Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2015 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2015 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: awara 21/ 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 24. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso. 2. Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re ngomu kha sia¾ari 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula. 3. Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Vhurendi (30) KHETHEKANYO YA B: Nganea (25) KHETHEKANYO YA C: ¶irama (25) 4. Fhindulani MBUDZISO ¹HANU dzo fhelela: THARU kha KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho: KHETHEKANYO YA A: VHURENDI ZWIRENDO ZWO VHONWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI. TSHIRENDO TSHI SONGO VHONWAHO – Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE KHETHEKANYO YA B: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI. KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI. 5. KUNANGELE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO YA B (NGANEA) NA YA C (¶IRAMA): • Fhindulani mbudziso FHEDZI dza nganea na µirama dze na guda. • Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C. Shumisani mutevhe wa u sedzulusa u re kha sia¾ari 5 uri u ni thuse. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC 6. VHULAPFU HA PHINDULO: • Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha 250 u ya kha 300. • Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea na ya ¶irama dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha 400 u ya kha 450. • Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga maraga dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa. 7. Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a khethekanyo IºWE na IºWE nga vhuronwane. 8. Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso. 9. Thomani khethekanyo IºWE NA IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 10. Ndangatshifhinga yo anganywaho: KHETHEKANYO YA A: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 40 KHETHEKANYO YA B: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 55 KHETHEKANYO YA C: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 55 11. ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC ZWI RE NGOMU KHETHEKANYO YA A: VHURENDI Vhurendi ho Vhonwaho (Randelwaho): Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE NA DZIºWE. NOMBORO YA MBUDZISO MBUDZISO MARAGA NOMBORO YA SIA¹ARI 1. Zwifhondo zwo salaho zwi zwo¾he Mbudziso ndapfu 10 6 2. Nelson Mandela Mbudziso pfufhi 10 7–8 3. A ¾oµaho munamba ndi nnyi? Mbudziso pfufhi 10 8 4. Vhaswa vha Afurika Tshipembe Mbudziso pfufhi 10 9 NA Tshirendo tshi songo vhonwaho: Khombekhombe 5. Ndi wanafhi khonani Mbudziso pfufhi 10 10–11 KHETHEKANYO YA B: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI* 6. Tshi »o lilwa Mbudziso ndapfu 25 12 7. Tshi »o lilwa Mbudziso pfufhi 25 12–14 8. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso ndapfu 25 14 9. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso pfufhi 25 14–16 10. Mafeladambwa Mbudziso ndapfu 25 16 11. Mafeladambwa Mbudziso pfufhi 25 17–18 KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI* 12. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso ndapfu 25 19 (Kahi-ha vha tou »ilwela) 13. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso pfufhi 25 19–21 (Vha »ilinde) 14. Milomo ya ½ukala Mbudziso ndapfu 25 22 15. Milomo ya ½ukala Mbudziso pfufhi 25 22–24 *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi MBILI. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC MUTEVHE WA U SEDZULUSA Ivhani na vhu¾anzi ha uri no fhindula tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u vhea luswayo kha uyu mutevhe wa u sedzulusa: KHETHEKANYO NOMBORO TSHIVHALO TSHA LUSWAYO DZA MBUDZISO DZO √ MBUDZISO TEAHO U FHINDULWA A: Vhurendi 1–4 2 (Tshirendo tsho randelwaho) A: Vhurendi (Tshirendo tsha 5 1 khombekhombe) B: Nganea (Mbudziso ndapfu kana 6–11 1 mbudziso pfufhi) C: ¶irama (Mbudziso ndapfu kana 12–15 1 mbudziso pfufhi) *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B NA YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi uri no fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi MBILI. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO RANDELWAHO/GUDELWAHO Fhindulani mbudziso MBILI kha N¸A dzi tevhelaho. MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso yo »isendekaho khatsho: ZWIFHONDO ZWO SALAHO ZWI ZWO¹HE – NA Milubi 1 Ro vha ro ¾amba nga mukhaha 2 Mbilu dzo tshena nga dakalo 3 Musi mugobi a tshi u dodela, uri a ¾angule hau vhutshilo 4 A vhuvhama, wa kundwa i¾o ¼a u mu vhona 5 Nga gatho a vhu gathula he gathu! 6 Vhutshilo ha mbo »i vha u gathuwa tsho¾he. 7 Yawee, ndi ngani wo ¾uwisiswa wa ¾uwa 8 Wa sia ma»adzwane au a tshee ma½u 9 Wo hangwa naa u¼a musi u¼a 10 He wa landula wone mulanga 11 Wa u fhambanywa na zwifhondo zwi re zwau 12 Wo hana nandi! Ho ro fa yone mbava 13 Yo tswaho vhutshilo hau 14 Ya vho sia vhumuthu ha mafhondo au 15 O ¾oredzwa kha danda ¼a vhuhali. 16 Yawee, inwi zwifhondo, fhumulani nandi 17 Tenda u ¾angulwa ha½u ho navha luvhan»eni 18 Litshani nyamulemalema u thome vhudzimba hawo swiswini 19 Ndi hone lufhalafhala 20 Lu tshi »o bvula vivho na vhuhali zwiluvhelo 21 Ha vhonala tsho ¾angulaho lufuno lune na lu shaya. Tshirendo itshi tshi sumbedza murendi a tshi khou u pfela vhu¾ungu vhana vho vhulahelwaho mubebi vha sala vhe zwisiwana. Sengulusani n»ila ye murendi a shumisa ngayo vese/mitaladzi na thouni u bvisela khagala ¼ikumedzwa i¼i ¼o ½ewaho afho n¾ha. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 250 u ya kha a 300. [10] KANA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. NELSON MANDELA – LR Ndlovu 1 Musi vun»u ¼a Qunu (Transkei) ¼o »ihwala 2 Thumbu i tshi luma-luma sa ya mubvana mirini. 3 U swika musi ¼i tshi tsa mirini nga dukaduka 4 Goleni ¼a 18 Fulwana 1918. 5 Musi mirenzhe na zwidavhula zwi tshi bva¾amedza 6 Mirenzhe na mirombe zwi tshi runzhuvhedza 7 Milenzheni ya dukaduka malisoni 8 A yo ngo zwi »ivha, 9 Uri i khou tambudza mbokoti ya vhurangi. 10 Tshi¾uhu na vhuloi zwe Tswane ¼a ita 11 Maromedzi a vhu¾ungu e Robben Island ¼a hwesa 12 Mbonzhe dze Bantu Education ya phula 13 Ndi zwone zwi tsengisaho mi¾odzi ma¾oni 14 Nge u »isola ya vha yone nguwane ya shango. 15 Ngavhe Afrika Tshipembe ¼i »ivhe 16 Ndi misi sa makumba ¼o tenengedza 17 Sa lukhan»a marumbini tshiunzhani ¼a ½usa 18 ·i tshi alusa phangami ya lushaka 19 Nelson Mandela tshi¾havhelo tsha ngozwi ntswu. 2.1 Vhalani mitaladzi/vese 3 na 4: 'U swika ... 18 Fulwana 1918'. Murendi o shumisa maipfi a vhurendi u amba zwo dzumbamaho. ¹alutshedzani zwine mitaladzi iyi ya amba zwone nga luambo lu re khagala. (2) 2.2 Tshirendo itshi ndi tsha lushakaḓe? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 2.3 U ya nga kupfesesele kwa½u, ¾alutshedzani u tea ha kushumiselwe kwa ¼ifanyisi: 'Ndi misi sa makumba ¼o tenengedza', kha mutaladzi/vese 16. ¹an»avhudzani phindulo ya½u. (2) 2.4 Ni tshi vhala tshirendo itshi nga u angaredza, bviselani khagala mulaedza une murendi a ṱoḓa u u swikisa kha vhavhali. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC 2.5 U ya nga mitaladzi/vese 12-14: 'Mbonzhe dze … nguwane ya shango'. ¹alutshedzani vhu»ipfi vhune murendi a vhu bvisela khagala nga iyi mitaladzi/vese. (2) [10] KANA MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. A ¹O¶AHO MUNAMBA NDI NNYI? – TT Mudau 1 A ¾o»aho munamba ndi nnyi? 2 N»uhu na tshikoli mu¼i wazwo ufhi? 3 Thumbu ndi dzi wanafhi 4 Dzi lilaho u ruthutha mipale iyi 5 Dzi none nga manona a shango 6 ¶ikandeni kha½o khei »ikandeni nandi 7 Ni pfe mutoli wa mbofholowo, ni gana! 8 Ni vhumbuluwe kha 'king bed' ni khosi. 9 I¼ani, inwani ni khane sa ½amana 10 Ni si hangwe gwala ¼a mbofholowo 11 Ni si livhale mi¾odzi ya mulovha 12 ¶ikandeni ni kha mi¾odzi ya tshililo 13 Ni lilele u pwashekanywa ha mbondo 14 Dza tshi¾alula, tshan»anguvhoni na tshikhuna. 3.1 Ndi ngani murendi a tshi ri: '¶ikandeni kha½o ... nandi!' (mutaladzi 6)? (2) 3.2 Ndi ifhio tekeniki yo shumiswaho kha mutaladzi 12? Sumbedzani uri ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala ngayo. (2) 3.3 U ya nga ha kupfesesele kwa½u, ¾alutshedzani u tea ha kushumiselwe kwa mbudziso dza rethoriki kha mitaladzi 1 na 2. ¹an»avhudzani phindulo ya½u. (2) 3.4 Ndi ufhio mulaedza wo khwaṱhaho une murendi a khou rumela kha vhaswa vha Afrika Tshipembe? (2) 3.5 U ya nga mitaladzi/vese 13–14: 'Ni lilele ... tshikhuna', sengulusani ndeme ya kunangelwe kwa maipfi u bvisela khagala ¼imudi ¼a tshirendo itshi. (2) [10] KANA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. VHASWA VHA AFURIKA TSHIPEMBE – RL Ndlovu 1 Sedzani Afurika-Tshipembe ¼iswa nga i¾o ¼i si na mangai 2 Kandani nga ½ayo dzi si na mapeta 3 Milomo a yo ngo tsha hungwa nga nnzi dza mulayo 4 Ambani o ¾ambaho, a si na mapinde na mavhende vhutshiloni 5 Vhuinwi ha½u nga vhu bvuke 6 Vhu bvuke ni khane sa namana 7 Thanga dza½u dzi thathabe vhunga dza luanakha 8 Ma¾o malapfu nga a dzhene gomeleloni ¼a vhuvhoni 9 Manovho na u rama ni si zwi ambare 10 Ambarani lukuna ni funge »enzhe kha Afurika-Tshipembe ¼iswa 11 Afurika-Tshipembe ¼iswa ¼i ¾onge nga ma»adzwane a¼o 12 Ma»adzwane a ambare nguwane ya ¼ino 13 I sa nge muhala ningoni ya kholomo 14 Kana tshi¿i½a tsha musuku ningoni ya nguluvhe. 4.1 Ndi ufhio mulaedza muhulwane une murendi a tama u u rumela kha vhaswa nga itshi tshirendo? (2) 4.2 Ndi zwifhio zwine murendi a ¾o»ou bvisela khagala nga ¼ifanyamuthu ¼o shumiswaho kha mutaladzi 3?: 'Milomo ... mulayo'. (2) 4.3 U ya nga kupfesesele kwa½u, ¾alutshedzani u tea ha kushumiselwe kwa tshiga/simbolo, 'tshi¿i½a tsha musuku', mutaladzi/vese 14, kha itshi tshirendo. ¹an»avhudzani phindulo ya½u. (2) 4.4 Vhalani mitaladzi/vese 9 na 10: 'Manovho ... ¼iswa'. Sumbedzani lushaka lwa ndungekanyo i wanalaho kha iyi mitaladzi ni dovhe ni sumbedze uri i na mushumoµe tshirendoni itshi. (2) 4.5 U ya nga mitaladzi/vese 12–14: 'Ma»adzwane ... nguluvhe', ni nga ri mini nga khaedu ine murendi a khou i livhisa kha vhaswa vha Afrika Tshipembe? (2) [10] NA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO (KHOMBEKHOMBE) Fhindulani mbudziso i tevhelaho ya khombekhombe. MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. NDI WANAFHI KHONANI – NK Phalanndwa 1 Ndi wanafhi khonani i no »ivha fhungo? 2 Ndi wanafhi khonani ine ndi nayo nda sola, 3 Zwashu zwiphiri khanani zwa ho½elwa, 4 Zwa seluwa zwi vhudzikini ha vhuvha hashu. 5 Ndi wanafhi khonani i sa mpfu½eli zwa ½alani, 6 I si iyo i shavhaho ya konyokana, 7 Ngeno hu hone ndo hanganea. 8 Ndo homelwa ¾hoho yo kambwa nga dzungu. 9 A thi ralo uri ndi funa u kuvhatedzwa sa muselwa misi yo¾he, 10 Kana hone u phumulwa mi¾odzi sa lutshetshe, 11 Naho hu u sokotedzwa mase¾ha na musuku zwazwo, 12 Kana u bviselwa madzeu hu si na tshi no seisa. 13 Ndi ¾o»a khonani i si yo lu¾anya vhathu, 14 Uyo ane khae kereke ya vha mbiluni, 15 Tshifha¾uwo tshawe tsha sisima lukuna, 16 Mwali a mu ho¾efhadza nga u mu inga nga zwo¾he zwivhuya. 17 Khangala ru»a ma¾o zwi kha »i vha zwi½u, 18 A netaho ri mu imbele n»evheni, 19 I vhe yone pha¾ho i ta¿waho nga Ramakole, 20 Ene mu»ivhi wa khonani iyo. 5.1 Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga mutaladzi/ vese 5? (2) 5.2 Topolani mutaladzi une wa sumbedza uri murendi u ¾o»a khonani ine ya vha na tshidzumbe, ni dovhe ni ¾alutshedze uri ndi ngani a tshi ralo. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC 5.3 Sedzulusani mitaladzi 5–8: 'Ndi wanafhi khonani ... nga dzungu.' ¹alutshedzani uri nga iyi mitaladzi, murendi o kona u gumafhi u bvisela khagala muhumbulo muhulwane wa itshi tshirendo. (2) 5.4 Topolani rifureini i wanalaho kha zwitanza/ndima 1 na 2. Sumbedzani zwi khagala uri ndi zwifhio zwine murendi a ṱoḓou bvisela khagala nga iyi rifureini. (2) 5.5 Vhu»ipfi ha murendi ndi vhufhio tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 NA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC KHETHEKANYO YA B: NGANEA Fhindulani FHEDZI nganea ye na guda. TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana Fhindulani MBUDZISO 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO 7 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 6: TSHI ¶O LILWA – MBUDZISO NDAPFU Siangane na fhethuvhupo zwo farekana, zwi na mushumo muhulu wa u ¾u¾uwedza mvumbo na kutshilele kwa muanewa. Sengulusani i¼i ¼ikumedzwa no »isendeka nga vhaanewa vha tevhelaho: 6.1 Dzhalagoma 6.2 Vho-Eme¼i Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] KANA MBUDZISO YA 7: TSHI ¶O LILWA – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipiµa tsha mafhungo a tevhelaho a bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. 'No shuma na »a ngoho vha¾hannga vhanga. N½e ndo no farwa ...' Vho-Luvhone vha mbo ka¾udza; 'Eme¼i ni dinwa nga u sa »ivha n»ila ya u ¾alutshedza mafhungo ni a »ivha! A si khwi½e ni tshi tou thoma na tsa, na lumelisana na avha vhathu hu si na u zhamba na ...' Vho-Luvhone na vhone a vho ngo tsha fhedza; 'Oo, vha ¾o»ou dovha zwi¼a zwe vha nnyita zwa u kongona avho 5 vha¾hannga uri vha si mphe tshigidi!' 'Khee matsina zwi tshi khou hulela! Arali hu vhe vhone vho farwaho izwi ½amusi ro vha ri tshi »o vha ri si khou amba ri sa fhedzi! Ee, ngauri ho farwa n½e, ndi hezwi zwine vha ri ndi songo zwi amba! Ndi ri ndi »o zwi amba Vho-Luvhone; hafhu ndi tshi khou ri ndi »o zwi amba! Vhone tshi vha vhaisaho ¼irahakhana ¼avho ndi mini saizwi vha songo farwa ho farwa 10 n½e! Kani avha mapholisa vho tou vha rumela! Ndi amba ngauri zwine vhone vha khou ¾o»a ndi u fa hanga: ee, a si u fa hanga ngani vha tshi ima na mapholisa!' Vho-Luvhone naho vho vha vho tou luma mbilu uri ¾ha¿we uyu mufumakadzi wavho u »o ralo u amba a fhedza nga u ¾avhanya, vho »o vhuya vha tou dovha hafhu vha dzhenelela nga u vhona wo no vha mulambo wa Mbo»i u sa xi ma»i. 15 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC 'Na ni ri ndi nga ni farisa mara Eme¼i ngoho! Ndi nga ni farisa na wa hashu ...' 'Ee, vha nga mpfarisa nahone vho no »i ri ndi songo amba nga hazwo? Ee, vha khou shavha uri vha¾hannga avha vha »o ri u zwi pfa vha lapulela ngei kule! Nazwino ndo shona nda shona na mukombo nga khaladzi! Vhone vha ri zwa munna a tshi rengisela musadzi mapholisa a zwi sewi zwa sewa na nga shango ngoho! Aatshi, 20 nazwino a thi tsha zwi amba. U bva ½amusi a vha nga »o vhuya vha pfa na »uvha na ¼ithihi ndi tshi zwi munyu; a thi ri vha khou ¾o»a zwenezwi zwa musi ndi tshi »o dzhigidzhelwa dzhele vha sala vha tshi mala mu¿we musadzi vha tshi »ikanda nga dzitshelede dzine ra khou fariswa ngadzo.' Vha ralo Vho-Eme¼i vha tshi doba iyi bege yavho khulwane vha tshi bva goloini. Kubekwana kwavho kwo sala ngei 25 mapholisani - uho vhu¾anzi ha iyo mbanzhe matsina! Vho-Luvhone vha tshi sala vha tshi ri vha pose-vho maipfi muthu o no vha mu½angoni wa nn»u a tshi vho lumelisana na Thinavhuyo na Dzhalagoma. [Ndima ya 6] 7.1 Ndi lushaka»e lwa khu»ano lu vhonalaho mafhungoni aya? Sumbedzani hune iyi khuµano vhukati ha Vho-Eme¼i na Vho-Luvhone ya simuwa hone. (2) 7.2 Vhuḓipfi ha Vho-Luvhone hu na vhushakaµe na kufhindulele kwa Vho- Eme¼i mafhungoni aya? (2) 7.3 ¹alutshedzani uri Dzhalagoma na Luambo vho fhambana hani u ya nga mafhungo a bugu iyi zwi tshi kwama matshilisano. (2) 7.4 Mafhungo e na vhala afha a khwaṱhisedza tshipiḓa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.5 Siangane ya kutshilele kwa Dzhalagoma na khonani dzawe mafhungoni e na vhala i ṱuṱuwedza hani vhutshilo ha Vho-Eme¼i? (2) 7.6 ¹alutshedzani ma¾hakheshandwa a wanalaho buguni iyi, ni dovhe ni sumbedze uri zwi ni gudisa mini vhutshiloni ha½u sa muswa. (3) 7.7 Ndi ifhio ndivho ine mu¿wali a ¾oµa u i bveledza nga u shumisa Vho-Eme¼i sa mubvumbedzwa? ¹an»avhudzani muhumbulo wa½u. (3) 7.8 Vho-Eme¼i vha shumisa hani mvumbo ya munna wavho u bveledza ndivho dzavho? (2) 7.9 Vhalani mitaladzi ya 16 na 17: 'Ee, vha nga mpfarisa ... amba nga hazwo?' Kuambele ukwu ku sumbedza Vho-Eme¼i vha tshi dzhia Vho-Luvhone sa muthuµe mafhungoni aya? (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC 7.10 Zwe Dzhalagoma a ita a tshi shanduka u vha ¾hanzi ya muvhuso zwi a tendisea? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.11 No vha ni tshi nga itani arali no »iwana ni kha nyimele ye Vho-Luvhone vha ¾angana nayo mafhungoni a bugu iyi? ¹an»avhudzani muhumbulo wa½u. (3) [25] KANA BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau Fhindulani MBUDZISO 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO 9 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 8: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO NDAPFU Siangane na fhethuvhupo zwo farekana, zwi na mushumo muhulu wa u ¾u¾uwedza mvumbo na kutshilele kwa muanewa. Sengulusani i¼i ¼ikumedzwa no »isendeka nga vhaanewa vha tevhelaho: 8.1 Vho-Lugisani 8.2 Vho-Mandiwana Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] KANA MBUDZISO YA 9: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipiµa tsha mafhungo a tevhelaho a bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. Vha amba vha ombedzela zwauri mafhungo eneo o vha zwitshele nahone o itwa nga vhalu¾anyi. Arali hu vhathu vha »idzulele vho takala.Vha tshi isa phan»a vha ri, 'Arali e mafhungo a tshikolo na ki¼iniki zwi re Dovhoni ndi »o zwi thusedza. Tshikolo tshone ndi funa tshi tshi vha sibadela tshihulu.' Mifhululu ya vhakegulu ye ri woo! Vhanna vho¾he vha tou vhanda zwan»a. Vho-Mphaga, ' Zwa 5 muvhango wa Dovhoni zwo itwa nga vhalu¾anyi. Huno munna ane a ita mishumo mivhi u vha na phungo mmbi, na zwivhuya zwawe zwi a fhungudzea. U nga munna a »ifha¾aho nga mazuwo, vhahura vhawe vha a mu thutha vha mu pwashekanya. Zwo nakaho ndi musi muthu a tshi zuwiwa a fha¾iwa nga vhahura vhawe. Nga mini? Ngauri a vha tsha »o mu thutha sa izwi vhe vhone vho mu 10 fha¾aho nga mazuwo avho. Onoyo munna wa mazuwo a tshi wa a hu na ane a nga kona u mu vusa. U nga tshauka tsha thavha khulu tshine tsho wa tshi si tsha humela murahu.' Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC Vhanzhi vhe vha vha vha sa athu pfa vhothovhela vha tshi zwa vha kanuka kuambele kwavho vha lindela zwi no »o zwiwa nga murahu. Vho-Mphaga, 15 'Mufhirifhiri wa Dovhoni wo itwa nga vhanna vha vhutshivha na vhubva. N½e Mphaga ndi ri: Vhubva vhu na vhasadzi vha½a vhafunwa vhahulu. Madzina a vhenevho vhasadzi ndi Madakalo, Maseo, Makwali na Makwakwalala. Vhana vha hone ndi vhanzhi nahone vho¾he ndi vhavhulahi vhahulu. Ma¿we a madzina a vhana vha hone ndi: Zwitshele, vuvu, vivho, vengo, vhutshivha, gonyololo, mbiti 20 na nndwa. Hu na vhanna vha½a vhane nda »o vha vhidza vha »a vha ima hafha kha khulu½oni vha wana malamba a mishumo yavho.' ·ene¼o fhungo ¼o ita uri vhathu vhanzhi vha thetshelese na u thoma u »u»umela u itela u vhona uri vhathu avho vha nga vha vhonnyi? Kha vhenevho vhanna vha½a ha thoma u vhidzwa vhararu. Vhenevho ndi 25 vhafunzi Vho-Mamidze, Vhaven»a Vho-Langanani Mandiwana na Vhamusanda Vho-Khangale Mukhotho. Vho ima fha¼a kha khulu½oni shango ¼o posa ma¾o kha vhothovhela Mphaga vha ri khavho, 'Vhoinwi no lu¾anya Vho-Nyamalwela Singo khathihi na Lugisani khathihi na Tshammbenga. Vhudzuloni ha u ¾uwa Vho- Lugisani shangoni ¼anga hu ¾uwa vhoinwi no¾he.' [Ndima ya 14] 9.1 Mafhungoni aya, ndi mini tshine tsha khou vhanga khuµano vhukati ha Vho-Lugisani na vhafunzi Vho-Mamidze na lugwada lwavho? (2) 9.2 Ndi ngani vhothovhela Mphaga vha tshi ri vhafunzi Vho-Mamidze na khonani dzavho ndi vhalu¾anyi? (2) 9.3 ¹alutshedzani uri mu¾a wa Vho-Mamidze na wa Vho-Lugisani yo fhambana hani u ya nga mafhungo a bugu iyi zwi tshi kwama matshilisano. (2) 9.4 U ya nga mafhungo a iyi bugu, ndi lini hune ra wana dzina ¼a Tshammbenga ¼i tshi vho yelana na zwiito zwawe? ¹an»avhudzani. (3) 9.5 Ni guda mini nga zwo bvelelaho kha Vhavenµa Vho-Langanani na Vhamusanda Vho-Khangale musi Vho-Mphaga vha tshi khou ½ea kha¾hulo? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 9.6 Mafhungo e na vhala a ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 9.7 Nga kha¾hulo yo ½ewaho Vho-Mamidze na lugwada lwavho, ni nga ri mini nga mvumbo ya Vho-Mphaga sa ¾hoho ya shango? (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC 9.8 Mutaladzi u tevhelaho u kwama hani kupfesesele kwa½u kwa mafhungo e na vhala? Tikedzani phindulo ya½u. 'Huno munna ane a ita mishumo mivhi u vha na phungo mmbi, na zwivhuya zwawe zwi a fhungudzea.' (3) 9.9 Vengo na u tovholwa zwe Vho-Lugisani vha ¾angana nazwo ni vhona zwi tshi tendisea vhutshiloni? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.10 No vha ni tshi nga itani arali no »iwana ni kha nyimele ye Vhamusanda Vho-Mphaga vha ¾angana nayo sa murangaphanµa wa shango mafhungoni a nganea iyi? ¹an»avhudzani muhumbulo wa½u. (3) [25] KANA MAFELADAMBWA – NE Sigogo Fhindulani MBUDZISO 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO 11 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 10: MAFELADAMBWA – MBUDZISO NDAPFU Siangane na fhethuvhupo zwo farekana, zwi na mushumo muhulu wa u ¾u¾uwedza mvumbo na kutshilele kwa muanewa. Sengulusani i¼i ¼ikumedzwa no »isendeka nga vhaanewa vha tevhelaho: 10.1 Mawela 10.2 Vho-Ma¾odzi Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] KANA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC MBUDZISO YA 11: MAFELADAMBWA – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipiµa tsha mafhungo a tevhelaho a bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. 'Baba n½e ndi khou humbula uri ri fanela u thoma u »ivha uri ndi mini tshi re hafho sagani ra »o kona u vhona uri nga murahu ha afho ri ita mini. 'ºwananga, haano ma»uvha, vhathu vha na vivho nga maan»a. A hu na ane a funa tsha mu¿we tshi tshi naka. Hu »ivha nnyi ¿wananga, ¼i¿we »uvha vhane vha u vhenga vha a vhulaha muthu vha »a vha u kudzela tshitumbu tshawe uri wo 5 rano hu »o pfi wo via. Vhathu vho vhifha haano ma»uvha lune na tshitumbu vha ya bwelula mavhi»ani vha »a vha u kudzela tshone.' 'Baba vha ita zwenezwo vha vhuyelwa nga mini?' 'ºwananga, zwenezwi u tshi »o fela Ma¾atshe, vhana vha »o vha vha sa khou ¼a nnda vha sevha nga gai naa? Ngoho hezwi zwa ½amusi zwo nndangana nga 10 khaladzi.' Vho-Ramasunzi vha vhonala vho »a»a lwe vha fhefherisa na milomo. Zwenezwi vhathu vha tshi khou amba vha tshi ya, ho »o swika na vhakoma vho »i »avho u phalala dzhatsha ¼ene¼i. Na vhone vho »i »avho na mbudziso dze vha vha nadzo. 'Ndi amba Vho-Ramasunzi,' Ndi vhone vhakoma vho vhea luba»a afha kha 15 mu¾ana vha lu fara nga afha kha pakata-nkawe nga zwan»a zwo¾he. 'Vha khou ri afha vho vha vho vala ho ho½elwa?' 'Ee, vhakoma hafha fhethu ro ri u hu khi½a ra inga nga u khia na gethe. Heyi ya goloi na zwino kheyi na zwino i sa athu khiululwa. Na vhone kha vha tou »ivhonela khezwi, na ganzhe ¼i tshe ¼o ½embelela,' Ndi Vho-Ramasunzi. 20 'Mmbwa dzone a dzo ngo vhuya dza huvha zwadzo-vho?' Ndi vhone vhakoma. 'Vhakoma, ngoho n½e hafhu vha tshi zwi »ivha uri dzanga mmbwa a tou vha mavhanda, ndi ri na u huvha nani a ho ngo vha hone. Hu »i nga na n½e muthu madekwe ndo tou nga tshithu tsho poswaho. A tho ngo vhuya nda pfa na tshithu na tshithihi. Hone-ha, na hedzo dzanga, madekwe a dzo ngo vhuya dze hu! Na 25 luthihi.' Vho-Ramasunzi vho ri u amba izwi vha dzungudza na ¾hoho. [Ndima ya 3] 11.1 Mafhungo e na vhala a ¾u¾uwedza hani khuµano vhukati ha Mawela na mu¾a wa ha ·ialama? (2) 11.2 U wanala ha saga ¼i re na mmbwa yo faho mu¾ani wa Vho-Ramasunzi zwi nyanyula hani vhuµipfi ha Vho-Ma¾odzi? (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC 11.3 ¹alutshedzani uri Vho-Ramasunzi na Vho-Sara vha fhambana hani u ya nga mafhungo a bugu iyi zwi tshi kwama mvumbo dzavho. (2) 11.4 Vhalani mitaladzi 21–26: 'Mmbwa dzone ... na ¾hoho'. Sumbedzani ¼ishandi ¼a aironi ya mafhungo aya no sedza zwe zwa bvelela nga murahu buguni iyi. (2) 11.5 U ya nga mafhungo a iyi bugu, ndi lini hune ra wana dzina ¼a Mawela ¼i tshi vho yelana na zwiito zwawe? (2) 11.6 Ni guda mini nga zwo bvelelaho kha Vho-Ma¾odzi musi vho ya u vhonisa kha Vho-Muraga? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 11.7 Madalo a vhafunzi Vho-Sedzani mashangoni a seli o thusa hani u bveledza puloto ¾hukhu? ¹alutshedzani. (2) 11.8 Ndi mini zwe zwa ¾u¾uwedza mu¿wali uri a ½etshedze Vho-Ramasunzi sa ¾hoho ya mu¾a une wa vha na ¿wana wa mvumbo ya Mawela? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 11.9 Mutaladzi u tevhelaho u kwama hani thero ya bugu iyi? 'Ee, vhakoma hafha fhethu ro ri u khi½a ra inga nga u khia na gethe.' (2) 11.10 Vengo ¼ine Mawela a vha na¼o kha Vho-Maemu ni vhona ¼i tshi tendisea naa? ¹an»avhudzani muhumbuloni wa½u. (3) 11.11 Sa ¾hoho ya mu»i, no vha ni tshi nga dzhia tsheo»e arali no ¾angana na nyimele i fanaho na iyo ye Vho-Ramasunzi vha ¾angana nayo? ¹an»avhudzani mihumbulo ya½u. (3) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 NA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani FHEDZI µirama ye na gudela/randelwa. HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi Fhindulani MBUDZISO 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO 13 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 12: KANI-HA VHA TOU ¶ILWELA – MBUDZISO NDAPFU ¶irama yo lundwaho tshidele yo faredza milaedza ine ya fha¾a muhumbulo muhulwane (thero). Saukanyani ¼ikumedzwa i¼i no µisendeka nga bugu ya µirama ye na randelwa yone. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] KANA MBUDZISO YA 13: VHA ¶ILINDE – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. Thina: Mi¾angano heyi i a ofhisa ngauri musadzi a nga »i u batekedza vhusiku vhuthihi, wa ritha tshilibana ha vha ndi maele. Ma»uvha ano hu na AIDS vhone. Ri½e a ri ¾o»i u sia vhana vhe vho¾he. Funani: Afho ni amba zwone. Ri½e a riho kha eneo. Thina: Ndo pfa tshi¿we tshi½oni tshi tshi ri tsho vhona i¼i »aba»aba ¼i tshi khou 5 mona-mona tsini navho. Vha ¼i sedzese zwavhu»i. Funani: ¶aba»aba ni khou amba ¼ifhio? Thina: Ndi amba Wanani. Funani: Ndi »aba»aba nge a ita mini? Thina: Vhone a vha zwi »ivhi zwauri Wanani ha fhiri muthi? A hu na a sa mu 10 »ivhi. Na munna ane a pfa o hanganea u gidimela henefha¼a. Tshi tou vha tshiphaza tshine nnyi na nnyi a renga arali a tshi funa. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC Funani: Eea! N½e ndi »o zwi »ivhelafhi ndi tshi ¾wa ndi kha mushumo wa ofisi. Thina: Zwa dovha zwa ½a½iswa nga u vha si vhe na khonani. A thi ri tshavho ndi u bva ofisini vha »a hayani, vha bva hayani vha ya ofisini. 15 Funani: Ndi ngoho heyo. Thina: Zwino kha vha zwi »ivhe-ha. Naho hu tshi tou pfi muthu o kovhelelwa, fha¼a ha yi. A nga lumba a ya hu¿we-vho. A vha vhoni u¼a a no pfi Kani, u¼a ndi muthu-ha hou¼a. Funani: Eea! 20 Thina: Ee! Atsina vhone a vha zwi »ivhi. Funani: Ndo no amba nda ri n½e ndi khou vhulahwa nga mafhungo a ofisi, ndi khou fhirwa nga zwithu. Thina: Zwino kha vha ri ndi vha vhudze-ha. Hafhu zwi vho tou »ivhea zwauri Wanani u na vairasi ya AIDS. 25 Funani: (Vha a thamuwa) Ni ri mini? Thina: (Vho mangala) Naa khezwi vha tshi thamuwa sa muthu o totwaho. Arali vha sa kholwi kha vha ye hafho sibadela, vha vhudzise manese, vha »o vha vhudza ngoho yo¾he. Hafhu malofha o »i dzhiiwa henefho ¼aborathori ya sibadela. Na zwauri u na vairasi zwi khou »i bva henefho 30 kha vhashumi vha ¼aborathori. Vhathu vha ma»uvha ano vha tshee na tshiphiri kani, a vha tshee na. Funani: (Vho mangala) Ee! Thina: Arali vho vha vha tshi khou vha na mbilu nae kha vha mbo »i vhofha mbilu yavho. Vha zwi »ivhaho vha ri u ri u ¾o»ou i hasekanya, a i shele 35 vhathu ngauri ene ha ¾o»i u fa e e¾he. Funani: Wanani u na vairasi ya AIDS? Thina: U nayo. Ndi tshimbambaila, vha »ilinde. Funani: (Vha a takuwa) Ndi kha »i ya thoilethe. (Vho-Funani vha a takuwa vha litsha bureikifasa. Vha sia musadzi o dzula e e¾he). 40 [Lu¾a 1 Bono 4] Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC 13.1 Nyimele ya mushumo wa Vho-Funani i ¾u¾uwedza hani uku kutshilelele kwawe? (2) 13.2 Mafhungo e na vhala a kwama tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 13.3 Vhalani mitaladzi 24–32: ' Zwino kha vha ri ... tshee na'. Sumbedzani uri nyambedzano iyi i kwama hani vhuµipfi na thouni zwa Vho-Funani. (2) 13.4 Kha µirama pfufhi iyi mu¿wali o kona hani u fhambanya mvumbo vhukati ha Wanani na Kani? (2) 13.5 Mafhungo a wanalaho kha mutaladzi wa 26: 'Ni ri mini?', a ¾umana hani na zwe zwa bvelela mathomoni a µirama iyi? (2) 13.6 Mutaladzi wa 39: 'Ndi kha µi ya thoilethe', u bvisela khagala lushaka lufhio lwa khuµano ine Vho-Funani vha vha nayo? ¹alutshedzani. (2) 13.7 Sedzani mutaladzi 4. Funani: 'Afho ni amba zwone ... eneo.' ¹alutshedzani ¼ishandi ¼a aironi ¼o shumiswaho afha u bvisela khagala kuhumbulele kwa vhukuma kwa Vho-Funani. (3) 13.8 Nyambedzano vhukati ha Thina na Funani i re afho mafhungoni i na vhu¾umaniµe na mudzedze wa tshifhinga tshine avha vhavhili vha tshila khatsho? (2) 13.9 U kanuka ha Funani, 'Ee!' (mutaladzi 33) na u sudzuluwa ha tshiteidzhi, 'Vha a takuwa' (mutaladzi 39) zwi thusa hani kupfesesele kwa½u kwa zwi re muhumbuloni wa Funani nga itshi tshifhinga afha ¼itambwani? (3) 13.10 Ni a pfela vhu¾ungu Vho-Thina kha zwo bvelelaho mu¾ani wavho? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 13.11 No vha ni tshi »o itani arali ho vha hu inwi Vho-Funani musi no vhudzwa u pfi muthu ane na funana nae u na vairasi ya AIDS? ¹anµavhudzani mihumbulo ya½u. (3) [25] KANA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸efefe Fhindulani MBUDZISO 14 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO 15 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 14: MILOMO YA ¸UKALA – MBUDZISO NDAPFU ¶irama yo lundwaho tshidele i faredza milaedza ine ya fha¾a muhumbulo muhulwane (thero). Saukanyani ¼ikumedzwa i¼i no µisendeka nga bugu ya µirama ye na randelwa yone. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] KANA MBUDZISO YA 15: MILOMO YA ¸UKALA – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. Tsumbedzo: Zwino inwi ni tshi nga a ni khou vhala-vho khaladzi anga? Hu khou bvelela mini? Ntshengedzeni: N½e ndi na ndavha nazwo lini. Ndi nga si phase naho nda vhala. Tsumbedzo: Litshani mafhungo a u tamba nga pfunzo tshifhinga tshi tshi 5 kha »i tenda. Vha songo funzeaho vha khou tambula lwa u tambula khaladzi anga. Wa sa ¼i pfa u vhudzwani u »o ¼i pfela vhulaloni. ·i¿we »uvha ni »o tshi humbula hetshi tshifhinga tshine na khou tamba ngatsho ngoho. Ntshengedzeni: A thi khou tamba nga pfunzo. N½e ndi tou vha na thaidzo 10 dzanga hezwi ndi hafha. Tsumbedzo: Muthu musi a na thaidzo u a i vhudza-vho vha¿we. Hone-vho zwauri ni na thaidzo a zwi vhuyi zwa vhudziswa. Hafhu na u gabuwa ni khou gabuwa haano ma»uvha. Kani ndi nga n¾hani ha yone thaidzo ya hone? 15 Ntshengedzeni: Khamusi ndi nga vha ndi tshi khou ondiswa nga yone thaidzo. Tsumbedzo: Ndi thaidzo ya mini? Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC Ntshengedzeni: Thaidzo dzo ya nga u fhambana. Dzi¿we dzi a ambea vhukati ha vhathu. Ngeno dzi¿we u tshi pfa u tshi shona na u dzi bula vhukati ha vhathu. 20 Tsumbedzo: Thaidzo dzi vha hone vhathuni. A hu na thaidzo i no shonisa na luthihi. Ndi ngazwo i tshi itea kha vhathu. Ngazwo yo itea-vho na kha muthu a no nga inwi. Ho vha u itela uri ni wane nyeletshedzo kha vha¿we, ni vhe na fulufhelo ¼o khwa¾haho ¼ine na nga bvelela. I»anu mmbudza uri ndi thaidzo-»e? 25 Ntshengedzeni: Ndi khou vhaiswa nga hezwi zwine khotsi ashu vha khou ita kha inwi. Ngoho u tou amba ngoho zwi khou nnyonza hezwi zwithu. Tsumbedzo: Inwi hezwo ni songo vhuya na vhilaela ngazwo. Ndi zwanga. Ndi ngazwo zwi tshi khou livhana na n½e. Tshi¿we na tshi¿we tshi na tshifhinga tshatsho. Na u fhela zwi a fhela. Tshi sa fheli hu 30 pfi tshi a ¾ula Ntshenge. Ntshengedzeni: Khamusi inwi a ni khou pfa u vhavha hazwo. A re n½e zwi mmbavha lune zwa tou ita na u mphisa mbiluni. Tsumbedzo: Na n½e a si uri a zwi khou mmbavha lini. Zwi khou mmbavha nga maan»a. U dzula u tshi nga tshivhotshwa zwi a vhavha nga 35 maan»a. Ndi sokou »itika nga ¼a uri zwo¾he ndi mahandana. Muhuweleli u ralo. Tshi thomaho tshi a vha na magumo khaladzi anga. Ntshengedzeni: N½e ndi khou balelwa u kon»elela. Vhuhulu uri zwi bve muhumbuloni wanga, ndi musi ndi sa tsha dzula fhano mu»ini. 40 Khamusi na muvhili wanga u nga vhuya. Tsumbedzo: Inwi ni songo vhuya na swika hune na ita na u pa¾a mu»i nga n¾hani ha u shengedzwa hanga. Mulilo hoyu ndi wanga litshani ndi u ore. Arali u wa u fhisa muthu u »o fhisa n½e. [Lu¾a 2 Bono 3] 15.1 Mafhungo e na vhala afha a dzumbulula lushaka lufhio lwa khuµano? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 15.2 No µitika nga mafhungo e na vhala, ni nga ri mini nga mvumbo ya Tsumbedzo? (2) 15.3 Vhalani mitaladzi 16–20: 'Khamusi ... ha vhathu'. ¹alutshedzani uri mafhungo aya a ¾umana hani na nganetshelo ya zwa murahu. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC 15.4 Mafhungo e na vhala a bvukulula hani ¼imudi na thouni zwa Ntshengedzeni? ¹anµavhudzani. (3) 15.5 Mu¿wali o µisa aironi ya µirama kha mutaladzi wa 26: 'Ndi khou vhaiswa nga hezwi zwine khotsi ashu vha khou ita kha inwi.' Bviselani khagala aironi iyi ya µirama no µisendeka kha mafhungo a µirama iyi nga u angaredza. (3) 15.6 Ndi ufhio mulaedza une muṅwali a tama u u pfukisela kha vhavhali nga mafhungo a bugu iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 15.7 Mafhungo e na vhala a na vhushakaµe na thasululo/mafhedzele a bugu iyi? ¹anµavhudzani. (3) 15.8 Siangane na fhethuvhupo zwi na ¾hu¾huwedzoµe kha kutshilele kwa Vho-Buku¾a? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 15.9 U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona muanetsheli a tshi ¾anganedza kutshilele kwa Vho-Buku¾a? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 15.10 Uya nga tshenzhemo ya½u ya vhutshilo, tshitshavha nga u angaredza tshi nga itani u itela u thivhela kana u fhungudza vhua»a ho raliho mi¾ani? ¹an»avhudzani mihumbulo ya½u. (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa