Tshivenda HL Grade 12 P1 NSC November 2023 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com NSC GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) LARA 2023 MARAGA: 70 TSHIFHINGA: Awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 14. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 2 DBE/Lara 2023 NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Bammbiri i¼i ¼a mbudziso ¼i na khethekanyo THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyonµivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Zwivhumbeo na milayo ya kushumisele kwa luambo (30) 2. Vhalani ndaela DZO¹HE nga vhuronwane. 3. Fhindulani mbudziso DZO¹HE. 4. Thomani KHETHEKANYO IºWE NA IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 5. Hune KHETHEKANYO IºWE na IºWE ya fhelela hone ni talele. 6. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso. 7. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso IºWE na IºWE, ni pfuke mutalo. 8. Ni dzhiele nzhele mupele¾o na kufha¾elwe kwa mafhungo. 9. Tshifhinga tsho anganyiwaho: KHETHEKANYO YA A: Minetse ya 50 KHETHEKANYO YA B: Minetse ya 30 KHETHEKANYO YA C: Minetse ya 40 10. ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 3 DBE/Lara 2023 NSC KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO YA 1: U VHALA U ITELA ¹HALUTSHEDZO NA U PFESESA Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA A NA TSHA B uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. TSHIBVELEDZWA TSHA A U BVELELA HA SHANGO HU ZWAN¶ANI ZWA VHASWA 1 Shango ¼i tea u vha na themamveledziso yo dziaho, uri ¼i kone u µivha he ¼a livha hone na uri ma¿we mashango a ¼i teledze. Izwi zwi ita uri shango ¼i¿we na ¼i¿we ¼i lwe nga nungo dzo¾he uri vhaswa vha¼o vha dzhene tshikolo u itela u »isa mveledziso ya¼o ya maimo a n¾ha. Shango ¼i¿we na ¼i¿we ¼i a µi¾ongisa na u µikukumusa nga vhaswa vha¼o na zwine ¼a vha nazwo. 5 2 Ri wana mashango o fhambanaho a tshi µirwa khana nga u vha na zwifha¾o/zwiimiswa zwa madzina o fhambanaho. Izwo zwi konadzea fhedzi musi vhagudi vha tshi shela mulenzhe zwihulu kha u nanga mabu»o a zwifha¾o/zwiimiswa ane a thusedza kha mveledziso na nyaluwo ya ikonomi ya shango. Nga u nanga honoho zwi sia shango ¼ene¼o ¼o pfuma ngauri 10 tshumelo dzo¾he dzine vha khou gudela dzone kha shango ¼ene¼o sa vhulalo, zwi¼iwa, vhuendi na zwi¿we zwi mbo »i ¼i vhea kha u bvelela huhulu. 3 Shango ¼a vhuya ¼a vha na zwifha¾o zwa mavhengele-tserekano avhuµi, u wana na vhaswa vha tshi µiphi½a nga u ya u µimvumvusa vha tshi renga zwine vha funa. U renga zwi¼iwa zwa madzanga, zwiambaro zwa maimo, 15 zwishumiswa zwa mahayani na zwi¿we, zwi ½a½a u khwa¾hisa ikonomi ya shango. Hezwi zwi ita uri vhunzhi ha vhaswa vho dzhenaho tshikolo vha kone u wana mishumo. Vhaswa vha songo futelelaho kha zwa pfunzo vha takalela u ka½a he vha si zwale fhedzi mulayo u mbo »i vha sumbedza u khwa¾ha ha tshanµa tshawo. Muswa a vhuya a dzhena khothoni, naho a bva, 20 vhumatshelo hawe ho tshinyala, dzina ¼awe ¼i a swifhadzwa lwa tsho¾he. 4 U bvela phanµa ha shango siani ¼a zwa vhudavhidzani ha musalauno sa dziimei¼i, u shumisa dzi¾hingo na zwi¿we ndi zwa ndeme. Zwiimiswa zwi ngaho zwikolo zwa sekondari kha zwi ¾ame vhagudi nga n»ivho ya thekhino¼odzhi uri zwi leludze kushumele na nyaluwo ya u »ivha ma¿we 25 mashango. Vhunga hu tshi pfi wa sa tshimbila u µo mala khaladzi, vhana vha zwikolo vha »o takalela u fara nyendo dza pfunzo dzo fhambanaho. Nzudzanyo dza nyendo dzenedzo vha »o dzi ita nga u bonya ha i¾o nga n¾hani ha thekhino¼odzhi i sumbeaho. Zwikoloni ha thoma u shumiswa thekhino¼odzhi na mitshini ya tshizwinozwino zwi ita uri tshumelo ya hone i 30 vhe ya maimo a n¾ha. Zwenezwo zwi ita uri vhagudi vha takalele u µa u guda ngauri khavho hu tou vha makwan»ani. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 4 DBE/Lara 2023 NSC 5 Khamphani dza vhomakone kha zwa themamveledziso nga ¿wambo wa vhuµi hadzo, dzi a kona u tevhela vhagudi vha re kha gireidi ya 12 vhane vha vha na dzangalelo ¼a u pfumbudzwa, hu u itela uri musi vha tshi vuledza 35 pfunzo dzavho vha vhe vho no vha na tshenzhemo kha sia ¼a mushumo wonoyo. Hu¿we nga yeneyi tshenzhemo vha fhedza vho no vha na khamphani dzavho, ngeno vha¿we vha tshi wana dzibazari. 6 Vhaswa vhane vha »o kona u phasa gireidi ya 12 vha na ndima ine vha tea u i randa zwi tshi kwama mveledziso ya shango. Ndi vhone vhane vha tea u 40 dzhena tshikolo vha tevhela mabuµo a vhuinzhiniara vha tou vhu nweledza. Hezwi zwi »o thusa uri fhethu hune ha µo bveledzwa themamveledziso hu vhe ho sedzuluswaho lwa maimo nga vhomakone vho zwi gudelaho. Ha vhuya ha shaeya vhukoni ho dziaho hu nga vha na khombombangwa ine ya nga fhedza yo huvhadza vhathu, ngeno vha¿we vha tshi nga lozwa na 45 vhutshilo. 7 Zwikolo zwi tea u bveledza vhainzhiniara vho pfumbudzwaho lwa tsho¾he. Hezwi zwi thusa uri ri wane vhaswa vho teaho musi hu tshi ¾oµou fha¾wa themamveledziso u ya nga u fhambana hayo. Thero dzi fanaho na ¶ivhavhupo dzi tea u gudiwa vhunga hu tshi tea u sedzuluswa lushaka lwa 50 mavu ane zwifha¾o zwa µo dzula khao. Zwo ralo hu ¾o»wa vha»ivhi vha u ½ea themendelo ya zwine zwa tea u shumiswa hu tshi fha¾iwa. Hu fha¾waho mavhengele-tserekano, hu tea u ¾oµiwa vhaswa vhane vha µivha nga ha u kunakiswa ha ma»i na mabunga uri hu si khakhiswe mitakalo ya vhathu. 8 Themamveledziso i leludzela vhaswa uri vha wane mishumo. Musi hu tshi 55 ¾oµwa vha¾oli vha fhethu hune ha µo vha na mveledziso hu tholwa vhaswa vho zwi gudelaho, saizwi ano maµuvha ho µala vhafhuri. U wana thandela i sa tsha bvela phanµa ngeno vha¾oli vha kholekhole vho ita tsha ngosha ndi luruli, vha kumba gwama vha rwa vha tshi sendedza. Vhagudi vha re kha gireidi ya 12 vha tea u phasa nga maraga dza n¾ha uri vha kone u gudela 60 mishumo heyi. 9 Zwikolo zwa vhuponi ha mahayani kana afho he kaleni ha vha hu songo bveledziswa kha zwi ime nga milenzhe uri shango ¼i bveledzwe. Izwi zwi a vha na mbuyelo yavhuµi vhunga hu sa µo vha na u ya n¾ha na fhasi ha vhathu vha tshi yo vhuthana dzi»oroboni. Hu »i nga u vha hone ha 65 n»isedzo ya muµagasi zwi tshi ¾o»a u tou gudelwa. Zwa ralo zwi »o leludza kutshilele kwa vhadzulapo na uri vha kone u µisikela mishumo. Zwo¾he hezwi zwi livhisa kha u alusa ikonomi ya shango. 10 Shango ¼ine ¼a vha na vhaswa vho funzeaho ¼i bindudza nga u wana mveledziso yo khwa¾haho, zwi ita uri hu vhe na vhudziki ha ikonomi. Izwo 70 zwa kunda, hu mbo µi vha u phaµalala ha vhaswa vha tshi ya mashangoni a vhahura. Vhaswa kha ri takutshedze ri futelele u dzhena tshikolo, u itela uri kha shango ¼ashu hu si vhe na mu¼ano. [Zwi bva: Thimu ya vha¾oli] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 5 DBE/Lara 2023 NSC TSHIBVELEDZWA TSHA B [Zwi bva kha: http:www.google.com] MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A 1.1 Vhalani phara ya 1. Bulani zwivhuya ZWIVHILI zwi »iswaho nga themamveledziso yo khwa¾haho. (2) 1.2 Vhalani phara ya 2. Ndi zwifhio zwine vhagudi vho nangaho mabu»o a zwifha¾o/zwiimiswa vha shela mulenzhe ngazwo kha shango? Bulani ZWIVHILI. (2) 1.3 Vhalani phara ya 3. ¸eani zwithu ZWIVHILI zwine zwa nga vhangela vhaswa tshinyalelo nga n¾hani ha u »idzhenisa kha zwiito zwa u tswa. (2) 1.4 Vhalani phara ya 4. Sumbedzani nga mbuno MBILI uri zwiimiswa zwo fhambanaho zwi vhuelwa hani nga mvelaphanµa ya thekhino¼odzhi. (2) 1.5 Bviselani khagala maitele avhuµi MAVHILI a itwaho nga khamphani dza themamveledziso kha vhagudi. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 6 DBE/Lara 2023 NSC 1.6 Vhalani mitaladzi ya 39–40. 'Vhaswa vhane vha »o kona u phasa gireidi ya 12 vha na ndima ine vha tea u i randa zwi tshi kwama mveledziso ya shango.' Sumbedzani nga mbuno MBILI vhungoho ha fhungo ¼i re afho n¾ha zwi tshi kwama mafhungo a re kha phara ya 6. (2) 1.7 Vhalani phara ya 7. Sumbedzani ndeme THARU dzi µiswaho nga u pfumbudzwa ha vhaswa kha sia ¼a zwa vhuinzhiniara. (3) 1.8 Vhalani mitaladzi ya 59–61. Nangani phindulo yoneyone i bviselwaho khagala nga ¼iambele i¼i: ' ... vha kumba gwama vha rwa vha tshi sendedza.' A Vha sendedza gwama tsini B Vha rwa gwama ¼i tsini C Vha dzhia tshelede vha ¾uwa D Vha vhuya na tshelede (1) 1.9 Vhalani phara ya 8. ¹an»avhudzani masiandaitwa MAVHILI ane a vhangwa nga u thola vha¾oli vha si na tshenzhemo ya mushumo wavho. (2) 1.10 Vhalani phara ya 9. Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa mu¿wali ku wanalaho kha mafhungo a ndima iyi? Tikedzani nga mbuno MBILI. (2) 1.11 Vhalani mitaladzi ya 63–68. U ya nga kupfesesele kwa½u, ni vhona zwi zwa vhu¾hogwa naa uri shango ¼i khwinise vhuponi vhu songo bveledziwaho kaleni? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI dzi pfalaho. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 7 DBE/Lara 2023 NSC MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA B 1.12 Ndi zwifhio zwine mufodi wa tshifanyiso itshi a khou ri ¾anela zwone? Bulani ZWIVHILI. (2) 1.13 Ndi ufhio mulaedza une mufodi wa tshifanyiso itshi a tama u u bvisela khagala? Tikedzani nga mbuno MBILI. (2) 1.14 Musi no ¾alela tshifanyiso itshi, ni vhona i thaidzoµe ine mufodi a khou lingedza u µisa thandululo yayo zwi tshi kwama vhutshilo ha vhathu? Khwa¾hisedzani nga mbuno MBILI. (2) MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A NA TSHA B 1.15 Sumbedzani vhushaka vhu re hone vhukati ha mafhungo a TSHIBVELEDZWA TSHA A na TSHA B. Tikedzani phindulo ya½u. (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 8 DBE/Lara 2023 NSC KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO YA 2: U NWELEDZA NGA MAIPFI A¸U Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA C uri ni µo kona u ¿wala manweledzo no µisendeka khatsho. Nweledzani nga phara fhedzi, ni tshi sumbedza uri muswa a re na vhuµifhulufheli u fanela u tshilisa hani. THANYELANI: Ni lavhelelwa u ita zwi tevhelaho: 1. Nweledzani nga maipfi a½u hune zwa konadzea. 2. ºwalani phara yo lunzhedzanaho tshidele. 3. Manweledzo a½u a faredze mbuno dza SUMBE dzi kha PHARA nga maipfi a sa fhiri 90. 4. ¹hoho: A ni lavhelelwi u dzhenisa ¾hoho ya manweledzo. 5. Sumbedzani tshivhalo tsha maipfi o shumiswaho e ngomu zwitangini mafheloni a manweledzo a½u. TSHIBVELEDZWA TSHA C MUSWA A RE NA VHU¶IFHULUFHELI Vhutshiloni muthu mu¿we na mu¿we u a funa zwithu zwavhuµi, honeha zwivhuya zwenezwo zwi µa na vhuµifhinduleli. Zwi vha khwi½e arali muswa a thoma u µi¾hogomela a tshe mu¾uku u itela vhumatshelo havhuµi. Vhathu vhane muswa a nga ¾wa navho vhutshiloni ndi vha ndeme kha u fha¾a zwine muswa a vha zwone. Muswa kha µiµowedze u µibaµekanya na khonani mbuya dza mihumbulo i no µo mu fha¾a a vha muthu wa khwi½e. Zwenezwo zwi mu thusa u kovhekana mihumbulo na kuvhonele kwa zwithu. Muswa kha kone u langa nyimele i¿we na i¿we u itela u swikelela tshipikwa tsha zwine a ¾oµa kha vhutshilo, zwa sa ralo muswa u µo balelwa nga zwithu zwa vhu¾hogwa. Vhunzhi ha vhaswa vho kundelwa u swikelela ndivho dzavho dza vhutshilo nga u µibalanganya. Pfunzo yone ndi mutheo wa u bvelela kha vhutshilo ha muswa, ngauralo muswa kha µiµowedze u dzulela u guda lwa vhutshilo ho¾he saizwi zwi tshi ¾u¾ula maluvhi. Muswa a sa teledzi u vhala u »ivha u fhenµa zwiko zwa mafhungo na zwiitei zwa shango nga vhuphara, a konaha u pfuma nµivho. Muswa o ¾alifhaho u a tenda u ¾anganedza vhukhakhi hawe a tshi itela u guda kha zwe zwa sa tshimbile zwavhuµi. U balelwa a zwi ambi u sa kona, muthu u a dovholola zwithu nga nµila ntswa, a kulutedza, zwa naka na u fhirisa. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 9 DBE/Lara 2023 NSC Muswa ane a »ivha vhuyo hawe u sendela kule na zwikambi na zwidzidzivhadzi saizwi zwi tshi tshinya muhumbulo. Zwidzidzivhadzi zwenezwi zwi ¾ahadza muvhili a sala a tshi vho nga mualuwa, muvhili wo bodekana wo¾he hoyu. Muswa arali hu si na zwine a khou ita, kha »idzhenise kha mishumo naho a sa holelwi, zwenezwo zwi mu thusa uri a »i½ekedzele kha u shuma. Nahone u a kona u thusa vha¿we vhaswa nga u vha ¾u¾uwedza na u vha tsivhudza kha zwino na zwi¼a zwa vhutshilo. Muswa a re na vhuµifhulufheli u a konavho na u µidzhenisa kha mafulo o fhambanaho a u kunakisa vhupo, sa u dobela mabammbiri na u ha»a tsini na mi»i. Shango ¼i nga lala arali vhaswa vha vha ¿anda nthihi, vhu»ifhinduleli na vhu»ikumedzeli zwa vha zwone zwipikwa zwa vhutshilo havho. [Zwi bva kha: Thimu ya Vha¾oli] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 10 DBE/Lara 2023 NSC KHETHEKANYO YA C: ZWIVHUMBEO NA MILAYO YA KUSHUMISELE KWA LUAMBO MBUDZISO YA 3: U SENGULUSA KHUNGEDZELO ¹alelani khungedzelo (TSHIBVELEDZWA TSHA D) i re afho fhasi uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. TSHIBVELEDZWA TSHA D: KHUNGEDZELO ZWAN¶A ZWA VHU¹OLO! Muano washu u ri: ... vhutsila vha vhona nga ma¾o! Ahe¼e¼e! Vha ha ZWAN¶A ZWA VHU¹OLO vho vha kanda. Vha a ¾oµa u pfuma nga dzavho ½ala? Ri henefha tshiukhuvhani tshavho. Zwirungwa/Zwibveledzwa zwashu zwi kokodza ma¾o a vhana vha zwikolo na vha mashangoµavha. Iµani! Iµani! ¸ele¾e na nzhara khezwi. Na pfumbudzwa fhano ni µo vha muta¿waho¾he. Yunifomo dza zwikolo dzo¾he, kha ri½e ndi magwashu. Ro ¾oka midzi henefha fhasi ha govha ¼a Ma½eledzi. Ri wanala kha 064 367 3208 kana vha ri rumela imei¼i kha zwavhu¾olo@gmail.com. [Vhubvo: www.google.co.za] 3.1 Ndi zwifhio zwine mukungedzeli a ¾oµa vha¾aleli vha tshi zwi ¾alukanya nga u shumisa zwifanyiso kha khungedzelo iyi? (1) 3.2 Fhungo asi¼i: '... vhutsila vha vhona nga ma¾o!' ºwalululani murero uyu wo fhelela, ni dovhe ni ½ee na ¾halutshedzo yawo no i livhanya na afho he wa shumiswa. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 11 DBE/Lara 2023 NSC 3.3 Fhungo asi¼i: 'ZWAN¶A ZWA VHU¹OLO.' Ndi ndivho dzifhio dzine mukungedzeli a tama u dzi bvisela khagala nga u shumisa ku¿walele ukwu afho khungedzeloni yawe? Sumbedzani nga mbuno MBILI. (2) 3.4 Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Ipfi 'magwashu' khungedzeloni iyi, ¼i ri µisela tshifanyiso tsha zwithu zwi ... A no gwiwa. B sa konµi. C no vhavha. D no µuresa. (1) 3.5 Vhalani fhungo ¼i tevheleho: 'Vha a ¾oµa u pfuma nga dzavho ½ala?' Sumbedzani ndeme ya thekeniki ya mukungedzeli i ¾aniwaho nga fhungo he¼i. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.6 U ya nga kuvhonele kwa½u, ndi zwifhio ZWIVHILI zwine na nga khoµa musi no sedza ku¿walele na mbonalo ya khungedzelo iyi? (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 12 DBE/Lara 2023 NSC MBUDZISO YA 4: U PFESESA ZWIºWE ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ¹alelani khathuni (TSHIBVELEDZWA TSHA E) i tevhelaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khayo. TSHIBVELEDZWA TSHA E: KHATHUNI MUTHU WA 1 MUTHU WA 2 MUTHU WA 3 MUTHU WA 1 MUTHU WA 1 Nda vha ndo Inwi ni na Ha! N½e Ngoho nda sa Ni µo ¼a wa! ¸amusi nµowelo hafha shanduka, vhabebi henengei hu ¼iwa mini ya u vhuya muµini a vhanga vha µo hune na afha hayani? vhusiku. thi funiwi. nnµa¾ela zwanµa. bva hone. FUREME YA 1 FUREME YA 2 FUREME YA 3 4.1 ¹alelani FUREME YA 1, ndi ifhio nyimele ine muoli wa khathuni iyi a khou ri ¾anela yone? (1) 4.2 Sumbedzani vhushaka vhukati ha muthu wa 1 na wa 2. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.3 ¹alelani FUREME ya 1, sumbedzani vhu»ipfi vhu ¾aniwaho nga luambo lwa muvhili lwo bviselwaho khagala nga muthu wa 2 na wa 3. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.4 Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Ipfi 'vhanga' ndi lushaka lwa thinwaipfi ya ... A ¼isumbi. B ¼isumbavhunzhi. C ¼isumbavhu½e. D ¼isalavhukuma. (1) 4.5 ¹alelani FUREME ya 1 na ya 3. Sumbedzani mvumbo i ¾aniwaho nga muthu wa 1 no sedza kuambele na kuambarele kwawe. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.6 Arali ho vha hu inwi muthu wa 2, no vha ni tshi µo ita mini nga vhuµifari ha muthu wa u 1? Tikedzani kuhumbulele kwa½u nga mbuno MBILI. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 13 DBE/Lara 2023 NSC MBUDZISO YA 5: KUSHUMISELE KWA LUAMBO NGA N¶ILA YONE Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA F uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA F: PHUROSA U SHUMA NGA U ¶IIMISELA 1 Tshikoloni tsha Gondo¼ashu nga tshifhinga tsha u ranga ha themo i¿we na i¿we hu vha na u pfufhiwa ha vhagudi vho shumaho zwavhuµi kha themo yo fhelaho zwi tshi ya nga vhukoni havho. U µo wana hu si na na vhupfelo ha mare, ho vhidzwa vhabebi khathihi na vhalangi vha maisela. Muµangawe khoyu o dzula henefha na ma¿we matshudeni o lindelaho u 5 wana malamba. Vhuµifhinduleli na mafulufulu, zwi tou vhonala tshifha¾uwoni tshawe musi wo tou mu sedza. U dzula a tshi tou zwi µivha u ri a hu na mu¿we ane a µo dzhia vhuimo ha u thoma, a tou fhirwa o vha a tshi ri u lila ¼a nga ¼i sa tsha ¼a dovha ¼a kovhela. 2 ¹hohoyatshikolo vha vha vha a thoma-ha u vhidzelela vhagudi vhane vha 10 tea u pfufhiwa, u thoma kha o dzhiaho vhuimo ha vhu¾anu. Vhuimo ha u thoma o dzula o vhu lindela. O ri u pfa a tshi vhidzelelwa a takuwa u livha henegei phanµa, u tshimbila ha hone i¾eli ndi u tou tepa thovhela. Musidzana wa ndele a no dzula o fara kudugu kwa u fhufhura buse. Vhathu vha vhanda zwanµa vho vhanda, vha u fhululedza mifhululu ya 15 vha yo ¾anganedzana. Vhatukana vhane vha khou lidza dzikhombole a vho ngo takala zwone. Hu pfala ipfi ¼a mme awe ¼i tshi ri: Vha a zwi funa naa zwa muµuhulu wa Masingo. Ha pfala maseo a dakalo, izwo ndi musi ene o no ima phanµa a tshi ralo u fodiwa zwinepe na vhahulwane. [Zwi bva: Thimu ya vha¾oli] 5.1 Kha mutaladzi wa 2, hu na dzina 'vhagudi' ¼o vhumbiwa ¼i tshi bva kha tsinde ¼a ¼iiti. ¸eani tsinde ¼a ¼iiti ¼ene¼o ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho ¼e na tou »isikela. (2) 5.2 Vhalani mutaladzi wa 3 na wa 4. Topolani figara ya muambo yo shumiswaho afho fhungoni, ni dovhe ni bule na u ri ndi ya lushaka lufhio. (2) 5.3 Kha mutaladzi wa 6 hu na ipfi 'malamba.' Inwi ½eani pfanywa ya¼o no i livhanya na afho he ¼a shumiswa, ni dovhe ni shumise pfanywa iyo u vhumba fhungo ¼i pfalaho. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 14 DBE/Lara 2023 NSC 5.4 Vhalani fhungo asi¼i: 'Vhatukana vhane vha khou lidza dzikhombole a vho ngo takala zwone.' Isani fhungo i¼i kha ¼ikhathi ¼a tshifhinga tsho fheleho. (2) 5.5 Vhalani fhungo asi¼i: Hu pfala ipfi ¼a mme awe ¼i tshi ri; Vha a zwi funa na zwa mu»uhulu wa Masingo. ºwalululani fhungo i¼i ni tshi khakhulula khathihi na u dzhenisa zwiga zwa u vhala afho he zwa tea u shumiswa hone. (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 30 MARAGAGU¹E: 70 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa