Downloaded from hlayiso.com
GRADE 12
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
GIREIDI YA 12
TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)
BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)
LARA 2023
MARAGA: 80
TSHIFHINGA: Awara 21/ 2
Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 28.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Skip to contentAll 2023 papers 





View all





Tshivenda HL Grade 12 P2 NSC November 2023 Question Paper
Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2023, 28 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.
Tshivenda Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · tshivenda. Question paper, 28 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Tshivenda HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Tshivenda
- Document type
- Question paper
- Year
- 2023
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 28
- File size
- 606.9 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 28
This exam
NSC November Exam 2023
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2U vhala na u lavhelesa (Reading and Viewing — non-literary)10 marks
- Question 3U vhala na u lavhelesa (Reading and Viewing — non-literary)10 marks
- Question 4U vhala na u lavhelesa (Reading and Viewing — non-literary)18 marks
- Question 5U vhala na u lavhelesa (Reading and Viewing — non-literary)18 marks
- Question 7Vhupo ha luambo na milayo (Language Structures and Conventions)25 marks
- Question 9Vhupo ha luambo na milayo (Language Structures and Conventions)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Lara 2023
NSC
NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI
1. Vhalani idzi ndaela nga vhuronwane phanµa ha musi ni sa athu u thoma u
fhindula mbudziso.
2. Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re
ngomu kha sia¾ari ¼a 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho
kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani
mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula.
3. Bammbiri he¼i ¼i na khethekanyo THARU:
KHETHEKANYO YA A: Vhurendi (30)
KHETHEKANYO YA B: Nganea KANA Foluku¼oo (25)
KHETHEKANYO YA C: ¶irama (25)
4. Fhindulani mbudziso ¹HANU dzo fhelela: THARU kha
KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na
NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho:
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
VHURENDI HO RANDELWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI.
VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO – Mbudziso ya
KHOMBEKHOMBE.
KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO
Fhindulani mbudziso NTHIHI.
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
Fhindulani mbudziso NTHIHI.
5. KUNANGELWE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO YA B
(NGANEA/FOLUKU·OO) NA YA C (¶IRAMA):
Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea/foluku¼oo na kha
µirama dze na guda.
Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI
NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO
YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA
C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni
fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C.
Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Lara 2023
NSC
6. VHULAPFU HA PHINDULO
Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha
a 250 u ya kha a 300.
Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea/Foluku¼oo, na ya
¶irama dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha
a 450.
Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga
maraga dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u
pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa.
7. Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a khethekanyo i¿we na
i¿we nga vhuronwane.
8. Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora
wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso.
9. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA.
10. Ndangatshifhinga yo anganywaho:
KHETHEKANYO YA A: Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 40
KHETHEKANYO YA B: Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 55
KHETHEKANYO YA C: Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 55
11. ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Lara 2023
NSC
THEBU·U YA ZWI RE NGOMU
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
Vhurendi ho randelwaho/vhonwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE.
NOMBORO YA MBUDZISO MBUDZISO MARAGA NOMBORO YA
SIA¹ARI
1. 'Tshifhufhani' Mbudziso ndapfu 10 6
2. 'Tendamudzimu o ¾uwa' Mbudziso pfufhi 10 7
3. 'Afurika Tshipembe' Mbudziso pfufhi 10 8
4. 'Voμa kha tshiangaladzi' Mbudziso pfufhi 10 9
NA
Vhurendi vhu songo vhonwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE
5. 'Konμelela' Mbudziso pfufhi 10 10
PFESESANI: Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. Arali na
fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula
MBUDZISO PFUFHI u bva kha KHETHEKANYO YA C.
Kha KHETHEKANYO YA B na KHETHEKANYO YA C, fhindulani mbudziso
nthihinthihi u bva kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we.
KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO
NGANEA:Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha nganea yo randelwaho.
6. Nandi ndi shenga? Mbudziso ndapfu 25 12
7. Nandi ndi shenga? Mbudziso pfufhi 25 12
8. Isha ¼a mi¾odzi Mbudziso ndapfu 25 15
9. Isha ¼a mi¾odzi Mbudziso pfufhi 25 15
KANA
FOLUKU·OO: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha FOLUKU·OO yo randelwaho.
10. Khuvhanganyo ya foluku¼oo Mbudziso ndapfu 25 18
11. Khuvhanganyo ya foluku¼oo Mbudziso pfufhi 25 19
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi u bva kha µirama dzo randelwaho*.
12. U lema hu fhira u lotshelwa Mbudziso ndapfu 25 23
13. U lema hu fhira u lotshelwa Mbudziso pfufhi 25 23
14. Tshilwavhusiku Mbudziso ndapfu 25 26
15. Tshilwavhusiku Mbudziso pfufhi 25 26
*PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU
NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
A ni lavhelelwi u fhindula mbudziso MBILI ndapfu kana mbudziso
MBILI pfufhi.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Lara 2023
NSC
MUTEVHE WA U SEDZULUSA
Shumisani uyu mutevhe wa u sedzulusa uri ni vhe na vhu¾anzi ha uri no fhindula
tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u vhea luswayo afho ho teaho.
KHETHEKANYO NOMBORO TSHIVHALO TSHA LUSWAYO
DZA MBUDZISO DZO (√)
MBUDZISO TEAHO U
FHINDULWA
A: VHURENDI
1–4 2
(Vhurendi ho randelwaho)
A: VHURENDI
(Vhurendi vhu songo 5 1
vhonwaho)
B: NGANEA/FOLUKU·OO
(Mbudziso ndapfu kana 6–11 1
Mbudziso pfufhi)
C: ¶IRAMA
(Mbudziso ndapfu kana 12–15 1
Mbudziso pfufhi)
*PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi ha uri no
fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI.
A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi
MBILI.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Lara 2023
NSC
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
VHURENDI HO RANDELWAHO
Fhindulani mbudziso MBILI dzi¿we na dzi¿we kha N¸A dzo vhudziswaho.
MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso yo µisendekaho khatsho.
TSHIFHUFHANI – DN Munzhelele
1 Tshifhufhani tsha tsimbi,
2 Mapapa a tsimbi,
3 Tshifhufhani tsha bama ¼a Zambia,
4 Tsho khuba mafhondo a Zambia,
5 A mutambo wa bola mafhondo, a Zambia.
6 Sa luselo tshi muyani,
7 Tsha pfuka »anzhe tshi tshikhalani,
8 Tshifhufhani tsho mila mapfura,
9 Tshi tshi tatamuwa muyani,
10 Nga n¾hani ha mapfura.
11 Tshifhufhani tsha ponyoka,
12 Mafhondo tsha tevhula,
13 Mafhondo a nwela khothekhothe,
14 Mafhondo vhutshilo a tevhula,
15 Luselo lwa ponyokisa vhukoni,
16 Henengei Gabon »anzheni.
17 Marahakhana rindila,
18 Mbilu khuthala,
19 Tshililo fhumula
20 Tshi¾uvho rothola,
21 ¹hovhowo dalela.
Musi murendi a tshi ¿wala tshirendo tshawe, hu vha hu na zwine a khou pfa.
Nga maipfi a u bva kha 250 u swika kha a 300, ¿walani maanea ni tshi sengulusa
n»ila ye murendi a shumisa ngayo mutevhetsindo u bvukulula vhuµipfi hawe
tshirendoni itshi. [10]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Lara 2023
NSC
MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.
TENDAMUDZIMU O ¹UWA – MW Mbulaheni
1 O ¾uwa Tendamudzimu yone ½ambi
2 Muorosi wa Afrika-Tshipembe n»alani ya Matshona
3 Muendela Zimbabwe na Zambia a tshi lwela murema
4 Gala ¼a vhalwelambofholowo
5 O ¾uwa, o ¾uwa, o ri sia tshi¾uvho tsha sa tsiruwi.
6 Ni a humbula naa u¼a musi u¼a
7 Ramaano o fara »omu dza gariki ya ¼e ¼a pfi Ven»a
8 Tenda wa vhamudzimu o
9 Ombaombela ngoho
10 Detheleni ya vhavhusashango.
11 O pfiwa nga nnyi? O tendwa nga nnyi?
12 Naa muporofita o no vhuya a vha na ¾hama naa
13 Mikotoni ya musanda?
14 Uyu Daniele o poswaho bakoni ¼a ndau
15 Naa a si mathihi na enea
16 Ashu na Tendamudzimu?
17 Yuwii, Tendamudzimu tendai,
18 Wo ri sielani ngavhe ro¾he ri fhufhe
19 Nzambodembetiti »ambuwo i¼i na iwe
20 Ri½e vha u pfaho
21 Ri½e ri u fulufhedzaho
22 Ri kavhe ro¾he shangoni ¼a
23 Vhatshilelangoho!
2.1 Murendi u ¾oµa u bvisela khagala zwifhio nga mutaladzi /vese ya 5? (2)
2.2 Vhalani mutaladzi/vese ya 7: 'Ramaano o … Ven»a', ¾alutshedzani uri ipfi
'µomu' ¼i amba mini afho he ¼a shumiswa hone. (2)
2.3 Vhalani mutaladzi/vese ya 18: 'Wo ri … fhufhe', Ndi figara-µe ya muambo
yo shumiswaho, nahone i ni µisela kuhumbulele-µe no sedza afho he ya
shumiswa? (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Lara 2023
NSC
2.4 Sedzulusani ndima/tshitanza tsha 3. Thounu ya ndima/tshitanza itshi i
dzumbulula vhuµipfi-µe ha murendi tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo
ya½u. (2)
2.5 Ni a ima na na kuhumbulele kwa murendi kha ndima/tshitanza tsha 4?
Tikedzani phindulo ya½u. (2)
[10]
MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.
AFURIKA TSHIPEMBE – LR Ndlovu
1 Afurika Tshipembe sutula tsindi na she»o,
2 Sa luvhi»i na dzwingari u mbo »uvhudza.
3 Afurika Tshipembe sutuka ngozwini yau ya vhulombo
4 U si itele tshipimbi tshanduko na mutsho wa zwifhinga.
5 Afurika Tshipembe holedzai vhutshilo hau,
6 He wa khuvha vhuselwa ha khethano-nga –lukanda,
7 Ma»adzwana au a kambwa nga tsemo dza tshi¾alula,
8 Tsho milaho ngwaniwapo, tshidzatshapo na vhontangiwakugala.
9 Malofha miledzoni yau nga »imuwe sa mutsi»i,
10 Miungo ya zwigidi na dziganunu zwi dzingele vhuhwini,
11 U si »iite ngozwi mubeba-ndi-tshi-tanya,
12 Demokirasi ye wa fuka i nge »enzhe vhuralani.
13 Pangula n»evhe dzau iwe Afurika Tshipembe u mpfe,
14 Ma¾o au a ru»e sa a tshiivhan¾u¾u swobani,
15 Demokirasi kha iwe i si shanduke vhuhwarahwara,
16 U ri ngalavha yau i si mbindimedze vhaalavhi.
3.1 Murendi u ¾oµa u bvisela khagala zwifhio nga mutaladzi/vese ya 1? (2)
3.2 Vhalani mutaladzi/vese ya 2: 'Sa luvhiµi … µuvhudza.' ¹alutshedzani uri
ipfi 'µuvhudza' ¼i amba mini afho he ¼a shumiswa hone. (2)
3.3 Vhalani mutaladzi/vese ya 9: 'Malofha … mutsiµi'.
Ndi figara-µe ya muambo yo shumiswaho, nahone i ni µisela kuhumbulele-
µe no sedza afho he ya shumiswa? (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Lara 2023
NSC
3.4 Sedzulusani ndima/tshitanza tsha 3. Thounu ya ndima/tshitanza itshi i
dzumbulula vhuµipfi-µe ha murendi tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo
ya½u. (2)
3.5 Ni a ima na na kuhumbulele kwa murendi ku re kha ndima/tshitanza tsha
4? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
[10]
MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.
VO¶A KHA TSHIANGALADZI – TT Mudau
1 Ndo mu vhona o nembelela kha tshiangaladzi gondoni
2 Tshifanyisovha»wa tsha mutsila wa vhatsila
3 Sa ½aledzi dzi penyaho vhusiku ho palaho.
4 Tshe nda rano a thi athu u vhona lunako;
5 Vha mbumbomuthu vhaanei, bugu na ½ahasi
6 A vha athu u i ¿wala ya lunako ngomu ha lunako
7 No ¼i vhona ¼ia gondo, evho, ndi amba khundu
8 Litshani u mmbudza nga ¼ibukhomu ndo wana ¼o ¿ala
9 Kha iyi mbambe Beyonce na J.Lo ndi vhatei
10 Thi swaswi, ¾hase iyi ndi mudabe mbambeni ya lunako
11 Lunzhi ndi pfa nnzhi nzhololo u zuwa
12 Hone ndi a dza, kha i¼i vo»a ho ngo poidza muoli
13 Iwe ¿wana, ngavhe u tse hafho tshiangaladzini
14 Ndi u kwame, ndi pfevho lunako lwa mbilu yau.
4.1 Murendi u ¾oµa u bvisela khagala zwifhio nga mutaladzi/vese ya 2? (2)
4.2 Vhalani mutaladzi/vese 7: 'No ¼i … khundu'.
¹alutshedzani uri ipfi 'gondo' ¼i amba mini afho he ¼a shumiswa hone. (2)
4.3 Vhalani mutaladzi/vese ya 9:
'Kha iyi … vhatei'
Ndi figara-µe ya muambo yo shumiswaho kha mutaladzi/vese iyo, nahone i
ni µisela kuhumbulele-µe no sedza afho he ya shumiswa? (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Lara 2023
NSC
4.4 Thouni ya itshi tshirendo i dzumbulula vhuµipfi-µe ha murendi? Tikedzani
phindulo ya½u. (2)
4.5 Ni a ima na na zwine murendi a khou amba kha mutaladzi/vese ya 10?
Tikedzani phindulo ya½u. (2)
[10]
NA
VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO (HA KHOMBEKHOMBE)
MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo
»isendekaho khatsho.
KON¶ELELA – KY Ladzani
1 Naho zwi tshi vhavha sa lu½onya lwo kangwaho,
2 Guda u kon»elela iwe muthu,
3 Naho zwi tshi kalakata sa ma¾anari,
4 Guda u kon»elela iwe ¿wana wa muthu,
5 Kon»elela u matshelo na iwe u »o ralo u ambadzwa mu¿ene.
6 Naho vha tshi dzula nga iwe zwi¾angani,
7 Vha tshi ¼a nga iwe dzikhani,
8 Milamboni vha tshi ya nga iwe,
9 Kon»elela ngauri matshelo vha »o u luvha,
10 Wo no ralo u thukha hukhethwa.
11 U kon»elela hu a vhavha ¿wananga,
12 Hone kon»elela u matshelo u sa »isole,
13 Wo no ralo u ambadzwa dzi kombodzaho ma¾o,
14 Nge wa kon»elela iwe ¿wana wa muthu.
5.1 Tshirendo itshi tshi wela kha lushaka lufhio lwa vhurendi? Tikedzani
phindulo ya½u. (2)
5.2 Vhalani ndima/tshitanza tsha 3, ni kone u ½ea raimi/pfanapheledzo yatsho. (2)
5.3 Ndi figara-µe ya muambo yo shumiswaho kha mitaladzi/vese dza 6–8
nahone i ni µisela zwifhio muhumbuloni zwi tshi kwama tshirendo itshi? (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Lara 2023
NSC
5.4 Sedzulusani ndima/tshitanza tsha 2 nga vhuronwane.
Thounu ya ndima/tshitanza itshi i thusedza hani u bvisela khagala vhu»ipfi
ha murendi? (2)
5.5 Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa murendi no sedza tshirendo tsho¾he
nga u angaredza? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
[10]
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Lara 2023
NSC
KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO
Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea kana foluku¼oo ye na guda
FHEDZI.
NGANEA
NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo
Fhindulani MBUDZISO YA 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7
(mbudziso pfufhi).
MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU
Matshilele a vhathu na zwine vha tenda khazwo kanzhi zwi ¾u¾uwedzwa nga vhupo
vhune vha µiwana vhe khaho.
No µisendeka nga ¼ikumedzwa ¼i re afho n¾ha, sengulusani nµila ine siangane na
fhethuvhupo zwa vha na ¾hu¾huwedzo ngayo kha kutshilele kwa Vho Madilaga na
Vho Ana sa vhaanewa nganeani iyi.
Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe maipfi a u bva kha 400 u ya kha a 450. [25]
MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.
TSHIBVELEDZWA TSHA A
Vho Luvhani vha khou vhona zwithu hezwi zwi tshi nga zwi µo bva nnµa ha
tshanµa. A vha tsha µivha phanµa na murahu. Aya mafhungo a khou sokou
fhumulwa ngeno thumbu i sa khou litsha u aluwa. I µo aluwa ¿wana a vhuya a
bebwa hu si na tsho lugiswaho. Vha khou tea u µo tou µifunga u amba ngauri misi
yo¾he vha tshi ri vha ambe, hu vuwa khakhathi. Vho Luvhani vha ri vha khou tea u 5
tou µiambadza ma¾ari na vhone vha µihagadza.
¶uvha ¼i tshi kovhela, na vhana vha vhuya henefho he vha vha vho ya hone.
Lufuno uyu musidzana muhulwane ndi ene we a vhudzisa mme uri sa izwi iyi goloi
ya baba i hone afho hayani, vhone baba vho tou ya ngafhi.
'Lufuno ¿wananga, baba ½amusi vho ¾avhanya vha vhuya ngauri vha ri mushumoni 10
vho ri u swika vha rumiwa u isa goloi ya mushumo sevisini, hone ni khou vha ¾oµela
mini?'
'Mmawe, a thi vha ¾oµeli tshithu. Mmawe, vhone ndi ngani vha tshi nga ano
maµuvha a vho ngo takala? Nahone ri½e vha¿we ri a borea baba vha tshi vho sokou
dzulela u semana hafha hayani. Vhathu arali vha na mafhungo khezwi vha sa tou 15
ambela nµuni?'
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Lara 2023
NSC
'ºwananga, a si mafhungo a miµini naa?'
'Nangwe e a miµini, ri½e a ri ¾oµi na u a pfa.' A tshi ri hasha ma¾o ngei nnµa, a
vhona khotsi awe khuvha vha tshi khou vhuya.
'Mmawe! Tsho, mathina na baba vha hone a vha ambiwi, khevha vha tshi khou 20
swika.'
'Nndaa! Ndaa muµini!' Ndi vhone khotsi.
'Aa baba! ·o kovhela, vho ¾wa hani ½amusi mushumoni wavho?'
'ºwananga, baba vho shuma zwavhuµi nga maanµa. Ene gomba ¼anga o tou shuma
hani tshikoloni itshi tsha vhuria. Hafhu gireidi ya vhufumimbili a si mukapu 25
¿wananga, i a vhalelwa bugu ¿wananga, a hu na u phasa nga u tou sukumedzwa lini.'
Izwi avha khotsi vha tshi ralo, avha vhana vha tou vha vho vha ¾havhela
tshibudzana thovhele. Zwenezwi vha tshi khou sea, uyu Ladzani mutukana wavho a
mbo µi swika a tshi bva bafurumu u ¾amba.
'Mmawe! Mmawe! Uyu Mutshutshu o vha o vha vhudza zwe a laedzwa nga mme a 30
Jobo?'
'ºwananga, Ladzani ho ngo mmbudza. Ene o zwi µivha ngani uri mme a Jobo vho
mu laedza uyu Mutshutshu?' Vho Luvhani vha khou ita na u mu vhanµa ¾hoho izwi
vha tshi khou mu sungusedza zwiambaro zwe a vha o ambara.
Zwenezwo Mutshutshu o mbo µi vhidzelela uri vha songo thetshelesa Ladzani 35
ngauri ho vha hu songo laedzwa ene. A tshi khou ralo na ene u khou µa o µi fara
zwi¿we zwiambaro nga tshanµa uri a µo ambara a tshi khou toolola mafhungo ayo e
a laedzwa.
[Ndima ya 1]
7.1 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a sumbedza tshipiµa tshifhio tsha puloto?
Tikedzani phindulo ya½u. (2)
7.2 Ndi lushaka-µe lwa khuµano lwu ¾aniwaho afho mafhungoni e na vhala?
Tikedzani phindulo ya½u. (2)
7.3 Mafhungo a re afho n¾ha a bvukulula Lufuno sa muthu-µe. Tikedzani
phindulo ya½u. (2)
7.4 Mufhindulano u re afho n¾ha vhukati ha Lufuno na Vho Luvhani u
dzumbulula hani siangane ya mu¾a uyo? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
7.5 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a thusedza hani u anetshela zwa murahu? (2)
7.6 Muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza kha nganea iyi
ndi ufhio? (2)
7.7 U sa tikedzwa ha Vho Luvhani nga munna wavho Vho Madilaga zwi vha na
masiandaitwa-µe mu¾ani wavho? Zwi sumbedzeni nga u ½ea mbuno
THARU. (3)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Lara 2023
NSC
7.8 Vhupo ha Tshandebvu vhu na ¾hu¾huwedzo-µe kha kutshilele kwa
Vho Maambavha¿we? (2)
7.9 No sedza mafhungo a nganea iyi nga u angaredza, sumbedzani uri
kutshilele kwa Vho Luvhani ku fhambana hani na kwa Vho Ana?
Sumbedzani phambano yavho nga mbuno THARU. (3)
7.10 Ni vhona u µa ha Vho Nicholson mu¾anganoni wa siviki ya Tshandebvu u
½ea tsivhudzo lushaka zwo tea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
7.11 No vha ni tshi nga ita mini arali no vha ni Lufuno ni tshi khou vhona hu si
na pfano vhukati ha vhabebi vha½u. Sumbedzani nga mbuno THARU. (3)
[25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Lara 2023
NSC
ISHA ·A MI¹ODZI – NE Phaswana
Fhindulani MBUDZISO YA 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 9
(mbudziso pfufhi).
MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU
Matshilele a vhathu na zwine vha tenda khazwo kanzhi zwi ¾u¾uwedzwa nga vhupo
vhune vha µiwana vhe khaho.
No µisendeka nga ¼ikumedzwa ¼i re afho n¾ha, sengulusani nµila ine siangane na
fhethuvhupo zwa vha na ¾hu¾huwedzo ngayo kha kutshilele kwa Vho-Loshani na
Maria sa vhaanewa nganeani iyi.
Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe maipfi a u bva kha 400 u ya kha a 450. [25]
MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.
TSHIBVELEDZWA TSHA B
Aifheli o ri a tshi tou bva u ¾uwa, ha vha hu uri na Vho-Loshani vha khou dzhena.
Vha sa athu na u dzula fhasi, Vho-Josephine mufumakadzi wavho vha vha vha tshi
thoma u vha shela ngao.
'Ho vha ho µa Aifheli fhano. Nazwino uri vha songo vhuya vha dzula, vha mbo µi
mu sala murahu. O tou ¾uwa zwenezwino; a re hone na hayani ha athu swika.' 5
'U ri mulandu ndi mini a tshi tou µa vhusiku?'
'A thi ri u khou tshata hu si kale. Zwino ri½e hu pfi ri thuse kha nzudzanyo.'
'Ai, mathina ndi ayo! N½e tshifhinga tshi nga si ntendele musi. Ndi ngani a songo
¾oµa vha¿we? Hu na Vho-Madavhe, Vho-Tshibalo, Vho-Tshimangadzo; n½e ndi nga
si zwi kone hezwi zwithu. Hai, n½e …' 10
'U bva-ha kha vha tou ya vha mu landule; a sa µo ri n½e a tho ngo amba.'
'Ndi µo tou ya zwanga matshelo.'
Hai, vhone, khezwi hu tshi µo nga a vha funi zwa mu¿we zwi tshi naka!
Tshi vha kundisaho u ya ½amusi ndi tshithu-µe?
'Ni ri ndi nga tou itela vhutshivha ¿wana wa hayani? Litshani ndi ye hu sa µo pfi 15
nangoho Loshani ha funi zwa vha¿we zwi tshi naka.'
Naho Vho-Loshani vho vha vhe na vhu¾anzi ho fhelelaho ha uri Aifheli ha µivhi
dandetande ¼e vha luka na Maria, vho vha vha si tshee na vhu¾anzi ha uri izwi zwa
uri vhone vha vhe murangaphanµa wa munyanya Maria u µo zwi nwela maµi na.
Tshi¿we tshe tsha vha kalakata ndi tsha uri khonani yavho ya ngei Muswoµi yo 20
vha yo no vha tswela zwauri havha Vho-Loshani vho µo dovha hafhu vha vhudzwa
na zwauri vhathu vha ri vhone na Aifheli vha dovha hafhu vha tou vha vhathu vha
malofha mathihi.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Lara 2023
NSC
Musi Vho-Loshani vha tshi humbula hezwi zwo¾he, vha pfa a uri vha vhe
murangaphanµa wa munyanya hoyu, vha sa a wani zwavhuµi. Vha humbula vha 25
dovha. Vha humbula u hana, vha wana na ¼one ¼i sa vha fari zwavhuµi. Vha
humbula vha wana uri arali zwe vha luka zwa swika nµevheni dza Aifheli nga
murahu, vha nga vho balelwa nµila ya kutinyele; ngauri a nga vho ri ndi zwone zwe
vha hana ngazwo u dzhena mafhungo awe a munyanya.
Vha humbula nga ¼a u tenda, vha wana zwauri musi vhe kha gaµa ¼a yone 30
nzudzanyo, vhathu vha µo ri munna u na tshi¾uhu tshi ofhisaho; ha na luvalo; u
kona hani u lugisa munyanya wa muthu we a vha a tshi khou tama u mu dzhiela
mufunwa wawe.
Thaidzo hei ya Vho-Loshani yo µo rulea musi vha tshi swika muµini wa Aifheli.
Vho mbo µi ri vha tshi tou ri muµi wa Aifheli khou¼a fha¼a phanµa, vha mbo µi 35
vhona muthu ane a khou imisa moµoro wavho a tshi khou µa khavho.
[Ndima ya 2]
9.1 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a sumbedza tshipiµa tshifhio tsha puloto?
Tikedzani phindulo ya½u. (2)
9.2 Ndi lushaka-µe lwa khuµano lwu ¾aniwaho afho mafhungoni e na vhala?
Tikedzani phindulo ya½u. (2)
9.3 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a bvukulula Vho-Loshani sa muthu-µe?
Tikedzani phindulo ya½u. (2)
9.4 Mufhindulano u re afho n¾ha vhukati ha Vho-Josephine na Vho-Loshani u
dzumbulula hani siangane ya mu¾a uyo? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
9.5 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a thusedza hani u anetshela zwa murahu? (2)
9.6 Muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza kha nganea iyi
ndi ufhio? (2)
9.7 U fhulufhelwa ha Vho-Loshani sa khonani nga Aifheli zwi vha na
masiandaitwa-µe? Zwi sumbedzeni nga u ½ea mbuno THARU. (3)
9.8 Vhupo ha Folovhoµwe vhu na ¾hu¾huwedzo-µe kha kutshilele kwa
Vho-Maduka? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
9.9 No sedza mafhungo a nganea iyi nga u angaredza, sumbedzani uri
kutshilele kwa Maria ku fhambana hani na kwa Vho-Josephine.
Sumbedzani phambano yavho nga mbuno THARU. (3)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Lara 2023
NSC
9.10 Ni vhona zwine Rotondwa na Musatondwa vha khou ita zwa u isa phanµa
na u funana naho vho vhudzwa ngoho uri ndi vhana vha khotsi zwo tea
naa? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI. (2)
9.11 No vha ni tshi nga ita mini arali hu inwi Vho-¸etshipate vhe vha wanulusa
uri khonani yavho Vho-Loshani vha na ¿wana na mufunwa wa½u?
Sumbedzani nga mbuno THARU. (3)
[25]
KANA
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Lara 2023
NSC
FOLUKU·OO
KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi
Fhindulani MBUDZISO YA 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 11
(mbudziso pfufhi).
MBUDZISO YA 10: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
NDAPFU
Mi¿we ya mishumo ya ma¿walwa a sialala ndi u shumisa vhabvumbedzwa u
bvukulula mvumbo dza vharangaphanµa vha mulovha vha lushaka hu u ¾oµa uri vha
tshilaho zwino vha pfe vha tshi µihudza nga u vha vhathihi na vharangaphanµa
vhenevho.
Khwa¾hisedzani vhungoho ha izwo zwo kumedzwaho afho n¾ha, nga u shumisa
lungano na tshikhoµo zwi re afho fhasi.
TSHIBVELEDZWA TSHA C: LUNGANO
'Vhubvo ha dzina ¼a Makhado'
NA
TSHIBVELEDZWA TSHA D: TSHIKHO¶O TSHA SIALALA
'Tshikhoµo tsha Thovhele Vho Ratshimphi Phiriphiri'
Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Lara 2023
NSC
MBUDZISO YA 11: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
PFUFHI
Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.
TSHIBVELEDZWA TSHA E
MU¹ANGANO WA DZIPHUKHA – VR Tshikovhi
Salungano! Salungano!
Ho vha hu na phukha dzo¾he dza shango. Tsho vha tshi tshifhinga tsha tshilimo
ma»i a sa wanali. ·i¿we »uvha phukha dza vha na mu¾angano wa uri ma»i dzi nga a
wanawana hani. Phukha dza »a na muhumbulo wa u tou bwa fhasi u swika ma»i a
tshi bva. U pfana dzo pfana fhedzi ha wanala i¿we phukha ye ya ri yone a i nga bwi. 5
Uyu wone wo vha u muvhu»a. Phukha dzi¿we dza ri a hu na na mulandu fhedzi
ma»i a bva muvhu»a a u nga »o nwa ma»i a hone. Muvhu»a wa tenda wa bva wa
¾uwa.
Ho no sala dzi¼a dzi¿we phukha ha pfi a no µo thoma u bwa ndi nnyi, ha pfi ndi
n»ou ngauri ndi yone khulwane, n»ou yo thoma u bwa i tshi khou imbelela dzi¿we 10
phukha dzi tshi khou bvumela:
Khwengwelu khwengwelu!
Ma»i matshena!
Khwengwelu khwengwelu khwengwelu!
Ma»i matshena! 15
Phukha dza imba. N»ou yo no neta ha dzhena ndau na yone ya neta. Phukha
dzo¾he dza dzhena dza bwa, ha sa bve ma»i.
Tshibode tsha ri na tshone tshi khou ¾o»a u bwa tsha haneliwa ha pfi a tshi »ivhi
tshithu nahone tshi khou vhona phukha khulwane dzo balelwa tshone tshi nga zwi
kona hani. Tsha dobiwa tsha posiwa kule hangei. Tsha gungula nga maan»a; tsha pfa 20
tsho nyadziwa.
Phukha dzi¿we dza dovha dza bwa fhedzi ma»i ho ngo bva.
Phukha dza vhidzelela tshibode dza ri kha tshi bwe fhedzi tsha balelwa u bvisa ma»i
vha »o tshi pwashekanya. Tshibode tsha »a tsha dzhena tsha thoma u imba tsha ri:
Khwengwelu khwengwelu! 25
Ma»i matshena!
Khwengwelu khwengwelu!
Ma»i matshena!
Phukha dza imba nga maan»a tshibode tshi si nete u swika ma»i a tshi thoma u bva.
Tsha bwa u swika fhasi-fhasi; ma»i a vha manzhi phukha dzo¾he dza nwa dzi¿we 30
dza bammbela. Ha pfaniwa uri hu tea u lindiwa sa izwi muvhu»a wo vha u songo
tenda u bwa. Ha pfi hu »o thoma n»ou i tshi linda dzi¿we phukha dzo ya u »i¾o»ela
zwi¼iwa.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Lara 2023
NSC
Musi dzi¿we phukha dzo ¾uwa n»ou ya thoma u kumedza sa izwi yo vha yo neta
nga u bwa mulindi wa ma»i. Zwo ½a½iswa nga n»ala sa izwi ho vha hu si na tshe ya 35
¼a.
N»ou i kha u kumedza muvhu»a wa bvelela wa ri: 'Malume, hu tou ita hani? Ndo »a
ndo vha farela zwithu zwa u »ifha. Ndi »o thoma nda vha thetshedza fhedzi zwi
¼iwa vho vhofhiwa nga thambo kha muri.'
Sa izwi ho vha hu tsini na muri n»ou ya ri mu»uhulu nga a ¾avhanye, yo no tou 40
fariwa nga n»ala khulu. Ya ri: 'Mmbofheni, fhedzi ni songo nwa ma»i.' Muvhu»a wa
ri wone a wo ngo »ela ma»i, wa ¼a hezwi zwithu zwawo, u vha wo nwa ma»i.
[Sia¾ari 43]
11.1 Maipfi aya: 'Salungano, salungano', a ¾ana tshipi»a tshifhio tsha puloto?
Tikedzani phindulo ya½u? (2)
11.2 Ndi lushaka-µe lwa khuµano lu ¾aniwaho vhukati ha tshibode na dzi¿we
phukha? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
11.3 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a bvukulula vhuµipfi-µe ha tshibode?
Tikedzani phindulo ya½u. (2)
11.4 Muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza kha lungano
ulwu ndi ufhio? (2)
11.5 Ndi afhio masiandaitwa o vhangwaho nga u nyadza tshibode nga dzi¿we
phukha zwi tshi kwama u bwa na u linda maµi? Zwi sumbedzeni nga u ½ea
mbuno MBILI. (2)
11.6 Tshibode tshi ¾aniwa tshi phukha ya mvumbo-µe lunganoni ulwu? Zwi
sumbedzeni nga mbuno MBILI. (2)
11.7 Nga mbuno THARU sumbedzani zwe na vha ni tshi nga ita arali no µiwana
ni kha nyimele ye Muvhu»a wa µiwana u khayo. (3)
NA
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Lara 2023
NSC
TSHIBVELEDZWA TSHA F: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O)
MAKWIN¶A A TSHIUNGANI – TZ Ramaliba
1 Ahee Tshiunga tsha mu½o ahee!
2 Ndi tshiunga tsha mbudzi na kholomo
3 Ndi tshiunga tsha nngwe na ½owa
4 Lwaphunga lwa tshiwa-misevhe!
5 Tshamutanda tshi na manditi
6 Ndi hone bambeloni ¼a vhakololo
7 ·a Vho Andries Mathoma na Vho Maria Takalani
8 Hu a swa hu a tokotela
9 Tshivhunga-mitshelo
10 Mutangukudya
11 Ndi hone mutovheleli
12 Tshavha¾anuni ri ¾amba hone
13 Lunwanngwe lwa nngwe
14 Hu yiwa nga vhakololo vho tendelwaho fhedzi
15 Ngauri Lwaphungu ndi zwifhoni zwa Tshiungani.
16 Ho ¾angana ma½anga ndi kunzhelekunzhe
17 Zwi»u»wane zwo ya nga mapalu na vhulungu
18 Vhakegulu gidimani na mipambo
19 Vhakalaha iyani nga vhugoni
20 Mabulekanyi thavha ya mabuli
21 Hune Mabulekanyi ya ¾avhela hone »uvha na zwi¿wanana
22 Lidzani tshikona nyamabuli i bvele vhathuni
23 Tshi¾use tshisima tshi sa xi
24 Tshi no ri u xa tsha phaselwa
25 ma»i a bvelela
26 Ahee Tshiunga tsha Makwin»a
27 Ahee Tshiunga tsha mu½o ahee!
11.8 Ndi thekiniki/¾hoµea/thikho-µe ya vhurendi ye murendi a i shumisa kha
mutaladzi/vese ya 1? Sumbedzani ndeme yayo afho he ya shumiswa. (2)
11.9 Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga mitaladzi/vese
dza 2 na ya 3? (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Lara 2023
NSC
11.10 Nangani phindulo yone. Zwifhoni ndi ...
A fhethu hune vhathu vha kuvhangana vha tshi fhiwa zwi¼iwa.
B fhethu hu re na zwivhoni zwinzhi.
C hune vhathu/lushaka lwa rerela hone midzimu yalwo.
D fhethu hune ha vha ho µala vhathu vha no ½ea. (1)
11.11 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga
ndima/tshitanza tsha 4? (2)
11.12 U ya nga kuvhonele kwa½u ndi zwifhio zwivhuya zwi µiswaho nga u rerela
no sedza ndima/tshitanza tsha 5? Zwi sumbedzeni nga mbuno THARU. (3)
[25]
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Lara 2023
NSC
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha µirama ye na guda FHEDZI.
U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana
Fhindulani MBUDZISO YA 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 13
(mbudziso pfufhi).
MBUDZISO YA 12: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
NDAPFU
Hu tshi pfi mu¿wali wa bugu ya µirama u khou kona u bveledza mafhungo awe, zwi
vhonala nga musi a tshi shumisa vhatambi kha u nyefula na u kaidza matshilele a
songo µaho/ a si one.
No µitika nga ¼ikumedzwa ¼i re afho n¾ha, sengulusani nµila ine mu¿wali a shumisa
ngayo Mashudu sa mutambi u bveledza thero ya µirama yawe.
Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25]
MBUDZISO YA 13: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
PFUFHI
Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.
TSHIBVELEDZWA TSHA H
VHO-MARI¹A: Ri a vusa-ha. (Vha tshi khou khaµa Tshibio.)
TSHIBIO: Ndaa. (U khou ralo o kotamela fhasi.)
VHO-MARI¹A: Hu ita hani-ha mu¾hannga?
TSHIBIO: Ri hone ri nga pfa ngeyo.
VHO-MARI¹A: Hai, na ri½e ri hone. (Hu fhela kufhinganyana vho¾he vho 5
fhumula. Nga murahu Vho-Mari¾a vha mbo takuwa ha dzhena
Mashudu.)
MASHUDU: Vha ri mini mme anga? (O takala vhukuma.)
TSHIBIO: A hu na. Hei, ndo tshuwa nga maanµa hezwi ndi hafha. Hai, wa
hashu … (Tshibio u ralo a tshi nga u na zwine a khou funa u 10
amba fhedzi a tima-tima.)
VHO-MARI¹A: (Vha khishini.) Mashudu hae!
MASHUDU: Ndi khou aravha!
VHO-MARI¹A: Iµani ngeno zwi¾uku. (Mashudu u a bva a dovha a vhuya.)
MASHUDU: Takuwani. (U khou fara Tshibio nga tshanµa, uyu-vho nangoho a 15
mbo tevhela. Nµuni ya u ¼ela vha wana ho vhewa zwi¼iwa
zwavhuµi vhukuma.)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Lara 2023
NSC
VHO-MARI¹A: Ni µo sala zwavhuµi na mueni wa½u. N½e a thi nga ¾avhanyi ndo
vhuya. (Vha a bva.)
TSHIBIO: Fhano muµini ngoho wa tou dzhena hu si na muthu u nga ri hu 20
µo vhuya mukhuwa. Ngoho tshikolo tshi a thusa wa hashu.
MASHUDU: Tshi thusa nga mini? (U ralo e ¿wethu.)
TSHIBIO: Iyi mbudziso no vha no fanela ni sa vhuyi na i vhudzisa lini. Zwi
tou vha khagala uri Tshikhuwa tsho¾he hetshi tshi µiswa nga
pfunzo ya khotsi a½u. Ngoho hedzi digirii dze vha phasa dzi a 25
tamisa. A thi pfesesi uri ndi ngani vhuµi ha pfunzo vhathu vha sa
vhu vhoni ngeno vhu khagala nga u rali. (Mashudu u a mu
dzhena ha½wani.)
MASHUDU: Tshikolo ro¾he ri a µivha mushumo watsho, zwenezwo ri songo
µinetisa nga u ¾olou amba nga mushumo watsho. Hu na manzhi 30
ane nda funa ri tshi bviselana khagala khao.
TSHIBIO: Hoo! I¼o ndi fhungo Mashudu.
MASHUDU: Ni mpfarele nga maanµa arali ndi tshi khou ni khakhela. Ri½e
vha¿we ro no neta nga Tshivenµa. Ndi amba hezwi zwine
musidzana a nga sokou tambula nga mbilu a sa vhudzi muthu 35
zwi re khanani yawe. N½e ndi kale ndi tshi khou ni funa. Ndi tou
sa µivha uri inwi ni a mpfuna-vho naa? Ni songo tou
µikombetshedza.
TSHIBIO: A ni tsha pfana na Lufuno naa?
MASHUDU: Hai! 40
TSHIBIO: N½e ndi kale ndi tshi ni funa, nahone nga maanµa, fhedzi ndo ri
u µisedza nda µinyadza. (Mashudu a tshi khou pfa uyu a tshi
ralo a mbo µi sendela tsini nae a mu khisa kha shama.)
MASHUDU: Mme anga vha ri vha ¾oµou ni rengela zwiambaro.
TSHIBIO: (O mangala.) Vha nthengela zwiambaro vha sa nnµivhi naa? 45
MASHUDU: Vha sa ni µivhe hani. Ndi kale ndo vha vhudza nga ha inwi. A hu
na na he vha ya hone hezwi¼a vha hafha¼a. Vha khou tou shavha
u ri thithisa. Kani-ha a ni mpfuni zwa½u?
TSHIBIO: Ndi a ni funa u fhirisa u funa. A thi kholwi uri na inwi ni nga
mpfuna u swika zwine nda ni funisa zwone lini. Ngoho! 50
[Lu¾a 11, Bono 3]
13.1 Mafhungoni e na ½ewa afho n¾ha, hu khou ¾aniwa tshipiµa tshifhio tsha
puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
13.2 Kha mafhungo e na vhala afho n¾ha, ndi tshini tshi vhangaho u fhambana
ha mihumbulo vhukati ha Mashudu na Tshibio? (2)
13.3 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a thusedza hani u anetshela zwa phanµa
µiramani iyi? (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/Lara 2023
NSC
13.4 Mafhungo a re afho n¾ha a thusedza hani u bveledza siangane ya mu¾a wa
Vho-¸efefe? (2)
13.5 ¹alutshedzani uri aironi ya µirama ndi mini? Topolani huthihi hune
mu¿wali a ri ¾anela hone aironi ya µirama buguni iyi. (2)
13.6 Ndivho ya mu¿wali ya u shumisa Sara sa mutambi µiramani iyi ndi ifhio?
Tikedzani phindulo ya½u. (2)
13.7 Kuambele kwa Tshibio mafhungoni e na vhala ku bvukulula hani vhuµipfi
hawe? Tikedzani phindulo ya½u. (3)
13.8 Lavhelesani mafhungo o ¿walwaho zwitangini: (Mashudu u a mu dzhena
ha½wani.)
¹alutshedzani uri ndi ngani mu¿wali o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga
nµila iyi. (2)
13.9 U funana ha Mashudu na Tsa¿wani zwo vha na masiandaitwa-µe zwi tshi
kwama magumo a µirama iyi? ¹alutshedzani nga mbuno THARU. (3)
13.10 Arali no vha ni Mulalo, sumbedzani ZWIRARU zwine no vha ni tshi µo ita
u eletshedza khonani ya½u Mashudu. (3)
13.11 Ni vhona zwine Khwa¾hisani a khou ita zwa u hambekanya mme awe Vho-
Mari¾a, musi a tshi vha wana vha tshi khou sema Vho-Ludwevha zwo tea
naa? Tikedzani muhumbulo wa½u nga mbuno MBILI. (2)
[25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/Lara 2023
NSC
TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau
Fhindulani MBUDZISO YA 14 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 15
(mbudziso pfufhi).
MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU
Hu tshi pfi mu¿wali wa bugu ya µirama u khou kona u bveledza mafhungo awe, zwi
vhonala nga musi a tshi shumisa vhatambi kha u nyefula na u kaidza matshilele a
songo µaho/a si one.
No µitika nga ¼ikumedzwa ¼i re afho n¾ha, sengulusani nµila ine mu¿wali a shumisa
ngayo maforo¾ereke u bveledza thero ya µirama yawe. [25]
MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.
TSHIBVELEDZWA TSHA I
LUKA: Nga lufuno lwa mbilu yanga kha iwe, zwe zwa bvelela zwa khanikha mbilu
yau nga u ralo na n½e a zwi nga litshi u n¾okonya. Ri bva kule nga maanµa
Ledia. Vhokhotsi ashu vho takuwa Kapa nge vha ¿aliswa nga kuvhusele
kwa Mabirithania kha kusi kwe kwa vha ku kwashu. (Ma¾o ¾aµulu) Sedzai
hangei he ma¾o anga a lilala. Sedza zwe gole ¼a ita. U tswukuluwa ha lukole 5
a si ¿wambo wa maµumbu ane a µo rithea. Arali u na ma¾o a no vhona,
nkhanelelei nga nyambo dzo talatadzwaho u tswukani ha lukole.
LEDIA: N½e ndi ri, arali zwi tshi konadzea, ra tou pana gariki, ra kuvhanganya zwi
re zwashu, ra fhirela phanµa, zwi nga vha khwi½e. Vhonai, hune ra vha
hone ro sokou vhukati ha vhatsinda woyoo! A ri pfani nga nyambo, 10
nahone a ri anµani. Arali u tshi mpfuna, thetshelesa zwine nda amba.
LUKA: Pfanelo dzine wa lila, ndi dzine n½e nda nga phetha nga mulayo wa
vhomakhulukuku washu vhe vha kanzwa vhana vhavho Kapa ¼a Fulufhelo.
Lushaka lwa hashu lwo lovha lwa fhalala nga n¾hani ha zwi¿alagudu zwi sa
fha¾i. Mirafho yo balangana na ¼o¾he ¼a Afrika i tshi lila vhuµiphini, hone 15
vhukatini hazwo ho µo simuwa zwililo na u shenganya ma½o. Nndwa a
dzo ngo fhela, malwadze a ri dzhenela. Musadzi wanga, a hu na afho hune
ra µo ya ra wana hu si na mutshili. U pfuluwa hafha fhethu, ndi u hovha
i¿we phanzi. Musadzi wanga, u kha µi vha muswa; pfesesa meme dzanga.
(U mama tshanµa tsha musadzi wawe) Livhana na mukalaha Piet. Mu 20
¾alutshedze uri ndi na nyambo nae.
(Hu bva Ledia. Hu dzena Oubaas Piet na tshigidi tsha Maforo¾ereke)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 27 DBE/Lara 2023
NSC
PIET: Iwe Luka ¿wananga, ndo no µi pfa nga mukegulu vha tshi ri Dawie na
Schoeman vho sinyutshela ma¾ama¾isi avho ane a khou balelwa u vhuisa
biko ¼avho tshikwamani. Vhe hafha vha na muhumbulo wa u shela baµa 25
zwi¿we zwivheregi zwi si na mushumo.
LUKA: Haya ndi maipfi ma¾uku ane a buliwa nga zwikalaha zwo tshenaho ¾hoho.
Sa izwi Vho Luwi vho no nyamalala; kha hu rumelwe muthu kha Vho
Derek vhane vha fanela u dzhia vhuimo ha Vho Luwi Thirixathi. Ndi
vhone vhane vha fanela u ri sumba nµila. 30
PIET: Ndi a tendelana na iwe. Ndi vhona hu si na dinani.
LUKA: Ndi kha µi bva u kaidza hou¼a musadzi musi a tshi vho tshino lopo, tshi¼a
lopo. Vhasadzi vha dina nga maanµa. Vha langwa nga mbilu dza tshisadzi.
Nyofho dzine vha vha nadzo kha¿we ndi dzone dze dza ita uri vha vhuye
vha pfi vhasadzi. 35
PIET: Ndi zwa vhukuma. Wa vhuya wa thetshelesa musadzi a u nga vhi na tshau
¿wananga, nahone u µo shanduka buphuthe; wa vha musadzi vho!
[Luta 11, Bono1]
15.1 Uya nga mafhungo e na ½ewa afho n¾ha, hu khou ¾aniwa tshipiµa tshifhio
tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
15.2 Kha mafhungo e na vhala afho n¾ha, ndi tshini tshi vhangaho u sa
pfesesana ha Ledia na Luka? (2)
15.3 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a thusedza hani u anetshela zwa phanµa
µiramani iyi? (2)
15.4 Mafhungo a re afho n¾ha, a thusedza hani u bveledza siangane ya mu¾a wa
Vho-Luka? (2)
15.5 ¹alutshedzani uri aironi ya µirama ndi mini. Topolani huthihi hune
mu¿wali a ri ¾anela hone aironi ya µirama buguni iyi. (2)
15.6 Ndivho ya mu¿wali musi a tshi shumisa Ntsieni sa mutambi µiramani iyi
ndi ifhio? Tikedzani phindulo ya½u. (3)
15.7 Kuambele kwa Luka mafhungoni e na vhala ku bvukulula hani vhuµipfi
hawe? Tikedzani phindulo ya½u. (3)
15.8 Lavhelesani mafhungo o ¿walwaho zwitangini: (U mama tshanµa tsha
musadzi wawe)
¹alutshedzani uri ndi ngani mu¿wali o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga
nµila iyi. (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 28 DBE/Lara 2023
NSC
15.9 U sa pfesesana ha maforo¾ereke na Khosi Tshilwavhusiku zwo vha na
masiandaitwa-µe zwi tshi kwama magumo a µirama iyi? ¹alutshedzani nga
mbuno THARU. (2)
15.10 Arali no vha ni Ledia, sumbedzani ZWIRARU zwine no vha ni tshi µo ita u
eletshedza Luka. (3)
15.11 Ni vhona zwine Luka a khou ita zwa u vhidza khotsi awe nga dzina Piet
zwo tea? Tikedzani muhumbulo wa½u nga mbuno MBILI. (2)
[25]
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25
MARAGAGU¹E: 80
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P3 NSC November 2023 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2022 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P2 NSC May June 2022 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P2 NSC May June 2021 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2020 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2019 Question Paper
More from Grade 12 Tshivenda HL

Annual teaching plan
Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023 24

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2022 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 November 2022 Memo

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 November 2022 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P1 NSC May June 2022 Question Paper

Question paper