Tshivenda FAL Grade 12 Paper 2 November 2014 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LARA 2014 MARAGA: 70 TSHIFHINGA: awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 18. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 2 DBE/Lara 2014 NSC PFESESANI 1. Vhalani sia¾ari he¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso. 2. Ni SONGO lingedza u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani Thebulu ya Zwi re Ngomu kha sia¾ari ¼i tevhelaho ni swaye nomboro dzo μisendekaho kha bugu dze na guda ¿waha uno. Vhalani mbudziso idzo ni koneha u nanga dzine na tama u fhindula. 3. Bammbiri he¼i ¼o vhumbwa nga KHETHEKANYO N¸A: KHETHEKANYO YA A: Nganea (35) KHETHEKANYO YA B: ¶irama (35) KHETHEKANYO YA C: Nganeapfufhi (35) KHETHEKANYO YA D: Vhurendi (35) 4. Fhindulani MBUDZISO MBILI dzo fhelela u bva kha khethekanyo MBILI DZIºWE NA DZIºWE. KHETHEKANYO YA A: NGANEA Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha nganea ye na guda. KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha irama ye µ na guda. KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha nganeapfufhi dze na ½ewa. KHETHEKANYO YA D: VHURENDI Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha zwirendo zwe na ½ewa. 5. Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse. 6. Tevhedzani ndaela dzo ¿walwaho mathomoni a KHETHEKANYO IºWE na IºWe nga vhuronwane. 7. Nomborani phindulo dza½u kokotolo sa zwe mbudziso dza nomboriswa zwone kha bammbiri ¼a mbudziso. 8. Ndangatshifhinga yo anganyiwaho: Shumisani minetse i re henefha kha 60 kha khethekanyo i¿we na i¿we. 9. ºwalani nga vhudele nahone zwi no vhonala. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 3 DBE/Lara 2014 NSC ZWI RE NGOMU Sia¾ari i¼i ¼i »o ni thusa kha u nanga mbudziso dzine na ¾o»ou dzi fhindula ni songo vhuya na vhala bammbiri ¼o¾he. KHETHEKANYO YA A: NGANEA Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha nganea ye na guda NOMBORO YA MBUDZISO LUSHAKA LWA MARAGA SIA¹ARI MBUDZISO 1. U tshila ndi u vhona Mbudziso pfufhi 17 5 2. U tshila ndi u vhona Mbudziso pfufhi 18 6 KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha irama ye na guda. µ 3. Findinkodo Mbudziso pfufhi 17 8 4. Findinkodo Mbudziso pfufhi 18 10 KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha nganeapfufhi dze na ½ewa. 5. Wo mu nonela Mbudziso pfufhi 18 12 6. Dokotela wa mukhuwa nandi Mbudziso pfufhi 17 13 KHETHEKANYO YA D: VHURENDI Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha zwirendo zwe na ½ewa. 7. Ho ½engiwa: 17 Lambamai 1988 Mbudziso pfufhi 18 15 8. Nelson Mandela Mbudziso pfufhi 17 17 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 4 DBE/Lara 2014 NSC MUTEVHE WA U SEDZULUSA Itani luswayo kha khethekanyo dze na fhindula dzone. KHETHEKANYO MBUDZISO MBUDZISO DZI LUSWAYO TEAHO U √ FHINDULWA A: Nganea (Mbudziso 1–2 2 pfufhi) KANA/NA B: ¶irama (Mbudziso 3–4 2 pfufhi) KANA/NA C: Nganeapfufhi (Mbudziso 5–6 2 pfufhi) KANA/NA D: Vhurendi 7–8 2 PFESESANI: Ivhani na vhu¾anzi uri no fhindula mbudziso u bva kha khethekanyo MBILI fhedzi. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 5 DBE/Lara 2014 NSC KHETHEKANYO YA A: NGANEA U TSHILA NDI U VHONA – RN Ma adzhe µ Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha idzo dzi re afho fhasi dzo µ isendekaho kha nganea ye na guda. MBUDZISO 1 Vhalani mafhungo a tevhelaho a bvaho kha nganea ye na guda uri ni kone u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu o langwa nga µ tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha yeneyo mbudziso. 'Ndi o ni lugisela zwi¼iwa zwine na o ri u ¼a, na ½anzwa minwe.' µ µ 'Maria, u a n uni ya½u ndi zwi funa nga maan a, fhedzi ndi nga si kone u a µ µ µ µ vhunga ndi munna wa mu¿we muthu ndi hafha. Arali vhathu vha o mmbona ndi µ n uni ya½u vha o ri mini? Nahone Phophi u o ri mini? Ndi o mu vhudza mini µ µ µ µ nga hazwo?' 'Aa, inwi ni kha i shavha uri vhathu vha o ni vhona hani? N½e a thi na mushumo µ µ na Phophi na vhathu. N½e musidzana ndi fanela u iphina nga vhutshilo. Ndi µ ngazwo ndo vhuya nda ri ni a rothola nga u vhona ni sa bvi mafhi.' A kha i vha ene µ Maria, a dovha a isa phan a. µ A ni zwi vhoni zwauri zwiambaro zwa u ura ho vha hu u ambarela inwi? ¸amusi a µ tho ngo ilugisela u haniwa ha khumbelo yanga.' µ 'Mu¾hannga wa½u Mashudu a zwi pfa, a hu nga o vuwa vhuswina vhu no nga ha µ mmbwa na tshimange?' 'Inwi ni songo ofha swiswi ¼i si na phele. Mashudu a hu na zwine a nga ita, nahone n½e a thi tsha mu funa.' Mpho o ri u pfa i¼i fhungo, a si tsha kon a, a mbo i tenda µ µ zwauri u o ya a dalela Maria nga matshelo. µ 1.1 Ndi ufhio muanewa afha mafhungoni o itaho zwi songo µ oweleaho? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.2 Ndi tshini tsho itaho uri zwe havha vhathu vha dzulela zwi ivhee? µ (2) 1.3 Sumbedzani uri vhushaka ha Mpho na Maria ho shandukisa hani kutshilele kwa Mpho hayani na mushumoni. (2) 1.4 Hu na muthu/vhathu vho tambaho tshipi a tsha u lu¾anya µ buguni iyi, ndi … Nangani phindulo yo teaho. A Nda¾iso. B Maria. C Phophi. D A na B (1) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 6 DBE/Lara 2014 NSC 1.5 ¹alutshedzani vhungoho ha fhungo ¼o swifhadzwaho no sedza khu ano yoµ vhaho hone vhukati ha Mashudu na Mpho. (2) 1.6 Tshipi a tshe na vhala tshi ni ¾anela mvumbo- e ya Mpho? µ µ (1) 1.7 ¹alutshedzani masiandaitwa a vhuhwarahwara e Dzwaini na Dugudzha vha ¾angana nao. (2) 1.8 Ndi zwifhio zwine mu¿wali a tama u ri funza nga mafhungo a bugu iyi? (2) 1.9 U dzhia u vhulaha sa u tandulula thaidzo ni vhona zwo lulama na, no sedza kha muaanewa Mpho? ¹an avhudzani. µ (3) [17] NA MBUDZISO 2 Vhalani mafhungo a tevhelaho a bvaho kha nganea ye na guda uri ni kone u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu o langwa nga µ tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha yeneyo mbudziso. 'Nga vhanna! Ndi Dzwaini na Dugudzha naa?' Muambi ndi Mpho. 'Ee! Ndi ri½e vhodokotela.' Mufhinduli ndi Dzwaini. 'Mulandu ndi mini no namela goloi ya mapholisa?' Mpho u vhudzisa mbudziso iyi mabiko a tshi tou shuluwa kha tshifha¾uwo. 'Ndi ngauri mafhungo o vhifha zwino.' Dugudzha u fhindula a tshi sumbedza u vha muthu o tshuwaho vhukuma. 'Ndi ngani ni tshi ri o vhifha.' 'N½e ndi vho tou ri ngavhe ri songo vhuya ra ¾anganedza khumbelo yavho ya u vhulaha Mashudu.' Muambi ndi Dzwaini. 'Naa matsina no farelwa u vhulaha Mashudu?' 'Vhone vha ri hu na zwi¿we?' Dzwaini u fhindula mbudziso iyi a tshi khou »itika nga baka ya goloi vhunga yo vha i sa thamuwi zwone. 'Izwi a no ngo nnyambulula vha¾hannga?' 'U farwa hashu zwi khou amba-vho u farwa ha vhone.' Mufhinduli ndi Dzwaini. Dugudzha nga ngei thungo u vhonala o farelela lu¾aha. 'Ndi hone no nthengisa vha¾hannga.' 'Ho vha hu si na tshi¿we tshithu tshe ra vha ri tshi nga ita. U vha ambulula hashu a zwo ngo vha vhugoswi, ro tou kombetshedzea.' Mufhinduli ndi Dzwaini. 'Tshelede ye nda ni badela u ita mushumo uyu zwi amba zwauri ndo sokou ni badelela mahala musi! N½e ndo vha ndi tshi khou ri ni »o ita mushumo wa tshinna une wa »ihwa nga Ramakole fhedzi. Vhonani zwino no sokou ri dzhenisa khomboni.' Mpho u amba mafhungo aya a tshi vhonala e muthu o dinaleaho vhukuma. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 7 DBE/Lara 2014 NSC 2.1 Zwine zwa khou ambiwa afho mafhungoni zwi khou ambiwa ngafhi? (1) 2.2 Ndi ufhio muanewa mafhungoni aya o tsitsaho tshirunzi tshawe? Tikedzani. (2) 2.3 Zwo dzhia tshifhinga tshingafhani uri Mpho na Dzwaini na Dugudzha vha tendelane kha izwi zwe vha farelwa zwone? (2) 2.4 Ni tshi khou shumisa maipfi a½u, ¾alutshedzani zwe zwa bvelela µ uvha ¼e Mashudu a vhulahwa nga¼o. (2) 2.5 ·ifurase ¼o swifhadzwaho mafhungoni aya ¼i ri dzumbululela zwifhio malugana na vhu»ipfi ha Dugudzha? ¹alutshedzani. (2) 2.6 Maano e Mpho a a luka a u vhulaha Mashudu o mu dzhenisa kha khakhathi- e? µ (1) 2.7 Fhindulani ngauri ndi zwone kana a si zwone ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u. Mpho o thoma a tshi vhona unga hoyu mulandu u o leluwa khae. µ (2) 2.8 Ndi afhio mafhungo ane a ri ½etshedza ma¾hakheni kha bugu iyi? (2) 2.9 Mpho o vha o thanya, a songo thanya. ¹a¾ani ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u. (2) 2.10 Vhu ipfi ha½u zwi tshi elana na tsheo ya khothe ndi vhufhio? Ambani- µ vho na nga n ila ye mu¿wali a khunyeledza mafhungo. µ (2) [18] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 35 KANA/NA Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 8 DBE/Lara 2014 NSC KHETHEKANYO YA B: ¶IRAMA FINDINKODO – TT Mudau Fhindulani mbudziso DZO¹HE (Mbudziso pfufhi) kha idzo dzi re afho fhasi dzo µisendekaho kha irama ye na guda. µ MBUDZISO 3 (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani mafhungo a tevhelaho a bvaho kha »irama ye na guda uri ni kone u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu »o langwa nga tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha yeneyo mbudziso. Muthumukhulu: Vho De Wit vho vhuya vha nnduma n evhe nga mafhungo a u µ o litsha u shumisana na ri½e kha muvhuso wa mbuelano ya µ lushaka. Skosana: Mulandu? Muthumukhulu: Vha ri a vha vhoni vha tshi nga ½ekana tshan a na ri½e ngauriµ vha pfa vha sa vhofholowi. Tshi¿we hafhu, vha ri vha ¾o a u fha¾a µ ¼ihoro ¼a Lushaka vhe nn a ha khoro dza phalamennde. µ Duma: Aya ndi maswa. Skosana: N½e a thi vha vhoni mulandu havha vhanna, nga maan a arali µ polotiki yavho i ya u fha¾a hu si u thutha. Arali polotiki yavho ya nga ya Kapa Vhukovhela, ine ya vha ya phurophaganda ya 'swaart gevaar' afho a ri nga an ani. µ Duma: Vhanna, ri fanela uri ri thanye ri vule ma¾o. Havha vhanna vha vhona u nga vha nga ¾anzwa nguvho dzavho dzo donaho. Muthumukhulu: N½e a thi na ndavha na zwinzhi, tenda vharema vha dzula vho vhofholowa, vhe na pfanelo dzo¾he dzo vha teaho. Duma: Vha¿we vhathu vha vhona vho tshinya avho madzina buguni dza µ ivhazwakale, zwino vha vho ¾o a u penndulula vhua a he vha µ µ ita nga pennde ntswa. Skosana: Ndi vhone vho aho na 'apartheid.' µ Ro liga ri tshi tambula ri si na ndaka, ri si na shango, ri si na mulomo nga phula shate-shate. N ila ya hone i yeneyi nthihi ya u µ panga vhathu dzhele tshi¾angadzimeni hangei. Duma: Hu tou nga vho humbula uri vharangaphan a vhashu vha µ µ o hangwiwa vha fhedza vho fela dzhele. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 9 DBE/Lara 2014 NSC 3.1 Vhaambi vha mafhungo a re afho n¾ha vha khou amba vhe ngafhi? Tikedzani. (2) 3.2 Vhathu vhane vha khou amba afha vha khou tshila nga tshifhinga tsha musi hu na mahoro mavhili mahulwane muvhusoni, ndi afhio? (2) 3.3 Hu na muthu/vhathu vho tambaho tshipi a tsha u lu¾anya µ buguni iyi, ndi … Nangani phindulo yo teaho. A Skosana. B Skiet. C Duma. D A na B (1) 3.4 Ni tshi khou shumisa maipfi a½u, ¾alutshedzani zwe vha ·ihoro ¼a Lushaka vha amba kha khoniferentsi ya vhoramafhungo. (2) 3.5 Ni vhona tsheo yo dzhiwaho nga Coetzee ya u ibvisa kha zwa polotiki i µ yavhu i na? ¹alutshedzani. µ (2) 3.6 Kha bugu heyi ndi zwifhio kha mvumbo ya Muthumukhulu zwi mu fhambanyaho na vhashumisani ngae? (1) 3.7 ¹alutshedzani masiandaitwa e a bvelela kha Duma na Skosana nga u sa tevhedza maitele a ¼ihoro ¼avho. (2) 3.8 Ndi afhio mafhungo ane a ri ½etshedza ma¾hakheni kha irama iyi? µ (2) 3.9 Ambani vhu ipfi ha½u malugana na u iimisela ha De Wit kha mushumo µ µ wa ¼ihoro. (2) 3.10 Ndi ngani ri tshi nga ri muvhuso wa tshi¾alula wo vha wo khakhea? ¹an avhudzani ni tshi u vhambedza na wa ½amusi. µ (2) [18] NA Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 10 DBE/Lara 2014 NSC MBUDZISO 4 (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani mafhungo a tevhelaho a bvaho kha irama ye na guda uri ni kone u µ fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu o langwa µ nga tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha yeneyo mbudziso. Muthumukhulu: Kha muvhuso une wa o vha hone mi¿waha miraru i aho, µ µ Phuresidenthe wa shango u o vha na mufarisi muthihi, a vha µ tsha o vha vhavhili. µ De Wit: Ri½e i¼o a ri imi na¼o. Ri vhona ¼i sa o fha¾a lushaka, ¼i o hudza µ µ dziphambano vhukati ha lushaka, khwi½e ndi musi vhathusaphuresidenthe vhe vhavhili. Skosana: Thaidzo ndi ya uri zwi khou urela shango u badela poswo dzi si µ na mushumo. Mi¿we mishumo i khou sokou dovholola ngeno i sa isi mvelaphan a. Phuresidenthe kha vhe muthihi, a vhe na µ µ mufarisi muthihi. Mu¿we wa CAP: I¼o ri ima na¼o. Mu¿we waVCP: Na ri½e ri ima na ¼a phuresidenthe muthihi na muthusaphuresidenthe muthihi. Kha zwi ombedzelwe kha ndayotewa heyi. Coetzee: Vhanna, kha ri litshe u ita zwithu ri songo vhuya ra humbula. ·a phuresidenthe muthihi na muthusaphuresidenthe muthihi a thi imi na¼o. ·i na vhu¾udze¾udze ngauri muvhuso uyu a u na ndinganyelo ya mihumbulo ya vhathu vho fhambanaho. U o isa µ phan a na vhufogoli hawo a kaidzaho na u sumba n ila dzo µ µ peamaho. De Wit: Ri khou amba nga 'Checks and balances'. Muthumukhulu: A si dimokirasi heyo. Vhathu vha o vhusa nge vha voutelwa nga µ vhathu. Hezwi zwa u sokou kumedza vhathu zwidulo ngeno vha songo voutelwa zwi khou o fheliswa kha khetho dzi aho. µ µ De Wit: Ndi ngazwo ri½e ri tshi ri kha ri tendelwe ri bve muvhusoni hoyu hu tshee na tshifhinga ngauri arali ra ¾wa muvhusoni hoyu, ri o µ ¼iwa. Vhathu a vha nga ri ivhi.µ 4.1 Ndi nnyi ane a vhonala a tshi khou a na muhumbulo wa thungo tsho¾he µ kha ya vha¿we? Tikedzani. (2) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 11 DBE/Lara 2014 NSC 4.2 Topolani mutaladzi une wa sumbedza uri De Wit u a zwi vhona uri ha na vhumatshelo kha nzulele i re kha mafhungo e na vhala. (1) 4.3 Hu na mu¾angano wo rangelaho hoyu we na vhala, ndi wa vhafhio nahone vha tshi khou rera zwifhio? (2) 4.4 Zwo dzhia tshifhinga tshingafhani uri zwi vhonale uri tshumisano kha mahoro aya mavhili i nga si tende? (2) 4.5 Sumbedzani vhungoho ha fhungo ¼o swifhadzwaho mafhungoni a re afho n¾ha no sedza na n ila ye De Wit a ¼i pfa ngayo. µ (2) 4.6 Muhumbulo wa Volkstaat wo fhedza u tshi vho nyaliwa na nga vha½e vhawo. Fhindulani ngauri Ndi zwone kana A si zwone. Ni dovhe ni tikedze. (2) 4.7 Ndi afhio mafhungo ane a ri sumbedza uri ho vha na khu ano vhukati ha µ ·ihoro ¼a Madimokirasi na ·ihoro ¼a Lushaka kha irama iyi? µ (2) 4.8 Ndi zwifhio zwine mu¿wali a tama u ri funza nga mafhungo a bugu iyi? (2) 4.9 Ambani vhu ipfi ha½u malugana na magumo a irama iyi. µ µ (2) [17] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 35 KANA/NA Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 12 DBE/Lara 2014 NSC KHETHEKANYO YA C: NGANEAPFUFHI ZWA VHUTSHILO – NA Milubi na LL Mafenya Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha idzo dzi re afho fhasi dzo µ isendekaho kha nganeapfufhi dze na guda. MBUDZISO 5 (MBUDZISO PFUFHI) WO MU NONELA Vhalani mafhungo a tevhelaho a bvaho kha nganeapfufhi ye na guda uri ni kone u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu o langwa µ nga tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha yeneyo mbudziso. Mafhungo o khakhea musi hu tshi swika vhana vha muvhundu wa hawe vha tshikolo vho »a u dala hafha fhethu. Kana vhathu kuambele ku no ri u vhonwa zwi a vhonwa zwi ila u ambwa vha tou sa ku »ivha. Vha¿we ¾hingo vho rwa dzi tshi ya hayani. Na kha ene mu½e Humbulani lwo swika. Vhe musadzi u kha zwihulu. Na musi hoyu a tshi founa nga madekwana ha ngo vhuya a nga o pfa tshithu Humbulani. O vha o dzika a tshi nga mutuku. Musadzi u khou amba zwa tshi¾uvho tshine a vha natsho uyu a sa vhuyi a nga hu na zwi¿we zwe a pfa lini. O »i vhuya a vhuya a sa humbuleli tshithu Thathani. Nyambo ya munna i »i vha yenei¼a ya ma»uvha ya lufuno. Khoyu Humbulani afha vhukavhamabufho ha Kapa. O swika nga tsha vhukoma. U khou fara ¼ene¼ia, u shonolola phombwe ndi u tou ya malaloni. U a mu »ivha Thathani, o thanya lune a sa tou mu wana a hu lugi tshithu. Zwino u »o mu ¾ala a sala a si na tshe a fara. O kon»elela ndi zwone. Hafhu na zwi¼a zwa Isiraele o »i zwi pfa a kon»elela. Zwino hezwi u vho ofha uri zwi »o »isa lufu lwawe. Tenda mafhungo o¾he a uri vha dzula ngafhi o no a pfeledza. Na hezwi a tshi nanga bufho ¼i no »o swika vhusiku o itela uri a tou wana ¿wongo wa mafhungo. 5.1 Bulani fhethuvhupo ha mafhungo aya e na vhala kha nganeapfufhi iyi. (1) 5.2 U ya nga mafhungo e na vhala, ndi zwifhio zwe Humbulani a vha a tshi khou zwi ¾o isisa kha Thathani? Tikedzani. µ (2) 5.3 Zwo dzhia tshifhinga tshingafhani uri Humbulani a tende uri mufumakadzi wawe ha fulufhedzei? Tikedzani. (2) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 13 DBE/Lara 2014 NSC 5.4 ¹alutshedzani zwe zwa itea mathomoni a nganeapfufhi iyi no sedza vhushaka vhukati ha Humbulani na Thathani. (2) 5.5 Tshipi a tshe na vhala tshi ni ¾anela mvumbo- e ya Thathani? µ µ ¹alutshedzani. (2) 5.6 ¹alutshedzani vhungoho ha fhungo ¼o swifhadzwaho no sedza khu ano yo µ vhaho hone vhukati ha Humbulani na Thathani. (2) 5.7 Ni vhona unga zwe Thathani a ita zwa u ibvisa na muthu wawe o vha o µ zwi limuwa na uri u khou idzhenisa khakhathini? Tikedzani. µ (2) 5.8 Hu na muthu o tambaho sa mulu¾anyi we a tshutshudza Thathani, ndi … A Freddy. B Mashudu. C Mukatshelwa. D A na C (1) 5.9 Vhu ipfi ha½u ndi vhufhio zwi tshi elana na tsheo ye ya dzhiwa nga µ Humbulani nga ha zwiito zwa Thathani? (3) [17] NA MBUDZISO 6 (MBUDZISO PFUFHI) DOKOTELA WA MUKHUWA NANDI Vhalani mafhungo a tevhelaho a bvaho kha nganeapfufhi ye na guda uri ni kone u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu o langwa µ nga tshivhalo tsha maraga dzo avhelwaho kha yeneyo mbudziso. '… Vhudokotela hawe a vhu ambi tshithu kha n½e.' Dokotela ndi »ivha e wa mukhuwa fhedzi, wa muthu mutswu u »i dzula e ¼one ¼a thavhani. Zwenezwo a tshi tou ralo manese vha re henefho tsini vha thoma u sumbedza u sa fushea. Oo, zwino ni ¾o»a uri uyu muisa ndi mu tendele a tshi ¾ha¾huvha 'misisi' uri a kone u vhona ngoma ya mukhuwa? 'Neva'. U amba maipfi aya a tshi khou bvisa bibi ye a »o i gidela nga fola a i funga. A dubisa luvhili na luraru, lwa vhu½a mutsi wa vha u tshi thulidza nga dziningoni. 'Vhone, zwa 'misisi' a zwi tsha shuma. Zwo no bva vhukati ha shango. Na mafhungo hayo a ngoma ya mukhuwa a ri na na mushumo nao. Tshine ra ¾o»a ndi u tshidza vhutshilo ha hoyu muthu.' Ndi sisi¾a Mawela a tshi khou lingedza u fanyisela hoyu mukhuwa. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 14 DBE/Lara 2014 NSC 'Ohoho, arali muthu o takala, a tshi khou takalela u vhona ngoma ya mukhuwa u »o tou shonela thavhani ya Mposi.' Louw uri u amba izwi a mbo »i isa phan»a na u dubisa bibi yawe. U bva afho Louw a mbo »i ita lunzili lwa uri a vhidzelwe dokotela wa mukhuwa. Sisi¾a Mawela na ene a si tendevho. A ri dokotela a hu na mu¿we nga nn»a ha onoyu o telwaho ¼ene¼i »uvha. Onoyu ndi dokotela Konani. 6.1 Bulani fhethuvhupo ha mafhungo e na vhala kha nganeapfufhi iyi. (1) 6.2 U ya nga mafhungo e na vhala afho n¾ha, ndi zwifhio zwe Louw a vha a tshi khou ¾oda zwi tshi itwa? ¹alutshedzani. (2) 6.3 Zwo dzhia tshifhinga tshingafhani musi Louw o lindela zwe a humbela sibadela? ¹alutshedzani. (2) 6.4 ¹alutshedzani nyambedzano yo vhaho hone vhukati ha dokotela Konani na superithendenthe. (2) 6.5 Mafhungo e na vhala a ni ¾anela mvumbo- e ya Louw? ¹alutshedzani. µ (2) 6.6 ¹alutshedzani vhungoho ha fhungo ¼o swifhadzwaho no sedza khu ano ineµ ya vha hone vhukati ha vharema na vhatshena. (2) 6.7 Zwe Louw a ita kha u kombetshedza uri mufumakadzi wawe a alafhiwe nga mukhuwa o vhuya a zwi limuwa uri hu nga tshinyalelwa ene? Tikedzani. (2) 6.8 Louw a tshi hanelela kha u ¾o a dokotela wa mukhuwa o itiswa nga … µ A u sanda dokotela wa murema. B u sa vha na ndavha na vhutshilo ha mufumakdzi wawe. C u ihudza. µ D A, B na C (1) 6.9 Ni a mangadzwa na nga kuhumbulele kwa Louw na kwa musuphuritendenthe wa sibadela zwi tshi elana na dokotela Konani? (4) [18] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 35 KANA/NA Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 15 DBE/Lara 2014 NSC KHETHEKANYO YA D: VHURENDI Kha iyi khethekanyo, mbudziso dzi bva kha zwirendo zwi tevhelaho: • 'Ho ½engiwa' nga LR Ndlovu • 'Nelson Mandela' nga WMR Sigwavhulimu Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha zwirendo zwe na ½ewa. MBUDZISO 7 (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni μo kona u fhindula mbudziso dzo μisendekaho khatsho: Ho ½engiwa: 17 Lambamai 1988 – WMR Sigwavhulimu 1 Madida mbilu, madida mbilu 2 Muri wa murunzi wo sikuwi 3 Ven»a ¼o ala¿wa nga gole ¼itswu 4 ¶uvha ¼o kovhela hu masiari. 5 Ri vhidzelela nnyi wee 6 Ri pfiwa nga nnyi wee 7 Kha vhu¾ungu vhungafha 8 Ho tsikaho shango ¼a Ven»a. 9 Inwi zwi½oni ni fhufhafhufhaho 10 Inwi miri na dzithavha 11 Na inwi milambo ni elelaho 12 No vhona mini, no pfa mini. 13 Ni a zwi »ivha naa zwo waho 14 A no ngo zwi pfa naa zwa u xa ha mativha 15 Yawee ro ¾angulwa 16 Khosikhulu muphuresidennde Vho-PR Mphephu vho dzama. 17 Iwe »uvha u ½engeledzaho u tshi bva vhubva»uvha 18 Wo vha u hone muhali washu a tshi bva 19 Nazwino u hone wo mu vhona a tshi kovhela 20 A suvhelela maswiswini a vhuhwi. 21 Zwa Mudzimu a zwi fhedzwi nga muthu 22 Ndi thai i si na mubuli 23 Lufu ndi ¼amidza ¼a ndozwo 24 ·i godimisa vhahali na magoswi. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 16 DBE/Lara 2014 NSC 25 Ri na afhio maano? 26 vhu¾ali hashu ndi vhufhio? 27 Dzinzambo dzashu dzi ngafhi? 28 Ri fhufhe nzarara ri pfuke mulavhu. 29 Kha ri rudze mbilu ri zwi ¾anganedze 30 Muhali vho ya vhuaweloni ha mirafho 31 Zwe vha shuma vho shuma 32 Ndi ¼one ifa ¼ashu. 7.1 Topolani maipfi a sumbaho uri murendi u khou amba nga ha lufu. (1) 7.2 Ndi mutaladzi/vese ifhio ine ya sumbedza u kanganyisea ha murendi no sedza mitaladzi/vese 5–8? (1) 7.3 Kha tshitanza/ndima ya 6 topolani vese/mutaladzi u sumbedzaho uri lufu a lu khethi. (1) 7.4 Muhumbulo muhulwane wo faredzwaho kha mutaladzi/vese 1–4 ndi ufhio afho tshirendoni? (2) 7.5 ¹alutshedzani zwine mutaladzi/vese 18 na 19 ya amba zwone. (2) 7.6 Ndi ngani murendi o shumisa khaesura kha mutaladzi/vese 12? (2) 7.7 Mutevhetsindo wa tshirendo itshi ndi ufhio? ¹alutshedzani. (2) 7.8 Ndi ngani murendi o shumisa ¼iedzamuthu kha mutaladzi/vese 5–12? U khou ¾o ou bveledza zwifhio? µ (2) 7.9 Ipfi 'ndozwo' ¼o shumiswaho kha mutaladzi/vese 23 ¼i ni isela muhumbulo µ ufhio? (1) 7.10 Ambani muhumbulo wa½u zwi tshi elana na n ila ye murendi µ a khunyeledza ngayo tshirendo itshi. (2) 7.11 U xelelwa hune murendi a khou hu amba no sedza itshi tshirendo, ni vhona hu u xelelwa nga ngoho na? (2) [18] NA Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 17 DBE/Lara 2014 NSC MBUDZISO 8 (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni μo kona u fhindula mbudziso dzo μisendekaho khatsho: Nelson Mandela – WMR Sigwavhulimu 1 ¶uvha ¼e ¼a kovhela u tshi ¼i vhona 2 Ndi uvha ¼ine ¼a khou bva u tshi ¼i vhona µ 3 A hu na mu¾odzi we wa rothisa, 4 Iwe Nelson Mandela tshi¾havhelo tsha ngozwi ntswu. 5 A hu na mukosi we wa ¾avha, 6 Musi u tshi khadwa sa tshikono, 7 U tshi tsela dindini ¼i si na vhu ifhinduleli, µ 8 Wa dzula vhudzulavhafu mi¿waha ya 27. 9 Sa dzhogo yo dzumbiwaho mupfudzeni, 10 Wo dzumbiwa dzhele mi¿waha minzhi, 11 Wa vhibvela dzhele na lufuno, 12 Uri u vhe murangaphan a wa vharangaphan a. µ µ 13 Ri fhululedza ngozwi yo u bebaho, 14 Ngozwi ya mashudu mahulu, 15 Ye khayo wa nwa vhu¾ungu na vhuhali, 16 Wa nanga u fela vhanzhi vho nyadziwaho. 17 ¶uvha ¼e wa kanda nn a, µ 18 Ma¾o au o kombodzwa nga uvha, µ 19 Sa ma¾o a lutshetshe luvhisi 20 A tshi ¾angana na uvha ¼wa u thoma. µ 21 Milenzhe yau ya tetemela u kanda mavu 22 A shango ¼e wa bebwa wa hulela kha¼o, 23 Shango ¼e vhomakhulu wau vha ½ewa 24 Nga Musiki-wa-vho¾he uri ¼i vhe ifa ¼avho. 25 Ri u ½eani ri½e ro rano, 26 Ri½e tsiwana dzo ¾angulwaho 27 Ri½e vha u tenda wone mutsho 28 Tshashu a ri na nga nn a ha u ri a u ri tshileli. µ 29 Wo funza vhatsikeledzi na vhathubi vhau, 30 Uri naho mbilu yo tsikwa a wo ngo xedza tshiseo, 31 Tshiseo tshi serekenyaho makole matswu 32 O tibaho fulufhelo ¼a ngozwi ntswu. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P2 µ 18 DBE/Lara 2014 NSC 33 Ndi a wana ngafhi maipfi a ndunzhe-ndunzhe 34 Ane ngao nda vhumba Mandela a sa fi 35 Mandela wa tshifha¾uwo tshitete 36 Ngeno mbilu yo hwala yo inga. 37 Ri fhululedza ri a renda 38 Vhu¾ali na nungo dzau 39 Dze wa ½ewa nga Mudzimu 40 Uri u vhofholole vhathu vhawe vhuthubwani. 8.1 Topolani ipfi ¼i sumbaho uri Vho Mandela vho tambulela lushaka. (1) 8.2 Ndi mutaladzi/vese ifhio ine ya sumbedza uri murendi u khou kho a mmeµ a Vho Mandela? (1) 8.3 Topolani mutaladzi/vese ine ya sumba uri Vho Mandela vho tambudzwa ha sa vhe na zwe vha iambela. µ (1) 8.4 Muhumbulo muhulwane wo faredzwaho kha mutaladzi/vese 8 ndi ufhio afho tshirendoni? (2) 8.5 Muhumbulo muhulwane wo faredzwaho nga tshitanza tsha 4 (mutaladzi/vese 13–16) ndi ufhio? (2) 8.6 Mutevhetsindo wa tshirendo itshi ndi ufhio? ¹alutshedzani. (2) 8.7 Ndi ngani murendi o shumisa ¼ifanyisi kha mutaladzi/vese 17–20? U khou ¾o ou bveledza zwifhio? µ (2) 8.8 ·ifurase 'mbilu yo hwala yo inga' ¼o shumiswaho kha mutaladzi/vese 36 ¼i ni µisela muhumbulo ufhio? (2) 8.9 Murendi u sumbedza hani uri u tambudzwa ha Vho Mandela a ho ngo bvisa vhuthu khavho no sedza mutaladzi/vese 29–32? (2) 8.10 Sumbedzani vhungoho ha mitaladzi/vese 37–40, no sedza nzulele ya ¼a Afrika Tshipembe ½amusi. (2) [17] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA D: 35 MARAGAGU¹E: 70 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa