Tshivenda HL Grade 12 P2 NSC May June 2022 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com GRAAD 12 SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) 2022 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: Awara 2½ TableMountain Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 26. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 2 DBE/2022 SC/NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Vhalani idzi ndaela nga vhuronwane phanµa ha musi ni sa athu u thoma u fhindula mbudziso. 2. Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re ngomu kha sia¾ari ¼a 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula. 3. Bammbiri he¼i ¼i na khethekanyo THARU: KHETHEKANYO YA A: Vhurendi (30) KHETHEKANYO YA B: Nganea KANA Foluku¼oo (25) KHETHEKANYO YA C: ¶irama (25) 4. Fhindulani mbudziso ¹HANU dzo fhelela: THARU kha KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho: KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO VHONWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI. VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO – Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE. KHETHEKANYO YA B: NGANEA KANA FOLUKU·OO Fhindulani mbudziso NTHIHI. KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI. 5. KUNANGELE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO YA B (NGANEA/FOLUKU·OO) NA YA C (¶IRAMA):  Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea/foluku¼oo na kha µirama dze na guda.  Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C. Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse. TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 3 DBE/2022 SC/NSC 6. VHULAPFU HA PHINDULO  Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 250 u ya kha a 300.  Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea/Foluku¼oo na ya ¶irama dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha a 450.  Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga maraga dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa. 7. Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a khethekanyo i¿we na i¿we nga vhuronwane. 8. Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso. 9. Thomani khethekanyo IºWE NA IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 10. Ndangatshifhinga yo anganywaho: KHETHEKANYO YA A: I anganyelwa u swika kha minetse ya 40 KHETHEKANYO YA B: I anganyelwa u swika kha minetse ya 55 KHETHEKANYO YA C: I anganyelwa u swika kha minetse ya 55 11. ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho. TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 4 DBE/2022 SC/NSC THEBU·U YA ZWI RE NGOMU KHETHEKANYO YA A: VHURENDI Vhurendi ho randelwaho/vhonwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE. NOMBORO YA MBUDZISO LUSHAKA LWA MARAGA NOMBORO YA MBUDZISO SIA¹ARI 1. 'Xuxuxu' Mbudziso ndapfu 10 6 2. 'Ntendele ndi vhe tsumbanμila' Mbudziso pfufhi 10 7 3. 'Mbilu i lilela u gavha' Mbudziso pfufhi 10 8 4. 'Ndi dakalo-zwililo' Mbudziso pfufhi 10 9 NA Vhurendi vhu songo randelwaho/vhonwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE 5. 'ºwananga' Mbudziso pfufhi 10 10 *PFESESANI: Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula MBUDZISO PFUFHI u bva kha KHETHEKANYO YA C. Kha KHETHEKANYO YA B na KHETHEKANYO YA C, fhindulani mbudziso nthihinthihi u bva kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we. KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO NGANEA: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha NGANEA dzo randelwaho. 6. Nandi ndi shenga? Mbudziso ndapfu 25 12 7. Nandi ndi shenga? Mbudziso pfufhi 25 12 8. Isha ¼a Mi¾odzi Mbudziso ndapfu 25 15 9. Isha ¼a Mi¾odzi Mbudziso pfufhi 25 15 KANA FOLUKU·OO: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha FOLUKU·OO yo randelwaho. 10. Khuvhanganyo ya foluku¼oo Mbudziso ndapfu 25 17 11. Khuvhanganyo ya foluku¼oo Mbudziso pfufhi 25 18 KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi u bva kha µirama dzo randelwaho. 12. U lema hu fhira u lotshelwa Mbudziso ndapfu 25 21 13. U lema hu fhira u lotshelwa Mbudziso pfufhi 25 21 14. Tshilwavhusiku Mbudziso ndapfu 25 24 15. Tshilwavhusiku Mbudziso pfufhi 25 24 *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. A ni lavhelelwi u fhindula mbudziso MBILI ndapfu kana mbudziso MBILI pfufhi. TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 5 DBE/2022 SC/NSC MUTEVHE WA U SEDZULUSA Shumisani uyu mutevhe wa u sedzulusa uri ni vhe na vhu¾anzi ha uri no fhindula tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u vhea luswayo ho teaho. KHETHEKANYO NOMBORO TSHIVHALO TSHA LUSWAYO DZA MBUDZISO DZO (√) MBUDZISO TEAHO U FHINDULWA A: VHURENDI (Vhurendi ho randelwaho/ 1–4 2 vhonwaho) A: VHURENDI (Vhurendi vhu songo 5 1 randelwaho/vhonwaho) B: NGANEA/FOLUKU·OO (Mbudziso ndapfu kana 6–11 1 Mbudziso pfufhi) C: ¶IRAMA (Mbudziso ndapfu kana 12–15 1 Mbudziso pfufhi) *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi ha uri no fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi MBILI. TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 6 DBE/2022 SC/NSC KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO RANDELWAHO/VHONWAHO Fhindulani mbudziso MBILI dzi¿we na dzi¿we kha N¸A dzo vhudziswaho. MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso i tevhelaho. XUXUXU – AA Mphaga 1 Xuxuxu mudzunga na¼o phera dzo¾he, 2 Mudzungaulisa zwe wa khuba, 3 Dzhango a µadze a pembele, 4 Xuxuxu tsha mbiluni u a kundwa, 5 Mudzengamisa vha¿we kha vha¿we, 6 Phanzi muswikele u µo guda, 7 Vha pfaho xuxuxu kha vha dzinge. 8 U khoµwa lini awe madzanga o vhonwa? 9 Limai xuxuxu, do! 10 ¹hama-¾hama dza vha maswinaswina, 11 Shumai xuxuxu, do! 12 Mbevha na tshimange ndi mme na ¿wana, 13 Sa mphogoli vhukati we phongo! 14 Ha tumbi fhasi xuxuxu u ¼a o ima, 15 Khali ya xuxuxu wela mulambo, 16 Mbodzambodzana vha ¼a, 17 Khundavhalai kungela zwiambo, 18 A pfa tshino o takutshedza, 19 Tshino kha vha¼a tshi¼a tsha vhano, 20 Tumulwa milenzhe xuxuxu zwi pfo! Kha itshi tshirendo, murendi u bvisela khagala muhumbulo wawe o sedza kutshilele kwa xuxuxu zwi tshi kwama vhutshilo ha vha¿we vhathu na ha ene mu½e. Nga maipfi a u bva kha a 250 u swika kha a 300, sengulusani nµila ine murendi a shumisa ngayo ndima/zwitanza u bvisela khagala thero ya tshirendo itshi. [10] TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 7 DBE/2022 SC/NSC MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi tevhelaho. NTENDELE NDI VHE TSUMBAN¶ILA – FR Modau 1 Ntendele ndi vhe tsumbanµila 2 Sa unga n½e ndi ¼inzhakanµila ¼o no vhonaho 3 Tombo ¼i tshi mela midzi – tenda u vha mutshila! 4 Fulufhela n½e ndo no ponyaho 5 Mililo yo¾he nda dzima zwa ya na vhusula 6 ¶ipfundise u ile zwa madzanga a zwi fheli 7 O vhalaho bugu u µo hurana na ludzula. 8 Zwivhili zwo piringedzaho thondo ino zwi sa mwemweli 9 Zwiraru zwo i sikelaho vhiµa ma¾o yo pundisa 10 U konyolela matanda nµevheni tshivhangalala 11 Mphorosi muga sambitsolo u pulisa 12 U sa ¾honifha vhabebi na vho¾he vhalala 13 Kha nµaµo yo vhofhaho vhaswa vha murafho uno 14 Mvalo dzavho kha dzi vha sengise lufuni luno. 2.1 Murendi u khou bvisela khagala zwifhio nga mitaladzi/vese ya 3? 'Tombo ¼i ... mutshila' (2) 2.2 Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-µe? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 2.3 Muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bvisela khagala nga itshi tshirendo ndi ufhio? (2) 2.4 Thounu ya tshirendo itshi i dzumbulula hani vhuµipfi ha murendi? (2) 2.5 Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa murendi ku wanalaho kha mitaladzi/vese ya 8–12? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 8 DBE/2022 SC/NSC MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi tevhelaho. MBILU I LILELA U GAVHA – WMR Sigwavhulimu 1 Mbilu i µuµumela i sa fhidzi, 2 I lingedza u gavha madzanga a shango, 3 Ya thenisa muya-vhuthu 4 Nga u u nyalisa vhu¾ungu-pha¾ho. 5 Mbilu sa miri ya deme. 6 I lwedzanaho u gavha tshilidzi tsha µuvha, 7 Kha i vhanyuludze tserekanywa dza madzanga a shango 8 I lilele u gavha Tshilidzi tshidzo ya muya. 9 Mbilu yo pinikwa vhupulini ha ½ama, 10 I vhalavhala yo lianela µinzwini, 11 Mbilu sa µongololo yo katana kha muµifho wa shango 12 I µo kundwa u swikisa mulaedza wa tshidzo. 3.1 Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga mitaladzi/vese ya 1–2? 'Mbilu ... shango' (2) 3.2 Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-µe? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.3 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a ¾oµou swikisa kha vhavhali nga tshirendo itshi? (2) 3.4 Thounu ya tshirendo itshi i dzumbulula hani vhuµipfi ha murendi? (2) 3.5 Ni a tendelana na na kuvhonele kwa murendi ku re kha ndima/tshitanza tsha 3? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 9 DBE/2022 SC/NSC MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi tevhelaho. NDI DAKALO-ZWILILO – BR Mafhege 1 ·o tsha ndi nyavha-nyavha, 2 Vhutshilo ndi mupikisano, 3 Wa sa thanya u a redzemuwa, 4 Vha¾ali hu hone vho ¾angana. 5 Vha amba vha sea vha vhandana, 6 Musi hu hone ¼o sina midzi, 7 Vhusiwana hu tshee ho ngalangala, 8 Hu hone o tsitsa vhana. 9 Ngelekanyo vho xedza, 10 Ma¾hupho mbilaelo zwo livhalwa, 11 Mihumbulo ¼a matshelo i siho, 12 Zwa mulovha zwo fhira. 13 Tshifhinga tshi tambiswa nga dakalo, 14 Ri µiphi½a nga zwa zwino, 15 Ngauri zwino ndi zwa zwino, 16 ·a u ¾avhela u ¼i ore. 17 Shango u hula ndi vhathu, 18 Maguhuhu u µala ndi ifa, 19 Zwe a vhulunga ndi dakalo-zwililo, 20 Tshifi iwe mu½e u tou µirembela. 21 Zwikhoµo u µala nga madzanga, 22 Ro hangwa uri zwo¾he ndi mahandana, 23 Ngeno hu si tshi¿we hu dakalo-zwililo, 24 Ngeno Mu½e wa lutshetshe o ½ea. 25 Ri la¾a Ene ra itela yashu mivhili, 26 Dakalo-dakalo ¼o thalangana, 27 Gundo ¼o µala vha dakalo zwililo, 28 Fhedzi zwo¾he ndi mahandana. TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 10 DBE/2022 SC/NSC 4.1 Murendi u ¾oµa u ri vhudza mini nga mutaladzi/vese ya 3? 'Wa sa ... redzemuwa,' (2) 4.2 Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-µe? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.3 Ndi ufhio mulaedza une murendi a ¾oµa u u rumela kha vhavhali nga tshirendo itshi? (2) 4.4 Thounu ya tshirendo itshi i dzumbulula hani vhuµipfi ha murendi? (2) 4.5 Ni a ima na na zwine murendi a amba zwone kha tshitanza/ndima ya 7? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI. (2) [10] NA VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO/VHONWAHO (MBUDZISO YA KHOMBEKHOMBE) MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi tevhelaho. ºWANANGA – S Muremela 1 Ndo µisola nda µisasaladza 2 Nge fhano shangoni nda u µisa 3 Ndi sa µivhi tshiphiri tsha tsiko yau 4 Uri ndi tsiko-¼ifhedzi i si na dakalo 5 Ndo u µisa fhano shangoni 6 Ndi tshi ri dakalo kha n½e ¼i µo anza 7 Ndo zwi vhona zwi khagala vhukuma 8 Uri dakalo afho a ¼o ngo vhuthana 9 Ndo zwi µivha nda zwi pfesesa 10 Uri na kha iwe dakalo a ¼iho 11 Ndo pfa lutshemo lwau ngomu nµuni 12 Nda ¿wethuwa, nda takala 13 Matsina ndi dakalo-zwa¼o ¼i sa angalali 14 Dakalo-vhukuma matsina a ¼i athu u bebwa. TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 11 DBE/2022 SC/NSC 5.1 Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-µe? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 5.2 Ndi ifhio ¾hoµea/thekiniki/thikho ya vhurendi yo shumiswaho kha mutaladzi/vese ya 12? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 5.3 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga tshirendo itshi? (2) 5.4 Mutevhetsindo wa itshi tshirendo u dzumbulula hani vhuµipfi ha murendi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 5.5 Ni a ima na na kuhumbulele kwa murendi ku re tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 12 DBE/2022 SC/NSC KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea kana foluku¼oo ye na guda FHEDZI. NGANEA NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo Fhindulani MBUDZISO YA 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU Bugu ya nganea i nyanyula nga u lunzhedzana zwavhuµi ha zwiwo u bva mathomoni a bugu u swika magumoni. Nga fhungo i¼i ¼o kumedzwaho, sengulusani nyito i takuwaho sa tshi¿we tsha zwipiµa zwa puloto buguni iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA A Vho Luvhani vhone vho pfa vho takala vhukuma uri khamusi dunzi ¼a u beba ¿wana a re na ¼i½o ¼i µo fhufha vha vho µitshimbilela ho¾he vho vhofholowa. Zwo vha zwi tshi vho tou vha dina vhukuma ngauri na vhana vhavho zwo vha zwi tshi vho dzhenelela kha magudele avho tshikoloni. Zwine zwa vho tou vha dina tsho¾he ndi zwa musi zwi tshi vho kwama na vhushaka havho na mukalaha wavho. Musi vho no 5 dzhenela uyu mu¾angano, vho µo µa vha vhudza mukalaha wavho. 'Luvhani, Luvhani,' ndi Vho Madilaga. 'Aa!' 'Ni a µivha inwi ni vho µidzhia e inwi munna wa fhano muµini? Hm!' 'A, a! Nda µidzhia ndi munna wa fhano nga ¼ifhio?' Vha amba vho fara na mulomo. 10 'Ndi amba ngauri inwi ni vho zwi kona u tou amba nga ha ¿wananga na vhathu vha nnµa n½e ndi tshi vho tou nga a thi wa fhano muµini. Ndi tshi ri ndi ¿wana wa½u, ni a rura mulomo hone zwiito zwa½u zwi sumba e ¿wana wa½u. Ni nnditshe ni songo mmbudza maloto a½u.' TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 13 DBE/2022 SC/NSC 'Mukalaha wanga, n½e ndi khou livhuha vhone vhane vha khou zwi kona u vhala 15 zwiito zwanga. N½evho na n½e mathina ndi khou vhala zwavho zwiito. Vhone zwauri vho tou µiimela hangei kule sa mu¾aleli vhone vha ri n½e a thi zwi vhoni? Vhone ndi tshi kolelwa, ndi tshi ri vhana vha a kolelwa, n¾ha ha zwo¾he ndi tshi ri na ¿wana wanga u a kolelwa, vhone vha ri a tho ngo vha thetshelesa ngazwo ndo beba hoyu ¿wana. N½e ndo zwi ¾anganedza uri ngoho o bebaho hoyo ¿wana ane 20 vhone vha mu vhona sa samba ndi n½e. Zwenezwo na thuso u µo ¾oµelwa nga n½e. Vhone vha µo beba vhavho vhavhuµi, vha khou ri a thi zwi µivhi zwauri vhone hune vha khou tshimbila hone vha khou tshimbila nga n½e na ¿wana wanga? Kha vha nnditshe ndi thusiwe nga vhatsinda. Nda sa ralo ndi µo dzula ndo ¾ungufhala mma! Nda fa nga mbilu nda sia onoyo ¿wana wanga a si na mukoma.' 25 Tsemano heyi yo µo fhumula musi hu tshi dzhena Vho Muvhi khaladzi a Vho Luvhani. Vho Muvhi vha khou µa u pfesesa nga ha mu¾angano saizwi vho rambiwa. Vho µo ri vho no swielelwa vha amba zwe vha µela zwone. 'N½e ndo µa u pfesesa nga ha mu¾angano hoyu we nda rambiwa nga vha siviki ya fhano, ndi khou ri inwi khaladzi ni khou pfa no vhofholowa naa u ita zwenezwi zwo 30 ambwaho?' 'ºwana wa mme anga, ndi fhano ndo no neta. Ndo no neta nga u vha muthu o tshinyaho ngeno tshe nda tshinya tshi sa vhonali.' [Ndima ya 6] 7.1 Ndi tshipi»a tshifhio tsha puloto tshi ¾anwaho nga mafhungo aya? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.2 Vho Madilaga vha bveledzwa sa muthu-µe mafhungoni e na vhala afho n¾ha? (2) 7.3 Ndi lushaka lufhio lwa khu»ano lu sumbedzwaho mafhungoni a re afho n¾ha? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.4 Siangane na fhethuvhupo zwi ¾u¾uwedza hani Vho Madilaga uri vha vhone Vho Luvhani vha songo tea u dzhia tsheo malugana na ¿wana Tshifhiwa ngeno vha songo ranga vha vha kwama sa khotsi awe? (2) 7.5 Mafhungo aya e na vhala afho n¾ha a thusedza hani u anetshela zwa phanµa? (2) TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 14 DBE/2022 SC/NSC 7.6 Ndi afhio masiandaitwa o bveledzwaho nga u bebwa ha Tshifhiwa e na ¼i½o zwi kwamaho vhutshilo ha Vho Luvhani na vhana vhavho? Khwa¾hisedzani nga mbuno THARU. (3) 7.7 Ndi ifhio ndivho ine mu¿wali a tama u i bveledza kha vhavhali nga u bebwa ha Tshifhiwa e na ¼i½o ¼ithihi? (2) 7.8 Sumbedzani uri munyanya wa u pembelela u fhedza pfunzo ha Tshifhiwa zwi thusedza hani u tandulula thaidzo ine Vho Luvhani vha vha nayo buguni iyi. Tikedzani phindulo ya½u. (3) 7.9 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a ¾oµa u u bveledza nga mafhungo a bugu iyi? (2) 7.10 U ya nga kuhumbulele kwa½u ni vhona zwe Vho Luvhani vha ¾utshela muµi wavho vha ya vha dzula Polokwane na ¿wana wavho Tshifhiwa zwo tea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.11 No vha ni tshi nga ita mini arali hu inwi Vho Madilaga vhe vha wana ¿anga na muhura wa½u vha tshi khou shela mushonga khoroni ya muµi wa½u? Khwa¾hisedzani kuhumbulele kwa½u nga mbuno THARU. (3) [25] TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 15 DBE/2022 SC/NSC ISHA ·A MI¹ODZI – NE Phaswana Fhindulani MBUDZISO YA 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 9 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU Bugu ya nganea i nyanyula nga u lunzhedzana zwavhuµi ha zwiwo u bva mathomoni u swika magumoni a bugu. Nga fhungo i¼i ¼o kumedzwaho, sengulusani nyito i takuwaho sa tshi¿we tsha zwipiµa zwa puloto buguni iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA B Mu¿we na mu¿we we a vha e hafho muµini, ndi amba wa lushaka lwa Tshipate, o mbo µi zwi vhona na zwenezwo zwauri munyanya hoyu u µo vha muhulu. 'Murathu, Vho-Loshani vha khou ¾oµa mini kha zwa Tshipate? Vha bviseni mani havha¼a muhulwane vha µo ri poilela munyanya …' Musi mukomana wa ene Aifheli, Thathani a sa athu fhedza u amba, o mbo µi dzhenwa ha½wani nga muzwala wawe. 5 'Ndo vha ndi tshi khou ri mini henefha Vho-Dafitha; a tho ngo ri u ¼a munna nga a bve? Zwino khezwi vhokhotsimuhulu vha tshi khou ¼i amba. Hone u dzhena ngafhi hafha kha zwa vhana vha malume anga? Ndi mutsinda ane a khou µa u ri remisa dzi¾hoho.' Aifheli ndi ene we a tou fa u dzimela haya mafhungo. Mu¿we na mu¿we o vha a sa 10 ¾oµi u pfa nga ha havha Vho-Loshani. Aifheli o µo bula zwauri u vhona vhe vhone muthu vhane vha nga thusa kha u ita uri munyanya wawe u tshimbile. Naho Aifheli a songo vhudzisa mashaka awe uri ndi ngani vha tshi vhona Vho-Loshani vha songo tea u vha kha munyanya wawe, o µi sala e na mbudziso i si na phindulo. O sokou µirindidza nga ¼e Vho-Loshani vha mu eletshedza kha¼o ¼a uri muthu ha tevheli 15 zwitshele. Ene o vha o zwi vhona zwauri arali a vhudzise vhathu vha hawe uri ndi ngani vha sa ¾oµi Vho-Loshani, a nga pfa mafhungo manzhi. Aifheli o mbo µi onesa mashaka awe a amba zwauri samusi matshelo o tea u tou vhusiku sala nµuni, u µo fanela u isa marambo ma¿weni hu tshi kha µi vha na tshifhinga. 20 TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 16 DBE/2022 SC/NSC ·o ri ¼i tshi sala ¼i tshi ri mbala, ha vha hu uri na Aifheli u vhonala a tshi khou µi monamona saizwi lwendo lu lulapfu. I¾ali moµoro wo dzula u tshi khou bvuma uri u dudele. O ri u fhedza u gama a mbo µi bva; a dzhena moµoroni wawe, a livha ha ene Maria. Maria o wanala o no µi µidoswola kale. Hezwi zwo ita uri vha mbo µi dzhena nµilani 25 hu si na u lenga. Samusi vho buba vho rali, vha µo swika hu tshi kha µi tou vha na tshifhinga tshavhuµi tsha u renga. U ¾angana Maria ndi muthu wa u µifuna, µuvha he¼i khae ¼i tou vha ¼a n¾ha vhukuma. Zwi tshi µa zwiambaroni, Maria u nga si mu fushe. Nahone µuvha ¼e Aifheli a ri u khou tama u ya ngei Pietersburg nae u renga zwiambaro, nµevhe dza Maria dzo vhonala dzi tshi tshina-tshina; ndi ri Maria ha 30 funi zwiambaro u shela nµala. [Ndima ya 3] 9.1 Ndi tshipi»a tshifhio tsha puloto tshi ¾anwaho nga mafhungo aya? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.2 Aifheli u bveledzwa sa muthu-µe afho mafhungoni e na vhala afho n¾ha? (2) 9.3 Ndi lushaka lufhio lwa khu»ano lu sumbedzwaho mafhungoni a re afho n¾ha? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.4 Siangane na fhethuvhupo zwi ¾u¾uwedza hani Vho-Dafitha na Thathani uri vha hane Vho Loshani vha tshi dzhenelela kha mafhungo a munyanya wa Aifheli? (2) 9.5 Mafhungo aya e na vhala afho n¾ha a thusedza hani u anetshela zwa phanµa? (2) 9.6 Ndi afhio masiandaitwa o bveledzwaho nga u funana ha Vho-Loshani na Maria buguni iyi? Khwa¾hisedzani nga mbuno THARU. (3) 9.7 Ndi ifhio ndivho ine mu¿wali a tama u i bveledza kha vhavhali nga u bebwa ha Rotondwa a tshi tou fana na Vho-Loshani nga mbumbo na lukanda? (2) 9.8 Sumbedzani uri u khakhisana ha Rotondwa na Musatondwa zwi thusedza hani u tandulula thaidzo ye Aifheli a vha e nayo buguni iyi. (3) 9.9 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a ¾oµa u u bveledza nga mafhungo a bugu iyi? (2) TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 17 DBE/2022 SC/NSC 9.10 U ya nga kuhumbulele kwa½u ni vhona zwe Vho-Loshani na Maria vha vha vha sa tikedzi u malana ha Rotondwa na Musatondwa zwo tea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.11 No vha ni tshi nga ita mini arali hu inwi Vho-Josephine vhe vha wanulusa uri munna wavho Vho-Loshani vha funana na Maria? Khwa¾hisedzani kuhumbulele kwa½u nga mbuno THARU. (3) [25] KANA FOLUKU·OO KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi Fhindulani MBUDZISO YA 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 11 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 10: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO NDAPFU Ma¿walwa a sialala a takadza na u tevhelelea musi o anetshelwa zwavhuµi hune ra wana zwiwo zwo farana zwi tshi tikedza na u ¾o¾omodza muhumbulo muthihi muhulwane. No µisendeka nga zwibveledzwa zwa sialala zwi tevhelaho, sengulusani nµila ine mu¿wali a bveledza ngayo puloto yazwo. TSHIBVELEDZWA TSHA C LUNGANO 'Kuµele kwa lufu' NA TSHIBVELEDZWA TSHA D TSHIKHO¶O 'Vha¾avhatsindi vha Thengwe' Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 18 DBE/2022 SC/NSC MBUDZISO YA 11: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO PFUFHI Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso. TSHIBVELEDZWA TSHA E MBILA YO KUNDWA MUTSHILA NGA U RUMELA – RV Tshikovhi Salungano! Salungano! Hu pfi phukha dzo¾he dzo vha dzi si na mitshila. Hezwi zwo dina ngauri dzo vha dzi sa koni u pandela thunzi musi dzi na zwilonda. Hu pfi gwavhavha na mbila ndi musi zwi madelemapfani; zwi tshi somolana zwa ha½wani. ¹hama idzi dzo¾he dzo vha dzi tshi dzula fhasi ha matombo. ·i¿we µuvha 5 dza langana uri kha ri tou ita madiso a u ya u ¾oµa zwi¼iwa. Ha tendelaniwa uri hu µo thoma mbila nga ¼ene¼o ¼i tevhelaho. Hu pfi nga µuvha ¼i tevhelaho mbila ya vuwa i tshi khou dziµa i tshi ri khuvha a thi pfiwi; ndi a lovha. Ya humbela khonani yayo gwavhavha uri kha i ye u ¾unµa. Hu pfi musi gwavhavha o ya u ¾unµa ndi musi mbila i tshi bva ya ora µuvha i tshi khou 10 µibatela na mabuvhi i tshi endela u ¼a. Gwavhavha naho mafhungo aya ¼o a pfa a ¼o ngo ri tshithu ngao. Hu pfi ¼i¿we µuvha ha rambiwa tshivhidzo tshi si na tsaleli. Phukha dzo¾he dza khunyelela musanda nga nnµa ha vhombila vha no µiµivha uri vha na muimeleli. Ngei musanda ho dzinginywa ¼a uri vhunga phukha dzi tshi khou lila nga u shaya 15 mitshila na u ralo u tambula nga magufha, ndi khwi½e hu wanale phukha ine ya µo thusa kha u bvisa magufha kha phukha dzo¾he; hu si na tshikhetho na vhukolikoli. Ranµevhe a vhudzisa uri arali iyo phukha ya vhonala i tshi khou shuma i si na tshikhetho na vhukolikoli i µo livhuwiwa nga mini? Phindulo ya vhuya i tshi ri phukha yeneyo ya u shaya tshikhetho na vhukolikoli i 20 µo dzhia wonoyo mushumo wa u lisa na u bvisa magufha na musi phukha dzo no wana mitshila. Hone i songo lavhelela u gonya ha mbuelo vhunga mushumo u wayo. Musanda vho zwa ¼a uri phukha i no ¾oµa i fanela u vha i na vhudele nahone i si na magufha. I vhe i na muvhala u vhonalaho nahone u fanaho na wa lushaka lwa hayo. Zwo dzhiela phukha nnzhi tshifhinga u µivha uri phukha iyo i nga vha i ifhio. Musi 25 dzi kha µi vha dzo hanganea ngauralo Ranµevhe a ¾uwa o tou livha mutshena a ri: 'Takuwani ni dzhie mushumo wa½u ni litshe u ¾olou ri vhulahisa nµala.' Ranµevhe o mbo µi ½ewa vhukoma zwenezwo ha pfi u µivha vhalanda vhawe. Matshena ndi tshi½oni tshitshena tshi no tshimbila na kholomo tshi tshi bvisa magufha. Dzi sa athu u balangana dzo vhudzwa u pfi dzi vhuye musanda nga vhege i tevhelaho 30 mitshila i µo vha yo vhuya nga mirole. Musi dzo lindela mitshila yadzo matshena o vha a tshi khou ita mushumo wawe a si na tshikhetho na vhukolikoli. Muthada yo sala i tshi khou ora µuvha ngeno i tshi khou komolela u vhuya ha gwavhavha. TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 19 DBE/2022 SC/NSC Gwavhavha a tshi pfala a tshi khou onesana na vha¿we mushondwana ya mbo µi sunguvhe fhasi ha tombo. U¼a a tshi tou dzhena mbila ya mu sedza nga ma¾o a nµala 35 ene a nga ha zwi vhoni zwauri o sedziwa. Mbila yo bva na u konµelela ya vhuya ya bva ya bata mabuvhi mararu. Nga vhege i tevhelaho gwavhavha a ¾alutshedza mbila uri hu pfi nga µuvha ¼i tevhelaho mu¿we na mu¿we a µe a dzhie mutshila wawe musanda. Vhusiku uho mbila yo ri u dziµa ya nga i sa balea khana. Nga matsheloni a ¼i tevhelaho 40 gwavhavha a µifhumulela a tshi ya guvhanganoni. Henengei ya phakhwa yo phakhwa mitshila nga dziphukha na gwavhavha a nanga wawe. Musi phukha dzo no ¾angana gwavhavha a sokou doba kwonokwo kubunuphunu a farela ¾hama. A tshi i ½ea ya vhona ku ku¾uku ya gungula ya ri: 'No nnµela na kutshila ku sa µivhalei inwi no ambara une na µo tou vhanda ngawo. Na ri½e mitshila yavhuµi milapfu ri a i 45 funa!' Gwavhavha ¼a ¾uwa ¼i tshi khou ¾onga na u sea ¼i tshi ri: 'Wo kundwa mutshila nga u rumela khonani!' Ha vha hone u fa ha lungano! [Masia¾ari a 113–114] 11.1 Maipfi, 'Salungano! Salungano!', a wanalaho kha mutaladzi wa 1 ndi a ndeme. Sumbedzani uri a wela kha tshipiµa tshifhio tsha puloto, ni dovhe ni sumbedze na ndeme yao. (2) 11.2 Muanetsheli u ¾ana hani mvumbo ya gwavhavha mafhungoni aya e na vhala? (2) 11.3 U ya nga ha lungano ulwu ndi afhio masiandaitwa a si avhuµi o vhangwaho nga kutshilele kwa vhombila? (2) 11.4 Fhedzisani murero u tevhelaho: 'Mbila yo kundwa ...' (2) 11.5 Muhumbulo muhulwane wa lungano ulwu ndi ufhio? (2) 11.6 Ndi ifhio ndivho ya mu¿wali ya u shumisa vhogwavhavha sa mubvumbedzwa lunganoni ulwu? (2) 11.7 Bulani ZWIRARU zwe na vha ni tshi µo ita arali no vha ni na khonani i no fana na vhombila u shandukisa kutshilele kwavho kwa vhubva. (3) TableMountain NA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 20 DBE/2022 SC/NSC TSHIBVELEDZWA TSHA F: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O) TSHIKHO¶O TSHA THOVHELE VHO RATSHIMPHI PHIRIPHIRI TSHIVHASE – VR Tshikovhi 1 Ndi n½e Phiriphiri Tshivhase 2 Muri wa u vhavha 3 Ndi a vhavha sa phiriphiri 4 A thi ¼iwi. 5 Ndi muri wa makhuwa 6 Tshivhasa-miµi-ya-vha¿we 7 Wanga wa sala wo tshena 8 Wa ha Mankili Mankili! 9 Ndi Ramarumo maguvho a ºwali! 10 Ene a halifhaho e thovhoni! 11 Ene mulwa o furalela mua¾aha! 12 Tshivhase-miµi-ya vhathu ... ahee! [Sia¾ari ¼a 121] 11.8 Murendi u ¾oµou bvisela khagala zwifhio nga mutaladzi/vese ya 2? (2) 11.9 Sedzulusani mutaladzi/vese ya 8, hu na ndovhololo ya ipfi 'Mankili'. Sumbedzani ndeme ya ndovhololo iyo. (2) 11.10 Bviselani khagala mushumo wa tshiga tsha u vhala tsho shumiswaho kha mitaladzi/vese dza 9–12. (2) 11.11 Mutaladzi/Vese ya 11 i ni µisela tshifanyiso-µe muhumbuloni no sedza tshikhoµo tsho¾he nga u angaredza? (2) 11.12 Sedzulusani mitaladzi/vese dza 6–7, u ya nga kuvhonele kwa½u ndi zwifhio zwine ni nga sasaladza no sedza matshilisano? (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 21 DBE/2022 SC/NSC KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha µirama ye na guda FHEDZI. U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana Fhindulani MBUDZISO YA 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 13 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 12: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO NDAPFU Arali khuµano ya sa bveledzwa zwavhuµi kha bugu ya µirama, zwi thithisa muhumbulo muhulwane wa µirama na u xedza vhavhali. No µitika nga izwo zwo bulwaho afho n¾ha, sengulusani ni tshi sumbedza uri mu¿wali u zwi kona hani u shumisa khuµano u bveledza muhumbulo muhulwane µiramani iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 13: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO PFUFHI TSHIBVELEDZWA TSHA G VHO-MARI¹A: Izwo a vha koni u vhudzisa n½e lini. Hufha ene mu½e a tshi µo vhuya? U µo vha ¾alutshedza hune a bva hone. Hone-vho u hanya ndi u vhona. (Vha a sea) VHO-¸EFEFE: (Vho no sinyuwa) Ni nga ni vho ¾oµou fhambana na muya wanga hezwino. Hu khou seisa mini kha zwine nda khou amba? 5 Ni fanela u kala maipfi a½u musi ni tshi khou amba na n½e. Tshifhinga tsho¾he ndi tshi ri ndi fha¾e, inwi ni wa u thutha. (Vha lidza tsa¿wa) a thi µivhi uri ni khou ri ndi ite mini lini. VHO-MARI¹A: Kha vha ite tshi¿we na tshi¿we tshine vha funa khotsi a Mashudu. N½e a thi µivhi uri ndi nga ita mini tshine tshi nga vha 10 takadza lini. VHO-¸EFEFE: Hezwi u tshi vhona ndo u vhidza na mme hafhano iwe Khwa¾hisani, ndi ¿wambo wa haa¼a mafhungo a mulovha. Khamusi arali ri tshi khou tou amba zwavhuµi ro dzula ri nga wana nµila ya u thasulula thaidzo hei, kani-ha ndi khou khakha 15 Mari¾a. Ndi ralo ngauri i¾ali u khakha hu sa pfali. (Vho-¸efefe vha ralo vhe ¿wethu) VHO-MARI¹A: A vha khou khakha lini, fhedzi zwe vha rwisa zwone ¿wana mulovha a zwo ngo ntakadza lini. ºwana wa musidzana ha fani na wa mutukana Vho-¸efefe. U ¾ana a na mazwimbisa 20 ¿wananga, ngoho ndi tshi khou amba zwino o zwimba o tou vhi! Ndi amba na u vuwa ha koni lini ¿wana. TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 22 DBE/2022 SC/NSC VHO-¸EFEFE: (Vha tshi sumba u vhaisala) Zwauri ndo mu rwa nda ¾oµou fhira ho teaho ndo zwi vhona. Ndi uri ndo ¾avhanya u µalelwa. Fhedzi-ha arali o vhaisala lwo kalulaho ndi µo vhona uri ndi nga 25 bva hani. Tshine na funa u tshi sedzesesa Mari¾a ndi tsha uri ¿wana hoyu ni khou mu litshedzela. Ni nga vha ni sa khou zwi vhona uri a ni khou mu ¾ahulela lini. Arali nda ri ni khou mu dzhenisela vhuri ndi nga vha ndi sa khakhi lini. Nga u vhona hanga u vho tou µilanga hoyu ¿wana wa½u. 30 VHO-MARI¹A: Vhone khotsi a Mashudu-ii, n½e a thi µivhi uri vha khou ri ndi iteni lini? Hoyu Mashudu vhone vha tou nga a vha mu funi lini. Ndi amba ngauri a tou vhuya a tou kuthu ku¾uku¾uku peµu, ndi luula. Uyu wa mutukana u khou vhuya a ita mini? Madzuloni a uri a thuse afha museni wa maluvha, hai, ene tshawe ndi u vhala 35 fhedzi kana u ¾anzwa goloi. Ho vha hu songo vhuya ha fanela hu na mutukana a no shuma museni wa maluvha hafhano. Fhedzi ngauri o swikela, hai, tshi¿we na tshi¿we tshine a ita tsho luga. A thi mu soli ndi ¿wananga khoyu. Vha amba u kala khaladzi, afho o phasa. Naho mu¿we a tshi nga ndi mu¾uku vha a lingana 40 havha vhana. Hafhu vha songo siana nga makole a no swika mavhili. [Lu¾a 1 Bono I] 13.1 Ndi zwifhio zwine zwa khou ita uri hu vhe na khuμano vhukati ha Vho-¸efefe na Vho-Mari¾a mafhungoni e na vhala afho n¾ha? (2) 13.2 Mafhungo e na ½ewa afho n¾ha a ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Khwa¾hisedzani phindulo ya½u nga mafhungo a pfalaho. (2) 13.3 U ya nga mafhungo e na vhala afho n¾ha ni vhona Vho-Mari¾a vho olwa sa muthu-µe? (2) 13.4 Nyambedzano vhukati ha Vho-¸efefe na Vho-Maria mafhungoni e na vhala i na vhu¾umani-µe na zwine zwa khou bvelela musi µirama i tshi fhela? (2) 13.5 Ndi mudzedze ufhio wa tshifhinga u bvukululwaho nga mafhungo e na vhala? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 13.6 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u ¾anela vhavhali µiramani iyi? (2) TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 23 DBE/2022 SC/NSC 13.7 Lavhelesani mutaladzi wa 23: (Vha tshi sumba u vhaisala.) ¹alutshedzani uri ndi ngani muanetsheli a tshi shumisa ndango ya tshiteidzhi nga nµila heyi. (2) 13.8 ¹alutshedzani masiandaitwa MARARU a vhangwaho nga u hana ha Mashudu ngeletshedzo mbuya ye khotsi awe Vho-¸efefe na khaladzi awe Khwa¾hisani vha mu fha yone. Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno THARU. (3) 13.9 No sedza mafhungo a ino µirama yo¾he nga u angaredza, kutshilele kwa Vho-Mari¾a ku fhambana hani na kwa Vho-¸efefe? Khwa¾hisedzani phindulo ya½u nga mbuno THARU dzi pfalaho. (3) 13.10 Ni nga itani arali na µiwana ni kha nyimele ine Mashudu a µiwana e khayo musi vhabebi vhawe vha sa tendelani zwi tshi µa kha nµila ine vha tea u mu alusa ngayo? Khwa¾hisani muhumbulo wa½u nga mbuno THARU. (3) 13.11 Ni a tendelana na na zwine Mashudu a ita musi a tshi sema mme awe nge vha hana musi a tshi ¾uwa na Tsa¿wani tshikhuwani? Tikedzani muhumbulo wa½u nga mbuno MBILI. (2) [25] TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 24 DBE/2022 SC/NSC TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau Fhindulani MBUDZISO YA 14 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 15 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU Arali khuµano ya sa bveledzwa zwavhuµi kha bugu ya µirama, zwi thithisa muhumbulo muhulwane wa µirama na u xedza vhavhali. No µitika nga izwo zwo bulwaho afho n¾ha, sengulusani ni tshi sumbedza uri mu¿wali u zwi kona hani u shumisa khuµano u bveledza muhumbulo muhulwane µiramani iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA H MUKOMA: (U ¾avha mukosi.) Vhoinwi vhathu, ro ru¿wa kha vhoiwe nga khosi yashu. Naa khezwi ni sa bveli dzwaini ra livhana zwifha¾uwo? (Hu dzhena Oubaas Piet na Luka na vha¿we maforo¾ereke.) 5 OUBAAS PIET: (Vho angaladza tshigidi.) Ni ¾oµa'ni? Ni na nndwa naa? MUKOMA: Khosi yashu i ri hani hani ri tshi nga rengisela vhafhiri vha gondo shango naa? Khosi yashu i ri i a vha pfela vhu¾ungu ngauri u renga havho mavu hu µo vha u µilodzwa vhunga sa izwi mbamatshelo dzi tshi µo µala 10 matemba. Thovhele u ri; naa vhathu ri onesana lini? LUKA: (U amba nga khani na swili.) Ri½e a ri ¾uwi, tsilu ndiwe! Ri fhirela phanµa ri tshi ya ngafhi? A u zwi µivhi uri mathina i¼i shango ndi ¼a Mudzimu, ndi ¼ashu ro¾he. ¶ivha hezwi; khosi yau ndi tsilu; nahone a i ri 15 tshu'si. MUKOMA: Khosi i ri ¾uwani ni ri sendelele vhudzulo zwino! OUBAAS PIET: (Vha thuntsha tshikhalani.) U kha µi vha wo ima, gidima ndi sa athu u davhalasa. (Mukoma na vha¿we vha tou µibeba. Vha a bva.) 20 (Musanda Swongozwi. Hu vhonala Thovhele Tshilwavhusiku o thithisea muyani.) TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 25 DBE/2022 SC/NSC VHO (U amba e e¾he.) U hanya ndi u vhona madzanga. TSHILWAVHUSIKU: Ngavhe vhadzimu vha tshi nga zwi kona vha ṋea vhaµuhulu vhanga dzunde ¼ine nga¼o, thumbu matshelo 25 vha µo fusha; u bva afho ndi kone u phetha ndaela ye vhokhotsi anga vha nnye¾ulela yone. Ndi koneha u ¾angana na maµi a ·itshovhu, ndi vhe maµi, ndi elele u guma ¾hanganyoni yawo na mulambo wa Thuvhalalwe. Ndi elele ndi gume tshisimani tshawo Phawe. 30 Kana ndi shanduke thavha ndi pfi Swongozwi, Ndi pfi ·a nµou, Ndi pfi Marengwa kana Magoni yo dzibaho. (Hu dzhena Mukoma, vhaµinµa na vha¿we. Vha µala fhasi phanµa ha khosi.) 35 MUKOMA: (O µala fhasi.) Mu½e wa vho¾he mu½e wa shango Ravhuhali! Maila u sumbwa! Tshidada! ¶ambatshekwa ¼i na segere! Mavu! Kholomo! Thindi ndi a midza Muhali ndi kundwa nga shambo! VHO Khezwi ni tshi tou nga no ¾anganya ma¾o na ndau. Ho 40 TSHILWAVHUSIKU: pwashea 'ni? MUKOMA: Ndau a hu na mu½e wanga. Ndi, ndi, ndi …, hu tou nga …, ha, Muhali, ha, Muhali. VHO Ni songo fhirelelwa nga mare ni tshi amba. Muhali TSHILWAVHUSIKU: nazwino ndi n½e uno. Bulani mukoma wanga nµevhe 45 dzanga dzo lindela mutevhetsindo wa ipfi ¼a½u. MUKOMA: Khakhamela! Mu½e wa vho¾he! Gulu mu½e wanga. Yo ponyokisa muya wanga. A thi µivhi uri ndo ponya nga nµila-ḓe. Muhali vho vha vha tshi µo tou kumba zwitumbu fhedzi. Hu tou nga ndo tshinya nge nda sa 50 bve na tshi¾angu na pfumo ¼anga. ¹hunµu yo vha i tshi µo nnµivha Muhali. Mboloma! VHO (U fara Mukoma tshanµa.) Takuwa' i nazwino u yo TSHILWAVHUSIKU: ¾u¾ula pfumo ¼au; tsilu ndiwe! Ni matsilu no¾he. Mmbudzeni; vha ri mini ma¾arelwa-madyavhathu? 55 Zwivhungu zwenezwi! [Lu¾a III Bono IV na V] 15.1 Ndi zwifhio zwine zwa khou ita uri hu vhe na khuµano vhukati ha maforo¾ereke na vhadzulapo vha Swongozwi mafhungoni e na vhala afho n¾ha? (2) 15.2 Mafhungo e na ½ewa afho n¾ha a ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Khwa¾hisedzani phindulo ya½u nga mafhungo a pfalaho. (2) TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a luambo lwa Hayani (HL) P2 26 DBE/2022 SC/NSC 15.3 U ya nga mafhungo e na vhala afho n¾ha ni vhona Mukoma o olwa sa muthu-µe? (2) 15.4 Nyambedzano vhukati ha Mukoma na maforo¾ereke mafhungoni e na vhala a na vhu¾umani-µe na zwine zwa bvelela musi µirama i tshi fhela? (2) 15.5 Ndi mudzedze ufhio wa tshifhinga u bvukululwaho nga mafhungo e na vhala? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 15.6 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u ¾anela vhavhali µiramani iyi? (2) 15.7 Lavhelesani mutaladzi wa 6: (Vho angaladza tshigidi.) ¹alutshedzani uri ndi ngani muanetsheli a tshi shumisa ndango ya tshiteidzhi nga nµila heyi. (2) 15.8 ¹alutshedzani masiandaitwa MARARU a vhangwaho nga musi Tshilwavhusiku a tshi swielela mavhuru shangoni ¼awe. (3) 15.9 No sedza mafhungo a ino µirama yo¾he nga u angaredza, kutshilele kwa Tshilwavhusiku ku fhambana hani na kwa Luka? Khwa¾hisedzani phindulo ya½u nga mbuno THARU dzi pfalaho. (3) 15.10 Ni nga itani arali na µiwana ni kha nyimele ine Vho Mmbangiseni vha µiwana vhe khayo sa mubebi, musi vha tshi vhulahelwa ¿wana wavho Mphelekedzeni nga Maforo¾ereke? Khwa¾hisedzani muhumbulo wa½u nga mbuno THARU. (3) 15.11 Ni a tendelana na na zwine Maforo¾ereke vha ita musi vha tshi dzhara¾ela na musi vha tshi hanela vhadzulapo vha tshi sera µara¾a? Tikedzani muhumbulo wa½u nga mbuno MBILI. (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 TableMountain Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa