1. Nahone vhu khou phaμalala vhathuni. Hone-ha arali muthu a na tsumbadwadze dza uvhu vhulwadze hu na zwine zwa tea u itwa sa zwi tevhelaho: Muthu ane a vha na tsumbadwadze dza H1N1 ha tei u wanala vhukati ha vhathu. U tea u dzula kha kamara yawe e e¾he. Vhathu kha vha wanale vhe kule nae. Arali vha tshi khou mu ¾olela, vha tea u vha vhe kha tshikhala tsha u bva kha mithara muthihi u swika kha mivhili. Vha songo fanywa vha dzula kha mmbete wawe. Muthu ane a vha na tsumbadwadze dza H1N1 u tea u dzula hayani maμuvha ane a ¾oμou swika sumbe. U tea u bva nga murahu ha iri dza fumbilii½a musi tsumbadwadze dzi si tsha vha hone. Arali e muthu ane a tama u ¾avhanya u fhola, muthu wa hone u tea u nwesa zwiluμi tshifhinga tsho¾he. Zwi¿we zwa zwiluμi zwine a tea u zwi nwa ndi maμi na zwinwiwa zwi no nwiwa nga vhathu vha tambaho mitambo. Hezwi zwi ita uri muvhili wawe u dzule u na maμi tshifhinga tsho¾he. Muvhili wa muthu wa shaya tshiluμi vhathu vha nga senga ludada. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 7 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC Muthu wa hone ho ngo tea u sokou u fara-fara ma¾o, ningo na mulomo ngauri ndi yone i¿we nμila ya khwi½e kha u phaμaladza tshitshili itshi. Tsha khwi½e ndi u shumisa thishu. Dzithishu na mabammbiri ane a a shumisa a tea u la¾wa fhethu hune ha vha ho tsireledzwa hu u itela u thivhela u phaμalala ha vhulwadze ha H1N1. Mulwadze u tea u ¾amba zwanμa tshifhinga tsho¾he nga murahu ha musi o no shumisa idzo thishu. U vha na mbavhalelo kha mu¾a, vhathu kha vha shumise tshisibe tshine tsha sia tshika yo bva yo¾he musi vha tshi ¾anzwa thundu. Hezwi zwi vha zwi tshi khou vhulaha zwitshili zwo¾he zwine zwa nga vha zwi tshi khou wanala kha thundu. Vhunga muthu a sa tei u dzula e e¾he, vho¾he vhathu vhane vha dzula na muthu wa tsumbadwadze ¼a H1N1 vha tea u ¾amba zwanμa nga tshisibe tsho teaho, uri vhulwadze vhu si pfukele khavho. Muthu uyo u tea u dalela ¿anga uri a wane dzilafho a thusalee hu sa athu u vha na khombo. Muthu a sa tevhedzi aya maga o bulwaho afha n¾ha u vhea vhutshilo hawe khomboni na vhutshilo ha lushaka. Lushaka, kha ri thusane kha u vhavhalelana. Nμila ndi nthihi – ndi u tevhela maga o fanelaho. ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 8 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC KHETHEKANYO YA C: LUAMBO MBUDZISO 3 3.1 Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no a tevhela. Phumudzo o aluwa o khuthala, mikhwa yawe i tshi takadza vhabebi. O phasa gireidi 12 e na makole a fumisumbe. O vuledza digirii ya BSc e na makole a fumbilinthihi. Vhabebi vhawe vho mu itela munyanya muhulu. Vho takalela uri o vuledza e na mi¿waha ya fumbilinthihi hu si na zwe a vha khakhela ngazwo. Ho ngo μi¾apanyedza nga u pfana na vhatukana tshifhinga tshi sa athu swika. Ndi ene phedzi. Vhakomana na dzikhaladzi vha a mu tama. 3.1.1 ¸eani pfanywa ya ipfi munyanya, ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) 3.1.2 ¸eani ¼ifhambanyi ¼a ipfi phedzi, ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) 3.1.3 ºwalulani ¼ifurase ¼o talelwaho nga fhasi ¼i kha thenda. (2) 3.1.4 Topolani ¼i¾aluli mafhungoni aya ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) 3.1.5 ¸eani vhuthihi ha ipfi makole, ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) 3.2 Vhalani mafhungo aya ni kone u fhindula mbudziso dzi no a tevhela. P.O. Box 55 ¹hohoyanμou 0950 21 Tshimedzi 2010 Ha mukomana wanga Ndi ¿wala lu¿walo ulu ndo μala dakalo. Ndo zwi vhona uri ni a mpfuna ¿wana wa mme anga. Ndo μiphi½a nga u vhona mitambo ya FIFA ndo dzula fu¼etheni ya½u. Tshitediamu no vha ni tshi tou nnyisa nga Corolla ya½u, nga madekwana ra ¾alela TV, a maseo na mapwapwalala. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 9 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC Ni songo neta kha zwivhuya zwine na khou nnyitela. Vhavenμa vha ri mmbwa i poswa kurambo nga a i μivhaho. Na n½e ndi μo vuledza pfunzo dzanga hu si kale. Ndi tshi thoma u shuma, zwi μivheni uri muholo wanga wa u thoma wo¾he ndi wa½u. Ni lumelise vhane na shuma navho. Ndi n½e murathu wa½u Nndileni 3.2.1 Inwi ni vhona ¼i¿walo i¼i ¼i ¼a lushaka-»e? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.2.2 Khakhululani theshano ya ¼i¿walo i¼i. (2) 3.2.3 Ndivho ya ¼i¿walo i¼i ndi ifhio? (2) 3.2.4 ¸eani ¾halutshedzo ya murero u re mafhungoni aya. (2) 3.2.5 Akhironimi TV yo imela mini? (2) 3.3 Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. Vho-Buμeli vho ri u vhona uri zwi¼iwa na zwili¿wa zwavho zwi khou tambisea, vha mbo μi fha¾a tshitumba, vha renga nguluvhe mbili, ya mboho na ya tsadzi. Nguluvhe idzi vho vha vha tshi dzi fha makoko, miroho na mitshelo yo tshinyalaho. Tsadzi i¼a yo mbo μi beba zwiguluzwana zwa fumimbili ¿waha u sa athu fhela. Nga murahu ha mi¿waha miraru, Vho- Buμeli vho vha vho no tou vha mu¿we wa vhafuwi vhahulwane vha nguluvhe. Vho vha vha tshi dzi vhambadza okushenini ¿wedzi mu¿we na mu¿we. 3.3.1 ºwalani ¼iiti ¼o teaho vhudzuloni ha i¼o ¼o talelwaho nga fhasi, ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) 3.3.2 ¸eani tshisadzi tsha ipfi mboho ¼i fhungoni ¼i pfalaho. (2) 3.3.3 Topolani ¼isumbavhu½e ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) 3.3.4 Ipfi ¿wedzi ndi homonimi. Inwi ¼i shumiseni mafhungoni mavhili o fhambanaho u sumbedza uri ni a μivha zwine ¼a amba zwone. (4) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 10 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC 3.4 Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni kone u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. VHUGALAPHUKHA HA MANYELETI SHANGO ·A ZWIVHANDA NA PHUKHA! Kha vha μe vha tou μivhonela ... Vha μo ¾uwa ma¾o avho o fura! Bada dzi tou suvhelela. Gammba dza u awela dzi re na zwimvumvusi. Zwivhanda na phukha a zwo ngo ¼eriswa. Mutengo wa u dzhena ndi dzhi a wo lala u thoma kha R20,00. Hu na tshipetshele mafheloni a vhege i¿we na i¿we. Vhana vha fhasi ha mi¿waha ya sumbe vha dzhena nga fhedzi. *¹hanziela ya mabebo i a ¾oμea. U wana zwinzhi vha kwama: Thomas Makhubela: 015 578 2372 083 600 6075 www.manyeleti.com 3.4.1 Ndi mini tshine tsha khou kungedzelwa afha kha iyi khungedzelo? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.4.2 Khephusheni ya khungedzelo iyi ndi ifhio? (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 11 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC 3.4.3 Hu na dzinambumbano ¼o khakheaho, ¼i topoleni ni dovhe ni ¼i ¿wale nga nμila yo teaho. (2) 3.4.4 Ndi ngani ho shumiswa fonto ¾hukhu kha mutaladzi wa vhufuminthihi? (2) 3.4.5 Bulani nμila MBILI dzine muthu a nga dzi shumisa arali a tshi ¾oμa u μivha zwinzhi nga ha Vhugalaphukha ha Manyeleti. (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 40 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa