Tshivenda HL Grade 12 P2 NSC May June 2018 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com GRAAD 12 SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) 2018 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: Awara 2½ Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 39. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/2018 SCE NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso. 2. Ni songo vhuya na linga u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re ngomu kha sia¾ari ¼a 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula. 3. Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: 3. Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Vhurendi (30) KHETHEKANYO YA B: Nganea KANA Foluku¼oo (25) KHETHEKANYO YA C: ¶irama (25) 4. Fhindulani MBUDZISO ¹HANU dzo fhelela: THARU kha KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho: KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO RANDELWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI. VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO – Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE. KHETHEKANYO YA B: NGANEA KANA FOLUKU·OO Fhindulani mbudziso NTHIHI. I nga vha Nganea kana Foluku¼oo. KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI. 5. KUNANGELE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO YA B (NGANEA kana FOLUKU·OO) NA YA C (¶IRAMA): • Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea/foluku¼oo na kha µirama dze na guda. • Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C. • Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/2018 SCE 6. VHULAPFU HA PHINDULO • Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 250 u ya kha a 300. • Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea/Foluku¼oo na ya ¶irama dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha a 450. • Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga maraga dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa. 7. Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a KHETHEKANYO IºWE na IºWE nga vhuronwane. 8. Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso. 9. Thomani KHETHEKANYO IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 10. Ndangatshifhinga yo anganywaho: 10. Ndangatshifhinga yo anganywaho: KHETHEKANYO YA A: I anganyelwa u swika kha minetse ya 40 KHETHEKANYO YA B: I anganyelwa u swika kha minetse ya 55 KHETHEKANYO YA C: I anganyelwa u swika kha minetse ya 55 11. ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/2018 SCE THEBU·U YA ZWI RE NGOMU KHETHEKANYO YA A: VHURENDI Vhurendi ho randelwaho/vhonwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE. NOMBORO YA MBUDZISO MBUDZISO MARAGA NOMBORO YA SIA¹ARI 1. 'Muvhili wanga kha u dzivhelwe' Mbudziso ndapfu 10 7 2. 'Nelson Mandela' Mbudziso pfufhi 10 8 3. 'Dzuvha ¼a lunako' Mbudziso pfufhi 10 9 4. 'Tsho phulea' Mbudziso pfufhi 10 10 5. 'Xuxuxu!' Mbudziso ndapfu 10 11 6. 'Chris Hani' Mbudziso pfufhi 10 12 7. 'Hu tshi kovhiwa ifa' Mbudziso pfufhi 10 13 8. 'Zwi¼a' Mbudziso pfufhi 10 14 NA Vhurendi vhu songo vhonwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE 9. '¶zuvha' Mbudziso pfufhi 10 15 PFESESANI: Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula MBUDZISO PFUFHI u bva kha KHETHEKANYO YA C. Kha KHETHEKANYO YA B na KHETHEKANYO YA C, fhindulani mbudziso nthihi-nthihi u bva kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we. KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha nganea dzo randelwaho. 10. Tshi µo lilwa Mbudziso ndapfu 25 17 11. Tshi »o lilwa Mbudziso pfufhi 25 17 12. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso ndapfu 25 19 13. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso pfufhi 25 19 14. Mafeladambwa Mbudziso ndapfu 25 21 15. Mafeladambwa Mbudziso pfufhi 25 21 16. Nandi ndi shenga? Mbudziso ndapfu 25 23 17. Nandi ndi shenga? Mbudziso pfufhi 25 23 18. Isha ¼a mi¾odzi Mbudziso ndapfu 25 25 19. Isha ¼a mi¾odzi Mbudziso pfufhi 25 25 KANA 20. Khuvhanganyo ya foluku¼oo Mbudziso ndapfu 25 27 21. Khuvhanganyo ya foluku¼oo Mbudziso pfufhi 25 27 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/2018 SCE KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi u bva kha µirama dzo randelwaho. 22. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso ndapfu 25 30 23. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso pfufhi 25 30 24. Milomo ya ½ukala Mbudziso pfufhi 25 32 25. Milomo ya ½ukala Mbudziso pfufhi 25 32 26. U lema hu fhira u lotshelwa Mbudziso ndapfu 25 35 27. U lema hu fhira u lotshelwa Mbudziso pfufhi 25 35 28. Tshilwavhusiku Mbudziso ndapfu 25 37 29. Tshilwavhusiku Mbudziso pfufhi 25 37 *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. A ni lavhelelwi u fhindula mbudziso MBILI ndapfu kana mbudziso MBILI pfufhi. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/2018 SCE MUTEVHE WA U SEDZULUSA Ivhani na vhu¾anzi ha uri no fhindula tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u vhea luswayo kha uyu mutevhe wa u sedzulusa: KHETHEKANYO NOMBORO TSHIVHALO TSHA LUSWAYO DZA MBUDZISO DZO (√) MBUDZISO TEAHO U FHINDULWA A: VHURENDI (Vhurendi ho randelwaho/ 1–8 2 vhonwaho) A: VHURENDI (Vhurendi vhu songo 9 1 randelwaho/vhonwaho) B: NGANEA/FOLUKU·OO (Mbudziso ndapfu kana 10–21 1 Mbudziso pfufhi) C: ¶IRAMA (Mbudziso Ndapfu kana 22–29 1 Mbudziso pfufhi) *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi ha uri no fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi MBILI. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/2018 SCE KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO RANDELWAHO/VHONWAHO Fhindulani mbudziso MBILI dzi¿we na dzi¿we kha N¸A dzo vhudziswaho. MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso yo vhudziswaho. MUVHILI WANGA KHA U DZIVHELWE – MR ¸evhu¾alu 1 Muvhili wanga kha u dzivhelwe lwa tsho¾he 2 Musi mimuya ya ¼ino shango i tshi vhudzula 3 Tshawo hu vhe u dziba nga midzi misima 4 Midzi i sa tati tshiµumbumukwe tsha maanµa. 5 Wanga muvhili wo µala nzanyo 6 Buluvhutsi ¼ivhi ¼a vhutshilo ¼i mbo vozha 7 Ngomu ¼a sima tshisima tsha zwilavhi 8 Tshisimakhole tsha maµi o dzikuwaho 9 Maµi a lufu lu vhusaho shango. 10 Muvhili wanga kha u dzivhelwe 11 U dzivhelwe nzimelo nga tsemo vhuhali 12 Buluvhutsi swiswi ¼i u tambudzaho 13 ·i kundelwe nzuli dza u fhenµa 14 U vhe muvhilivhili 15 Muvhili u si tshiulu tsha u dzunguluwa. 16 Shangoni ¼ino ¼o µalaho zwikwekwe zwa vharei 17 Muvhili wanga u songo µinetisa 18 Wa lilela ¼one shango 19 Shango luvhanµeni lwa zwivhulahi 20 Zwivhulahi zwa wone muvhili. 21 Muvhili wanga kha u tate sa mudzadze 22 U µipfundise wo µidzumbamisa 23 Vhunga mimuya mivhi ya shango 24 I mimuyalufu 25 Lufu lwa u vhulaha. Kha tshirendo itshi murendi u dinwa/sinyuswa nga zwikungi zwa ¼ino shango zwi huvhadzaho muvhili. Nga maipfi a u bva kha a 250 u swika kha a 300, sengulusani n»ila ye murendi a shumisa ngayo vese/mitaladzi u bvisela khagala vhuµipfi hawe tshirendoni itshi. [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/2018 SCE MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. NELSON MANDELA – LR Ndlovu 1 Musi vunµu ¼a Qunu (Transkei) ¼o µihwala 2 Thumbu i tshi luma-luma sa ya mubvana mirini. 3 U swika ¼i tshi tsa mirini nga dukaduka 4 Goleni ¼a 18 Fulwana 1918. 5 Musi mirenzhe na zwidavhula zwi tshi bva¾amedza 6 Mirenzhe na mirombe zwi tshi runzhuvhedza, 7 Milenzheni ya dukaduka malisoni, 8 A yo ngo zwi µivha, 9 Uri i khou tambudza mbokoti ya vhurangi. 10 Tshi¾uhu na vhuloi zwe Tswane ¼a ita, 11 Maromedzi a vhu¾ungu e Robben Island ¼a hwesa, 12 Mbonzhe dze Bantu Education ya phula, 13 Ndi zwone zwi tsengisaho mi¾odzi ma¾oni 14 Nge u µisola ya vha yone nguwane ya shango. 15 Ngavhe Afrika Tshipembe ¼i µivhe, 16 Ndi misi sa makumba ¼o tenengedza 17 Sa lukhanµa marumbini tshiunza ¼a nusa, 18 ·i tshi alusa phangami ya lushaka 19 Nelson Mandela tshi¾havhelo tsha ngozwi ntswu. 2.1 Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga vese/mutaladzi wa 2? 'Thumbu ... mirini.' (2) 2.2 Kha vese/mutaladzi wa 9 murendi o shumisa ipfi 'mbokoti'. Bviselani khagala ndeme ya u shumisa ipfi i¼o. (2) 2.3 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga vese/mutaladzi wa 10? 'Tshi¾uhu na ... ¼a ita.' (2) 2.4 Ndi vhufhio vhuµipfi ha murendi vhune ha khou dzumbululwa nga tshitanza/ndima ya 3 tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 2.5 Ni a ima na na kuhumbulele kwa murendi kha vese/mutaladzi wa 19? 'Nelson Mandela ... ngozwi ntswu.' Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/2018 SCE MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. DZUVHA ·A LUNAKO – WMR Sigwavhulimu 1 Iwe dzuvha ¼a lunako 2 U rudza mbilu yanga 3 Nga lunako lwau lu si na muelo 4 Lunako lu pfukaho mikano ya mbilu. 5 Ndo u funa ndi sa athu u u vhona 6 Ndo u tama u tshe phethwani dza tshipulumbu 7 Nda u lomba wo tumba ngadeni ya Vho LT ¸efale 8 Wa µa Ngovhela u vha tshivhangalelwa tsha mbilu yanga. 9 Ndo u hwala wo dzumbama vhuhwini 10 Wo katana ngomu khufhini ya tshipumbulu 11 Ndi sa µivhi muano wa tsiko yau 12 Uri u vuwa nga u dzumbama. 13 Iwe dzuvha ¼a lunako 14 Mmbudzei o u ½eaho lunako 15 Ndi mu humbele-vho lunako 16 Lwa maipfi a zwikhoµo zwi si na muelo. 3.1 Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga ndima/ tshitanza tsha 1? (2) 3.2 Vhalani mitaladzi/vese ya 6 na10. Murendi o shumisa ipfi 'tshipulumbu'. Ndi ifhio ¾halutshedzo ine ya µiswa nga ipfi i¼i afho he ¼a shumiswa? (2) 3.3 Ndi tshifhio tshifanyiso tsha muhumbulo tshe murendi a tshi shumisa kha mutaladzi/vese ya 9, nahone a tshi ¾oµa u bvisela khagala kuhumbulele kufhio? (2) 3.4 Kha tshitanza/ndima ya 4, murendi u ¾oµa u µisa tshifanyiso-µe muhumbuloni wa muvhali nga u shumisa ¾humano/ndungekanyo/ phara¼e¼izimu/ndovhololo ya ipfi 'lunako'? ¹alutshedzani. (2) 3.5 Ni a tendelana na tsheo ya murendi ya u mala/funa muthu ane a si mu µivhe? Tikedzani kuvhonele kwa½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/2018 SCE MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. TSHO PHULEA – TZ Ramaliba 1 Ndo zwi vhona zwi sa tsha naka; 2 U ya n¾hana fhasi ho fhungudzea; 3 Muthada na u amba zwi tshi vho ¾oµwa 4 Nda µi amba nda ri tshi re hone tshi hone 5 Ya sa raha i µo µadza. 6 Wo vha u tshi zwi µo fhelela ngafhi? 7 Masiku a tshi ¾an»ulukana u µakani 8 Wo vha u tshi zwi µo fhela ngani? 9 Khombole dzi sa µivhi mbalo u lidzwani. 10 Ndo µi amba nde tshi sa fheli tshi a ¾ula. 11 ¸amusi ri vho amba ¼i¿we 12 Tshi¿we tsho ralo tsho wela tshi¿weni, 13 Ri nga takala arali zwi µaho zwi dzanga. 14 Lu sa vhe lumongwe lu lwalaho lu mbumbeloni. 15 Naho zwo khakhea ri nga lidza mufhululu. 16 Zwo ntshusaho ndi nge u sa vhe na nyofho, 17 Ya u fhisa ha muno na vhutshilo ha¼o. 18 Hu re na dwadze ¼i si na dzolokwe 19 Zwi rathelaho na kha zwibebwa nga vhuhulu. 20 Ndo u vhudza u zwi µo µivhea naho wa dzumba. 21 Putuluwa-ha u si tsha shavha zwi khagala. 22 Ri vhudze-ha u ndi mihwalo ya ifhio ¾hoho 23 U ambe ngoho ri sa µo shata vhathu vhulaµa, 24 Ra µo remisa ¾hoho na dzi si na lufu 25 Tsho phulea a hu na ¿anga. 4.1 Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga mutaladzi/ vese ya 4 tshirendoni itshi? 'Nda µi amba … tshi hone.' (2) 4.2 Murendi u ¾oµa u bveledza thikho ifhio ya vhurendi no µitika nga mitaladzi/vese ya 16 na 17? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.3 Ndi figara ifhio ya muambo ye murendi a i shumisa kha mutaladzi/vese ya 7? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.4 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a ¾oµa u u bveledza nga ndima/tshitanza tsha 3? (2) 4.5 Ni a pfela vhu¾ungu murendiwa ngae kha zwe a ¾angana nazwo tshirendoni itshi nga u angaredza? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/2018 SCE MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso yo vhudziswaho. XUXUXU! – AA Mphaga 1 Xuxuxu mudzunga na¼o phera dzo¾he, 2 Mudzungaulisa zwe wa khuba, 3 Dzhango a µadze a pembele, 4 Xuxuxu tsha mbiluni u a kundwa, 5 Mudzengamisa vha¿we kha vha¿we, 6 Phanzi mu swikele u µo guda, 7 Vha pfaho xuxuxu kha vha dzinge. 8 U khoµwa lini awe madzanga o vhonwa? 9 Limai xuxuxu, do! 10 ¹hama-¾hama dza vha maswinaswina, 11 Shumai xuxuxu, do! 12 Mbevha na tshimange ndi mme na ¿wana, 13 Sa mphogoli vhukati we phongo! 14 Ha tumbi fhasi xuxuxu u ¼a o ima, 15 Khali ya xuxuxu wela mulambo, 16 Mbodzambodzana vha ¼a, 17 Khundavhalai kungela zwiambo, 18 A pfa tshino o takutshedza, 19 Tshino kha vha¼a tshi¼a tsha vhano, 20 Tumulwa milenzhe xuxuxu zwi pfoo! Kha tshirendo itshi murendi u dinwa/sinyuswa nga zwiito zwivhi na matshilele a si kwao zwa mudziazwitshele. Nga maipfi a u bva kha a 250 u swika kha a 300, sengulusani n»ila ye murendi a shumisa ngayo vese/mitaladzi u bvisela khagala vhuµipfi hawe tshirendoni itshi. [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/2018 SCE MBUDZISO YA 6: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. CHRIS HANI – LR Ndlovu 1 Lufu lwau lwo rengeµisa khuµa dza shango, 2 Mbilu dza vhathu dza dzikuswa sa maµi a tshi dzikuwa 3 Lufu lwau lwo khanikha na he mbonzhe ha vha hu si na 4 Na vha sa athu u bebwa mudzinginyo uyu vho u pfa 5 Vha tetemela ngomu vhuaweloni he vha awela. 6 Wo nga kholomo yo hweswaho dzhogo 7 Maµuvhani a thambulo ya u tambula hau, 8 Wo nga mbongola yo hweswaho masaga, 9 Musi Afrika Tshipembe ¼o siamela mbeµa malaloni 10 Wa kundwa u vhona tshedza tshi tshi thoma u sendela. 11 Wo fa a wo ngo fa 12 U khou tshila naho zwo ralo 13 Hau vhutshilo a vhu dzimi sa tshikenzekenze 14 Vhu khou nzhangama sa mulilo wa munzhanganzhanga 15 Lwayoni lwau ho nambatela vha si na mbalo. 16 Nga nungo tshisima wo lingedza u kapa, 17 Maµi a tshi thunyuluwa a wana wo no ½enga, 18 Nga nungo tshedza wo lingedza u ri hovhela 19 Tshedza tshi tshi swika tsha wana wo no theuwa 20 Mavu a sa shone u ½anzwa biko ¼a muvhili wau. 6.1 Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga ipfi 'renge»isa' kha vese/mutaladzi wa 1? (2) 6.2 Kha vese/mutaladzi wa 8 murendi o shumisa figara-µe ya muambo nahone a tshi ¾oµa u bveledza kuhumbulele kufhio? 'Wo nga mbongola ... masaga'. (2) 6.3 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga vese/mutaladzi wa 11? 'Wo fa ... ngo fa'. (2) 6.4 Ndi vhufhio vhuµipfi ha murendi vhune ha khou dzumbululwa nga tshitanza/ndima ya 1 tshirendoni itshi? 'Lufu lwau ... he vha awela.' Tikedzani phindulo ya½u. (2) 6.5 Ni a ima na na kuhumbulele kwa murendi kha vese/mutaladzi wa 15? 'Lwayoni lwau ... vha si na mbalo.' Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/2018 SCE MBUDZISO YA 7: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. HU TSHI KOVHIWA IFA – FR Mudau 1 Bugu dza vulwa dza vhalwa 2 Ramilayo a kupula biko 3 Mukoma wa ndaka o sia o ¿wala 4 ·ino ndi µuvha ¼a mukovho wa ifa. 5 Ma¼aifa a sedzana khofheni 6 Zwifha¾uwo zwo vhifhelwa he µure 7 Vhana vha khotsi vha nga vha sa fhedzana 8 Ndaka ya ¼ino ndi mulimo ngoho iyi ndo i vhona 9 Iwe tanzhe mukovhe wau ndi ..., 10 Ndo u vhudza nde lupfumo lu mavuni ¿wananga 11 Khomba dzanga mbili ifa ¼anu ndi ..., 12 Vhalani Bugu ya Mateo 5 ndimana ¾hukhu ya ..., 13 Lupedzi lwanga thi nga hangwi u µinetisa hau 14 U zwo¾he kha n½e, zwanga zwo¾he ndi zwau! 7.1 Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-µe? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.2 Vhalani mutaladzi/vese ya 14: 'U zwo¾he ... ndi zwau!' Bulani ¾hoµea/thikho/thekheniki ya vhurendi yo shumiswaho kha uyu mutaladzi. Sumbedzani na ndeme ya u shumisa thekheniki iyi. (2) 7.3 Ndi ufhio mulaedza une murendi a tama u u bvisela khagala nga vese/mutaladzi wa 2? 'Ramilayo ... biko'. (2) 7.4 Vhalani vese/mitaladzi ya 5–7: 'Ma¼aifa ... vha sa fhedzana'. ¹alutshedzani uri i bvisela hani khagala vhuµipfi ha murendi afho he ya shumiswa hone? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.5 Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa murendi ku re kha vese/mutaladzi wa 8? 'Ndaka ya ¼ino ... iyi ndo i vhona'. Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/2018 SCE MBUDZISO YA 8: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. ZWI·A – BR Mafhege 1 Vhubviwa ndi kule vhahashu, 2 Hone vhuiwa ho no vha tsini, 3 Miµifho ya shango i vho nga makatshi, 4 Ndi elelwa mu¾amvu u tshee na ¾hodzi. 5 Ni songo sea 'tho ngo tou funa', 6 Nungo u la¾a zwo tea, 7 Vhunga hu kale ri fhano nnµa, 8 Tshi hulaho tshi tshi lwa ndi nngwe na ndau. 9 Vhushieni ndo bva ndi vhuelela hafhu, 10 Zwo¾he vha nnyitela ngauri ndi shaya nungo, 11 Hu µi nga u tshimbila ndi ndede, 12 Ngeno makhafuni hu u tou kapudza. 13 Zwi a vhavha vhahashu u vha mulala, 14 Ngavhe U tshi funa ndi musi ndi tshi huma, 15 Nda vhuelela hafhu vhuswani, 16 Fhedzi hu fanela u khunyelela zwo tewaho. 17 Ndi tama zwiitwana zwa vhaswa maµuvha ano, 18 Mitambo yo fhambanaho kule na ya misi i¼a, 19 He ra tamba mihumbulo ro pofula, 20 Fhedzi zwo vha zwo teana na tshifhinga. 21 Madambaulosha ro vha ri sa a µi, 22 Nge ndayo vha funzwa vhushieni, 23 Hu u lugisela vhumatshelo havho, 24 Tshifhinga na tshone tshi a laula. 8.1 Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga mitaladzi/vese ya 1 na ya 2 tshirendoni itshi? 'Vhubviwa … vha tsini'. (2) 8.2 Ndi tshifhio tshifanyiso tsha muhumbulo tshine murendi a tshi shumisa kha vese/mitaladzi ya 3–4? 'Miµifho ya ... i tshi vho nga makatshi'. Ndi zwifhio zwine murendi a ¾o»ou bvisela khagala? (2) 8.3 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga tshitanza/ndima ya 3 tshirendoni itshi? (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/2018 SCE 8.4 No sedza tshirendo itshi nga u angaredza, sumbedzani uri tshi bvukulula mutevhetsindo-µe? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 8.5 Ndi zwifhio ZWIVHILI zwine na nga ita arali na nga aluwa na µiwana ni kha vhuimo vhune murendi a vha khaho? (2) [10] NA VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO/VHONWAHO (HA KHOMBEKHOMBE) MBUDZISO YA 9: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. DZUVHA – WMR Sigwavhulimu 1 Wo naka we naki 2 Nako yau i fhira 3 Vhulenda ha ¼iivha 4 Vha u dalelaho ndi vhanzhi 5 Mmbudze wau vhukuma 6 Vhunga mavhuthu na mavhuthu 7 Vha tshi u vhona vha ½anzwa makole 8 Iwe n¾alutshedze 9 Vhunga na zwikhokhonono 10 Zwi tshi u vhona zwa ¿wethuwa 11 Lunako lwau kha lu ye thambo 12 U songo moµa 13 Naho ¼i tshi µo bwa fhasi 14 Dzula ha wo ralo 15 Sima midzi kha Ene 16 Ndi hone u tshi µo tila 17 U moµa u µo tou ¾alutshedzwa 18 U songo nye¾ha tou simesa 19 Vhutshilo hau vhu µo vha vhutshilotshilo 20 Murango wa zwo¾he kha vhe Ene 21 Ndi hone u sa µo moµa 9.1 Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-µe? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.2 Murendi o shumisa figara-µe ya muambo kha vese/mutaladzi wa 7? 'Vha tshi u ... ½anzwa makole'. Sumbedzani zwine murendi a ¾o»ou ri vhudza zwone nga kuambele ukwu. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/2018 SCE 9.3 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bvisela khagala kha tshirendo itshi? (2) 9.4 ¹aluthedzani uri ndovhololo i wanalaho kha mutaladzi/vese ya 19, 'Vhutshilo ... vhutshilotshilo' i bveledza mini muhumbuloni wa½u. (2) 9.5 Ndi zwifhio ZWIVHILI zwine ni nga eletshedza musidzana wa lunako? (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/2018 SCE KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea kana foluku¼oo ye na guda FHEDZI. NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea ye na guda FHEDZI. TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana Fhindulani MBUDZISO YA 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 11 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 10: TSHI ¶O LILWA – MBUDZISO NDAPFU Bugu ya nganea yo ¿walwaho zwavhuµi ndi ine ya sia vhavhali vho guda zwi¿we zwithu vhutshiloni. Nga maipfi a u bva kha 400 u ya kha a 450, sengulusani zwine mu¿wali wa nganea iyi a tama u ri funza zwone. [25] MBUDZISO YA 11: TSHI ¶O LILWA – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA A Tshelede kha Vho-Luvhone sa nnyi na nnyi ane a tshila kha shango ¼ino ¼a hashu, ndi tshithu tshihulwane; fhedzi lushaka lwa sa funzea lu nga ofhisa u fhira na yone ndau yo ponyokaho gwekweni. Vho-Luvhone zwa vhathu vha songo dzhenaho tshikolo vhane u sa dzhena havho tshikolo vha hu thivha nga lupfumo a si u thoma vha tshi ¾angana nazwo. Nahone vho vha vha tshi zwi µivha zwauri 5 hoyu Luambo ndi mu¿we ngavho havho vhathu. 'U sa funzea zwi a ofhisa Eme¼i. Ipfani uri muthu uri ha na tshelede; hu si kale uri u na tshelede ya u renga thundu dzashu. Hi, a ni zwi vhoni uri vhutsilu vhungafha vhu itwa nga hone u sa dzhena tshikolo? Lushaka lwa hashu naho mishumo i tshi konµa u wanala, lu tea u dzhena tshikolo. Pfunzo naho hu si na mishumo ndi ifa ¼i sa sini.' Naho 10 Vho-Luvhone vho vha vhe na mulaedza mungafha, ya Vho-Eme¼i mihumbulo i vho fha¾a dzithavha. Ndi hezwi zwe zwa ita uri vha si tsha pfa na ipfi ¼i bvaho mulomoni wavho. Vho-Luvhone u swika nµuni vho mbo µi dzhena bavuni vha ¾amba, vha fhedza nga u dzhena mabaini. Hone-vho khofhe u vha fara dzo vha dzi si tsha vhuya dza zwi ita na khathihi. Ndi hezwi zwine tshi¿we tshifhinga vha vho farwa na nga 15 ¾hoho ye ya vha i siho kale. Ma¾o a dzula o tswukuluwa sa o shelwaho phiriphiri. Zwi a ralo vhunga na u µiphina ho no ralo u fhufha sa ¿wando ma¾avhelo. 'Areµi, ri µo vhona hu no ya phuna na tshi½oni. Hone ¼i µo tou vha ¾ano ni a µivha Eme¼i. Fhedzi arali zwa ralo thundu dza rengiswa, Luambo a songo vhuya a linga u µa u renga lini. Ndi nga vho mangala ndo no fhafhara ¼i¾oho he¼ia ¼i 20 fanaho na bisi yo thulaho muri ya fonyekana. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/2018 SCE Ni ri u hone muthu o takalaho ane a nga vhudza mu¿we zwauri ha na tshelede ine a nga mu thusa ngayo, u tou vha na ya u renga thundu dzenedzo dzine dza nga rengiswa? Ni a µivha u sa funzea tshi¿we tshifhinga zwi a ¾ungufhadza. Muthada i khou ita mbambe na ri½e vhe ra dzhena tshikolo; i ri vhadededzi 25 matsina a hu na tshine vha hola tshone; vhu¾ali vhune ra vha naho sa vhadededzi tshelede i nga vhu renga?' Tsa¿wa i¾ali i tshi ralo u dzula i mulomoni hezwi Vho-Luvhone vha tshi gungula vha tshi rali. Hone-vho litshani vha dzhenwe nga lugungulo zwavho havha munna wa vhathu, vha khou vhona nangoho hu si na ane a nga ralo u vha fara tshanµa. Tshi ½a½isaho vha ri u sedza thundu yavho, vha 30 wana nangoho zwauri i tou rengiswa nga nµila heyi zwi tshi nga ndi miloro. [Ndima ya 2] 11.1 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a bvukulula hani mudzedze wa tshifhinga? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 11.2 Ndi tshini tsho vhangaho phambano vhukati ha Vho-Luvhone na Luambo buguni iyi? (2) 11.3 Sumbedzani uri mafhungo aya a kwama tshipiµa tshifhio tsha puloto. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 11.4 Mafhungo e na vhala afho n¾ha, a thusedza hani u anetshela zwa murahu mafhungoni a nganea iyi? (2) 11.5 Nµila ye Luambo a fhindula ngayo Vho-Luvhone musi vho ya u humbela thuso ya masheleni i na vhushaka-µe na zwe zwa bvelela magumoni a bugu iyi? (2) 11.6 ¹alutshedzani masiandaitwa o vhangwaho nga u funesa zwithu ha Vho-Eme¼i. ¸eani ZWIVHILI fhedzi. (2) 11.7 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 11.8 Ndi zwifhio ZWIRARU zwine na nga amba nga ha mvumbo ya Vho-Eme¼i musi no sedza mafhungo a bugu iyi nga u angaredza? (3) 11.9 Vhalani mitaladzi ya 14–16. Siangane ya mu¾ani wa Vho-Luvhone yo vha na ¾hu¾huwedzo-µe kha zwe zwa bvelela magumoni a bugu iyi? (2) 11.10 U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona kutshilele kwa Dzhalagoma ku tshi ¾anganedzea tshitshavhani naa? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI. (2) 11.11 Vho-Luvhone vho kundelwa u dzhia vhuµifhinduleli ha u vha ¾hoho ya muµi, zwa vho vhea mu¾a wavho khomboni. Tikedzani vhungoho ha ¼ikumedzwa i¼i nga mbuno THARU no sedza bugu yo¾he nga u angaredza. (3) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/2018 SCE BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau Fhindulani MBUDZISO YA 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 13 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 12: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO NDAPFU Bugu ya nganea yo ¿walwaho zwavhuµi ndi ine ya sia vhavhali vho guda zwi¿we zwithu vhutshiloni. Nga maipfi a u bva kha 400 u ya kha a 450, sengulusani zwine mu¿wali wa nganea iyi a tama u ri funza zwone. [25] MBUDZISO YA 13: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA B 'N½e ¼anga fhungo khe¼i: Munna arali o khakha a si khakhululwe he a khakha u dovha a khakha hafhu. Vho-Mawelewele vho khakha ngauri mafhungo aya a tshelede ya u fha¾a tshikolo vho a pfa, vhone vha si bvise. Mukoma we nda mu ruma uri a tshimbile a tshi kuvhanganya yeneyo mali vho mu vhona vha mu nyadza vha si bvise. Ri tshi vha vhona mulandu khoroni Marombeni na vha¿we 5 vhe vha si bvise vha¿we vha tshi lifha vhone vha hana. Zwino n½e ndi vha vhona mulandu na u vha ha¾ula nga eneo mafhungo kha heino khoro ine ya vha ambadzifhele.' Hu amba Vhavenµa Vho-Langanani Mandiwana vhone mudzulatshidulo wa khoro. Ha ri Vho-Mandiwana vho no dzula fhasi mu¿we munna wa muraµo wa khoro a no pfi Vho-Joel Lugisani a takuwa-vho u fhindula 10 uyo mulandu. O no takuwa na u ima zwavhuµi a ri kha khoro: 'N½e Vho- Mawelewele ndi vhona vha si na mulandu na khathihi. Nahone zwi khou ri kanukisa ngauri khoro fhano a yo ngo khwa¾hisa uri vhathu vha thome u bvisa tshelede. Khoro yo sokou gaganya uri mu¾a mu¿we na mu¿we u nga bvisa rannda ¾hanu. A ho ngo tiwa µuvha nahone ndi mafhungo e khoro ya a gadza a songo 15 fhela.' Vho ralo vha dzula fhasi. Huno nga u vhona hu si na a vha fhindulaho vha dovha vha ima vha ri: 'Vho-Mandiwana vho khakha ngauri ma¿we mashango a Mphagane ha zwi µivhi ngauri mahosi a hone ha athu µivhadza vhalanda vhao. ' Na havha vhamusanda Vho-Mukhotho vha Marombeni hune Vho-Mawelewe na 20 Vho-Mandiwana vha dzula hone vho khakha ngauri vho senga haya mafhungo khoroni yavho hu uri ndi mafhungo a sa athu u thoma u shuma. Hu µi nga na tshelede ye vha dzhia kha vha¿we vhathu vhe vha si hanedze nga u shaya nµivho ya haya mafhungo, ndi khwine i tshi humela murahu.' I¼o µuvha khoro yo kanuka maitele na vhuvhava zwe Vho-Mandiwana na 25 Vho-Mukhotho vha ita. Khoro yo mbo µi vha vhona mulandu, vhone-vho nga u shavha u µo µiisedzela phungo mmbi vha tenda. Tshelede ye vha dzhia kha shango ha pfi a i tsha kona u dovha u humela kha vha½e vhayo vhuhulu ha pfi i dzule na khoro khulwane Mphagane. Vho-Mawelewele ha mbo µi vha u pembela havho kha hoyo mulandu. 30 [Ndima ya 1] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/2018 SCE 13.1 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a bvukulula hani mudzedze wa tshifhinga? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 13.2 Ndi tshini tshi vhangaho phambano vhukati ha Vho-Joel Lugisani na Vho-Langanani Mandiwana mafhungoni e na vhala afho n¾ha? (2) 13.3 Sumbedzani uri mafhungo aya a kwama tshipiµa tshifhio tsha puloto. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 13.4 Mafhungo e na vhala afho n¾ha, a thusedza hani u anetshela zwa phan»a mafhungoni a nganea iyi? (2) 13.5 Mafhungo ayo e na vhala a na vhushaka-µe na zwe zwa bvelela magumoni a bugu iyi? ¹alutshedzani. (2) 13.6 ¹alutshedzani masiandaitwa o vhangwaho nga u sa fulufhedzea ha Vho-Langanani Mandiwana, Vho-Khangale Mukhotho na vhafunzi Vho-Mamidze. ¸eani ZWIVHILI fhedzi. (2) 13.7 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 13.8 Ndi zwifhio ZWIRARU zwine na nga amba nga ha mvumbo ya vhafunzi Vho-Mamidze musi no sedza mafhungo a bugu iyi nga u angaredza? (3) 13.9 Tsheo dze dza vha dzi tshi khou dzhiiwa nga khoro ya Mphagane musi hu tshi sengwa milandu dzo vha na ¾hu¾huwedzo-µe mafhungoni a nganea iyi? (2) 13.10 U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona kutshilele kwa Vho-Langanani Mandiwana na Vho-Khangale Mukhotho ku tshi ¾anganedzea tshitshavhani naa? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI fhedzi. (2) 13.11 ¸eani ZWIRARU fhedzi zwine na nga ita arali no vha ni Vho-Mphaga no µiwana ni kha nyimele yeneyi ye vha vha vhe khayo ya vhalanda vha piringanyaho tshitshavha. (3) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/2018 SCE MAFELADAMBWA – NE Sigogo Fhindulani MBUDZISO YA 14 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 15 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 14: MAFELADAMBWA – MBUDZISO NDAPFU Bugu ya nganea yo ¿walwaho zwavhuµi ndi ine ya sia vhavhali vho guda zwi¿we zwithu vhutshiloni. Nga maipfi a u bva kha 400 u ya kha a 450, sengulusani zwine mu¿wali wa nganea iyi a tama u ri funza zwone. [25] MBUDZISO YA 15: MAFELADAMBWA – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA C Nangoho, Vho-Ramasunzi na vhone vho µo µi fhedza vho vhuya afha hayani. Vho-Ma¾odzi a vho ngo vhuya vha vha na zwi¿we, avha khaladzi vha tshi tou dzula, na vhone vha vha vha a sendela. Musi vho no vhudzisana ma¾wele, ndi hone Vho-Ma¾odzi vha tshi µa nao. 'Ndi amba khaladzi.' 5 'Hee ndaa!' 'N½e ndo sala hafha matsheloni nda mona-mona zwanga.' 'Mm' 'Ndo µo ya hafho ha Vho-Muraga ndi tshi ri vha mmbonise-vho nga ha tshiwo hetshi tsho ni welaho.' 10 'Mm! Zwino vha ri mini-vho?' 'ºwana wa mme anga, vhomaine havha¼a vha ri ndi phele hei¼a ye na i wana giratshini. Vha ri yo tou µikanganyisa ya µiita mmbwa yo faho. Vha ri na zwino yo vha yo µa u gadisa hoyu Mawela. Vha ri yo mu gadisa mutsho u sa tshi wa vhuya wa tsha khese-khese! Ndi hezwo zwe nda vhuya nazwo.' 15 Vho-Ramasunzi vho thoma vha dzula vha sokou ri duu! Vhenevha khaladzi vha µi vha vhone vhe vha dovha vha tou thoma uri vha fhindule. 'ºwana wa mme anga, vha khou µishengedzela mini? N½e ndi ri ndo vhona mmbwa ngomu giratshini. Heyo mmbwa ye nda i vhona a thi tsha funa u dovha nda i vhona na u amba nga hayo a thi tsha zwi funa. A thi khou ¾oµa u 20 µishushedza nga u ofha mmbwa yo faho n½e lini. Hezwo zwa phele kha n½e ndi miswaswo.' 'Ni a µivha,' Vho-Ma¾odzi vha amba vha tshi vho sinyuwa. 'N½e muthu wa khani ndi a mu litsha. Naa izwi n½e arali nda sendela murahu ndi nnyi ane a µo µa? N½e ndi khou ri ndo imela mme anga fhano muµini? Tenda na vhone Vho-Sara 25 vha tshi kho tou µipfela nga dzavho. ºwana vha µo ita muratho vhusiku vhu¿we na vhu¿we u swika a tshi µo tou konyowa mu¾oµo. N½e tsha ndi bve khazwo na n½e.' Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/2018 SCE 'Khaladzi anga Vho-Ma¾odzi, n½e ndi khou ri hezwo zwa Vho-Muraga a thi zwi dzheni, vha khou amba zwone, kana a vha ambi zwone, n½e ndi ri ndi mmbwa ye 30 nda i vhona. Heyo mmbwa yo µa nga nµila i mangadzaho ndi zwone, hone, kha n½e zwo guma henefho. N½e ¿wana wanga hafhu a tshi khou dzhena tshikolo ngei Durban, vha µo mu ratha e ngafhi? N½e ndi ri haya mafhungo ndi a fulufhela o guma, a ri tsha µo a amba. Nndaa!' Vho-Ramasunzi vho mbo µi takuwa vha bvela nnµa vha ita zwa u monamona na 35 dzhara¾a yavho. [Ndima ya 1] 15.1 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a bvukulula hani mudzedze wa tshifhinga? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 15.2 Ndi tshini tshi itaho uri kuhumbulele kwa Vho-Ma¾odzi na Vho-Ramasunzi ku fhambane mafhungoni a nganea iyi? (2) 15.3 Sumbedzani uri mafhungo aya a kwama tshipiµa tshifhio tsha puloto. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 15.4 Mafhungo e na vhala afho n¾ha, a thusedza hani u anetshela zwa murahu mafhungoni a nganea iyi? (2) 15.5 Mufhindulano we wa vha hone vhukati ha Vho-Ramasunzi na Vho-Ma¾odzi u na vhushaka-µe na zwe zwa bvelela magumoni a bugu iyi? ¹alutshedzani. (2) 15.6 ¹alutshedzani masiandaitwa o vhangwaho nga vhutendatenda kha zwa vhuloi na dzi¿anga buguni iyi. ¸eani ZWIVHILI fhedzi. (2) 15.7 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 15.8 Ndi zwifhio ZWIRARU zwine na nga amba nga ha mvumbo ya Vho-Ramasunzi musi no sedza mafhungo a bugu iyi nga u angaredza? (3) 15.9 Siangane ya yunivesithi yo vha na ¾hu¾huwedzo-µe kha vhutshilo ha Mawela u ya nga mafhungo a nganea iyi? ¹alutshedzani. (2) 15.10 U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona kutshilele kwa Vho-Ma¾odzi ku tshi ¾anganedzea tshitshavhani naa? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI fhedzi. (2) 15.11 No vha ni tshi nga ita mini arali no vha ni Vho-Maemu ni tshi khou pomokwa uri ni muloi, ngeno ni sa µivhi tshithu? ¸eani ZWIRARU fhedzi. (3) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/2018 SCE NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo Fhindulani MBUDZISO YA 16 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 17 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 16: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU Bugu ya nganea yo ¿walwaho zwavhuµi ndi ine ya sia vhavhali vho guda zwi¿we zwithu vhutshiloni. Nga maipfi a u bva kha 400 u ya kha a 450, sengulusani zwine mu¿wali wa nganea iyi a tama u ri funza zwone. [25] MBUDZISO YA 17: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA D 'Vhone khotsi a Lufuno vha a levha vha a µivha? Zwino vha khou ntsea mini? Vha humbula uri u ¾uwa n½e ndi nga si ¾uwe? Ndi µo ¾uwa vha borea badi.' Vha dovha vha sea. 'Mme a Lufuno, miswaswo dubo ngoho. No vha ni ngafhi? Hafhu ni tshi vhuya ¼o kovhela ni ri n½e zwi a ntakadza?' 5 'Vha songo ntshutshedza, zwi a vha takadza, hone vha tou pfa ndo viiwa, vha nga tou pembela.' 'Inwi zwi amba uri a no ngo µiimisela u nkhangwela? A no ngo fushea zwi¼a ndi tshi losha kha dzi¼a khaladzi dzashu nda amba uri a thi tsha µo dovha? Kani ndi tou losha na kha inwi? Izwi zwo dovha u tou seisa avha vhavhili. 10 Nga murahu ndi hone Vho Luvhani vha tshi ¾alutshedza mukalaha wavho uri vho ri vha tshi vhuya vha fhira nga ki¼iniki. Vho µo ¾alutshedza na zwauri henengei ki¼iniki vho vhudzwa zwauri ¿wana o takala, hone tshine tsha khou dina ndi mutsiko wa malofha une wa vhonala u n¾ha. Vho-Madilaga vho µo sumbedza u pfa vhu¾ungu vhukuma musi Vho Luvhani vha tshi amba uri hu pfi vha songo 15 vhilaela ngauri u vhilaela zwi ½a½isa mutsiko wa malofha. U bva ¼ene¼o µuvha vhutshilo vhu¼a ha makhulu na mukwasha, na u amba nga u kherukana na u rembana ha thoma u vha havhuµi. Zwo µo swika kha ¼a uri sa zwe vha vha vha tshi µi zwi ita kale, vha µivhadze vhana vhavho uri vha khou lindela ¿wana. Nangoho nga madekwana vha dzula na vhana vhavho. Ho amba vhone 20 vha½e Vho-Madilaga. 'Ndi amba Lufuno,' Ndi khotsi. 'Aa!' 'Hezwi ni tshi vhona n½e na mme a½u ro ni vhidza ro¾he, ri na mafhungo. Hone ri sa athu ya phanµa na mafhungo ri µo thoma nga u humbela pfarelo.' 25 'Ai,baba, vha tshi ¾oµa u ri vhudza mafhungo, vha thoma nga u humbela pfarelo, ndi pfarelo ya mini?' 'ºwananga, ee, ndi sa athu amba ndi a humbela pfarelo. Pfarelo ndi ya uri na iwe wo no µi thanya u na ma¾o u a kona u vhona. Nga mi¿waha ro µi amba mafhungo, hone ri songo lenga sa zwa zwino. 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/2018 SCE 'Zwi khou pfala baba, kha vha ambe.' 'Vhananga, n½e na havha mme a½u, ri khou lavhelela u wana ¿wana.' 'Yee! Ndo zwi µivha, ndo takala, ndo takala,' ndi Mutshutshu a tshi khou fhufhela n¾ha. Vhathu vho¾he vha mangala vha tshi pfa na u vhona dakalo ¼a Mutshutshu. Vho¾he vha tshi mu sedza vha tou sea vhukuma. Ladzani ene o sokou shonelela o 35 lavhelesa mme awe. Mutshutshu o vhudzisa uri hu pfi vha µo wana ¿wana wa mu mini. Mme awe vho fhindula uri u µo vha wa musidzana arali zwo¾he zwa tshimbila nga ngona. [Ndima ya 3] 17.1 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a bvukulula hani mudzedze wa tshifhinga? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 17.2 Ndi tshini tsho vhangaho phambano vhukati ha Vho-Luvhani na Vho-Madilaga buguni iyi? (2) 17.3 Sumbedzani uri mafhungo aya a kwama tshipiµa tshifhio tsha puloto. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 17.4 Mafhungo e na vhala afho n¾ha, a thusedza hani u anetshela zwa phan»a mafhungoni a nganea iyi? (2) 17.5 Dzina ¼a 'Vho-Maambavha¿we' ¼i ¾ana hani kutshilele kwavho afho buguni iyi? (2) 17.6 ¹alutshedzani masiandaitwa o vhangwaho nga vhutendatenda ha Vho-Ana kha bomepome na zwa vhu¿anga? ¸eani ZWIVHILI fhedzi. (2) 17.7 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 17.8 Ndi zwifhio ZWIRARU zwine na nga amba nga ha mvumbo ya Vho-Luvhani musi no sedza mafhungo a bugu iyi nga u angaredza? (3) 17.9 Kha phara ya 6 hu na mitaladzi ine ya ri: 'U bva ¼ene¼o µuvha ... ha thoma u vha havhuµi.' ¹alutshedzani uri mafhungo aya a thusedza hani u anetshela zwa murahu buguni iyi zwi tshi kwama vhudziki mu¾ani uyu. (2) 17.10 U ya nga kuvhonele kwa½u ni vhona kutshilele kwa Vho-Madilaga ku tshi ¾anganedzea tshitshavhani naa? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI. (2) 17.11 Vho-Luvhani vho kunda u milwa nga mvelele ya Tshivenµa na zwi kwamaho vhutendatenda. Tikedzani vhungoho ha ¼ikumedzwa i¼i nga mbuno THARU no sedza bugu yo¾he nga u angaredza. (3) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/2018 SCE ISHA ¼A MI¹ODZI – NE Phaswana Fhindulani MBUDZISO YA 18 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 19 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 18: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU Bugu ya nganea yo ¿walwaho zwavhuµi ndi ine ya sia vhavhali vho guda zwi¿we zwithu vhutshiloni. Nga maipfi a u bva kha 400 u ya kha a 450, sengulusani zwine mu¿wali wa nganea iyi a tama u ri funza zwone. [25] MBUDZISO YA 19: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA E Ngoho ndi ya uri u swika zwino ndugiselo dza munyanya dzi khou tshimbila nga nµila ine ya ita uri Aifheli na Maria khathihi na mashaka avho, vha eµele khofhe- khofhe. ·avhu¾anu ¼o ri u swika, ha swika mashaka khathihi na dzikhonani dzine dza tama u eµetshela hanefho tsini. Vhathu vho vha vho µala lwe vhadzudzanyi vha 5 munyanya vha vho tshuwa uri holo ine munyanya wa µo farelwa khayo i µo vha ¾hukhu. Vhanzhi vha havha vhaeni i¾ali vha tshi khou lila u vhona hoyu Aifheli. 'U ngafhi uyu wa khonani? He, Aifheli, mmbudzeni uri ni µipfa hani musi ni tshi khou pfukela kha shango ¼ashu. Ndi amba shango ¼a vho vhinganaho. Ri½e ro vha ri tshi vho tou ri ¾ha¿we. Ee, ni ri ni tshi vhona ¾hama dza½u dzo¾he dzi tshi khou 10 mala, ngeno kha inwi ho tou tswu; ni ri ri nga humbula zwi¿we zwifhio? Ee, ri vhudze mungana; wo vuwa hani? He, zwi khou tshimbila musi?' Ndi Malingo u¼a a bvaho ngei Ma¾a¾ani. 'Khonani yanga Malingo, marangaphanµa a µo vha masalela. Vha¿we khamusi no no µi neta nga u pfi vhone, ri½e ri khou zwi lila nga ma¾o matswuku.' Ndi Aifheli. 15 'Zwi µo ni zwela ni a µivha. Tshithu arali wa tou tshi pikesa a si kanzhi u tshi µiphi½a ngatsho u ya thambo lini! U ngafhi Maria? Hoo, hafhu inwi ni khou tou tshata; zwi amba zwauri o no dzumbwa kale hangei hayani hawe. Kumalele kwa vhoiwe-vho ndi ku¿we-vho; henefha hune muthu a dzumbamiswa ngeno no vha ni no¾he matsheloni. Hei khonani, ri½e hafhu ri amba ri tshi ½ausa khana. Ro 20 fhira nga hafho ha Mutombilo ri tshi dobanyana; hei, a zwi fhisi zwi fana na yone tie ni a µivha. Ri½e ro ri u zwi swura, ¾hoho dza rema dza nga dzi sa ¾hukhuwa dzitsinga ni a µivha.' 'Malingo, n½e ½amusi a thi funi u dzhena zwiko¾iko¾ini lini; hoyu wa mukomana u µo ni thusa. Matevhu, Matevhu, Malingo khoyo a tshi khou u µa. Arali zwo 25 fhela, welani nae ni yo zwi ¾oµa ¼onzhi.' Aifheli u ralo a tshi tou nga u khou sunda Malingo vhunga afha kamarani ho vha ho tou phapha nga vhathu vha bvaho kule na tsini. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/2018 SCE 'Vha¿we vha bva ngei Vunµuni ¼a Gauteng, vha¿we vha bva North West, ngeno vha¿we vha tshi bva KwaZulu-Natal, Mpumalanga na ngei Free State. 30 'Au, ndi Tsotetsi naa! Le kae monna? Ke kgale ke sa le bone! Le bone lengwalo laka! Ke a lebowa u le bona!' U ralo Aifheli a mbo µi khaµana na Tsotetsi ¼a vha ¼a maladze.' [Ndima ya 5] 19.1 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a bvukulula hani mudzedze wa tshifhinga? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 19.2 Ndi tshini tshi itaho uri kuhumbulele kwa Vho-Maria na Rotondwa ku fhambane mafhungoni a nganea iyi? (2) 19.3 Sumbedzani uri mafhungo aya a kwama tshipiµa tshifhio tsha puloto. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 19.4 Mafhungo e na vhala afho n¾ha, a thusedza hani u anetshela zwa murahu mafhungoni a nganea iyi? (2) 19.5 Dzina ¼a 'Musatondwa' ¼i na vhushaka-µe na zwe zwa bvelela khae magumoni a bugu iyi? (2) 19.6 ¹alutshedzani masiandaitwa o vhangwaho nga u sa fulufhedzea ha Maria na Vho-Loshani. ¸eani ZWIVHILI fhedzi. (2) 19.7 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 19.8 Ndi zwifhio ZWIRARU zwine na nga amba nga ha mvumbo ya Vho-Josephine Loshani musi no sedza mafhungo a bugu iyi nga u angaredza? (3) 19.9 Siangane ya yunivesithi yo vha na ¾hu¾huwedzo-µe mafhungoni a nganea iyi? (2) 19.10 U ya nga kuvhonele kwa½u ni vhona kutshilele kwa Vho-Loshani ku tshi ¾anganedzea tshitshavhani naa? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI fhedzi. (2) 19.11 ¸eani zwiraru fhedzi zwine na nga ita arali no vha ni Rotondwa no µiwana ni kha nyimele yeneyi ye a vha e khayo? (3) [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 27 DBE/2018 SCE FOLUKU·OO KHUVHANGANYO YA FOLUKU¼OO – RV Tshikovhi Fhindulani MBUDZISO YA 20 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 21 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 20: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO NDAPFU Ngano na zwikhoµo zwa sialala zwi shumisa mamethafore u funza lushaka kha masia o fhambanaho a vhutshilo. Sengulusani vhungoho ha ¼ikumedzwa i¼i, no µisendeka nga tsumbo dzi tevhelaho: 'Kuµele kwa lufu.' '¶ongololo ¼one ¼o vha ¼o vhudzwa zwauri ¼i swike ¼i ambe zwauri vhathu vha khou tama u tshila vha sa fi u swikela nga hu sa fheli.' 'Luaviavi lwone lwo mbo »i laedzwa uri lwone lu ambe uri ndi khwi½e vhathu vha tshi fa.' NA 'Tshikhoµo tsha Thovhele Ratshimphi Phiriphiri Tshivhase.' 'Ndi n½e Phiriphiri Tshivhase' 'Ndi a vhavha sa phiriphiri' 'Tshivhasa-mi»i-ya-vha¿we' 'Wa ha Mankili Mankili!' Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 21: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO PFUFHI Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA F na TSHIBVELEDZWA TSHA G nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khazwo. TSHIBVELEDZWA TSHA F: LUNGANO U SWIKA HA VHAVEN¶A KHA ·A AFRIKA TSHIPEMBE Vha»ivhi vha a tendelana uri Vhaven»a vha bva Afrika vhukati kha mashango ane ½amusi a vha Democratic Republic of Congo, Rwanda, Uganda, Kenya na Tanzania. Khosi yavho o vha e Mambo. Musi Mambo a tshi dzama, o tevhelwa nga ¿wana wawe a no pfi Bele-¼a-Mambo. Ha vuwa muvhango wa vhuhosi. Nga n¾hani ha muvhango uyu, Bele-¼a-Mambo o mbo »i pfuluwa na tshi¿we 5 tshigwada. Ha sala tshi¿we henengei Afrika vhukati. Nge hana shango, Bele-¼a-Mambo o rinwa dzina ¼a Dambanyika. Dambanyika o pfulutshela thungo ya tshipembe. Mativha o mbo »i xa. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 28 DBE/2018 SCE Ha dzhena ¿wana wawe Dyambeu vhuhosini. Vha dzula mi¿waha minzhi henefho. Nga murahu vha pfuluwa vha swika shangoni ¼a Matshona, hune ½amusi 10 ha pfi Zimbabwe. Dyambeu o ri u sia vhathu, ha tevhela zhinda ¼awe ¼i no pfi Vele-¼a-Mbeu. Musanda wa Vele-¼a-Mbeu wo rinwa dzina ¼a Dza¾a. Vele-¼a-Mbeu o vha a tshi »ivhelwa tshi¾uhu. O ri a tshi pfulutshela tshipembe hafhu, a wana lushaka lwa Vhango½a. Vhe vha hana u vhuswa ngae. Vho tou vhulahwa lwa tshi¾uhu. Nga vhuhali hawe, o fhedza o vhusa Vhaven»a vho¾he u fana na 15 Vha¾avhatsindi na Vhambedzi. Musi vhe kha mupfuluwo wonoyu, Vhaven»a vho vha vhe na ngomalungundu ye ya vha tshidza nndwani. Ngoma iyi yo vha i tshi ita uri hu vhe na mvula khulu, khuli khulu na u kula nungo maswina. Nga ¿wambo wa zwenezwi, Vhaven»a vho kona u kunda maswina avho o¾he. 20 Hu kha »i vha vhenevha vha»ivhi vha ma¿walwa, vha ri mahosi a no nga Ramabulana wa Dzanani na vho¾he vhe vha mu tevhela u fana na Patrick Mphephu u swika kha Toni Mphephu, ndi vha lutsinga lwa Vele-¼a-Mbeu. Ndi ngazwo ½amusi Toni Mphephu a tshi dzhiwa sa ene Thovhele wa Vhaven»a vho¾he naho ho vha na vhe vha mu vhangisa. 25 Vhaven»a zwino vha wanala Devhula ha Afrika Tshipembe kha vundu ¼a Limpopo nga vhu»alo. Nga ¿wambo wa mbofholowo na mishumo, Vhaven»a vha a wanalavho na kha ma¿we mavundu u fana na Gauteng, Mpumalanga na North West. Luambo lwavho lwa Tshiven»a ndi lu¿ non g nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe. Nahone Tshiven»a tshi vho funzwa na zwikoloni na 30 dziyunivesithi. Tsha dovha tsha hashiwa radioni na the¼evishinini. 21.1 Ndi tshini tshi vhangaho khu»ano nga murahu ha lufu lwa Mambo? (2) 21.2 Vele-¼a-Mbeu o olwa sa khosi-µe mafhungoni a lungano ulwu? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 21.3 U pfuluwa ha Bele-¼a-Mambo hu thusedza hani u anetshela zwa phanµa lunganoni ulwu? (2) 21.4 Ndi ufhio murero u re na vhushaka ha u vhangiwa ha vhuhosi? (1) 21.5 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wa lungano ulwu. (2) 21.6 Ndi afhio masiandaitwa MARARU e a vha a tshi vhangwa nga u shumiswa ha ngomalungundu? (3) 21.7 Ni a pfela vhu¾ungu Vhango½a kha zwe vha ¾angana nazwo lunganoni ulwu? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno THARU. (3) NA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 29 DBE/2018 SCE TSHIBVELEDZWA TSHA G: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O) VHA¹AVHATSINDI VHA THENGWE – TZ Ramaliba 1 Avha ndi vha¾avhatsindi vha Tshiheni! 2 Tshiheni tsha Nyaphungatshena 3 Tsho phungaho mavhele na vhana. 4 Ndi vhone nnda ndumela shevhoni, 5 Vhane vha u fhedza wo dzula henefho. 6 Ndi vhone Vhango½a 7 Vhabikwa na ive, ive ¼a vhibva 8 Vhango½a vha sala. 9 Ndi vhone ngwaniwapo wa Venµa, 10 A thi rumeli mutsinda. 11 Ndi ya nga ndo¾he musanda 12 Thi luvhelwi. 13 Thi vhone mu¾oµa ndimo 14 A sa ¾oµi shango ¼a muthu. 15 Ndi zwifho zwa mativha, mabako na zwisima. 16 Ndi vhone vha vhulungu vhutete 17 Vhu no lunzhedzwa nga a re na nzhele; 18 Vha si na nzhele vha a fhaladza. 19 Ndi vhone vha no fulela nnµu vho dzula; 20 Vha takuwa nga u vhea suzwa! 21 Ndi vhone vhane vha µola maswi a mu½enzhe; 22 Ndi vhone vhane vha µivhona nga tshivhoni, 23 Tsha dzivha Fundudzi. 21.8 Bulani mushumo wa tshiga tsha u vhala tshi re kha vese/mutaladzi wa 1. (1) 21.9 Ndi lufhio lushaka lwa ¾humano lwo shumiswaho kha mitaladzi/vese dza 1–2? (1) 21.10 ¹alutshedzani ¼iambele/¼iidioma ¼i re kha mutaladzi/vese ya 4. (2) 21.11 Vhalani tshitanza/ndima ya 3: 'Ndi vhone ... mabako na zwisima'. Sumbedzani vhushaka vhu re hone vhukati ha tshitanza/ndima iyi na lungano lu re kha TSHIBVELEDZWA TSHA C, zwi tshi kwama lushaka lwa Vhango½a. (2) 21.12 Thouni ya murendi i dzumbulula mutevhetsindo-µe tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 21.13 Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa murendi kha tshitanza/ndima ya 2? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI fhedzi. (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 30 DBE/2018 SCE KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha µirama ye na guda FHEDZI. HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi Fhindulani MBUDZISO YA 22 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 23 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 22: HA U TSA NDI HA GONYA: KANI-HA VHA TOU ¶ILWELA – MBUDZISO NDAPFU) U fhambana ha mihumbulo vhukati ha vhatambi/vhabvumbedzwa buguni ya µirama ndi hone kha mbilu ya µirama. Nga maipfi a u bva kha 400 u ya kha a 450, sengulusani u kuµana/fhambana ha mihumbulo he ha vha hone vhukati ha vhafumakadzi na vhanna vha kandekanyaho pfanelo dza vhafumakadzi. [25] MBUDZISO YA 23: HA U TSA NDI HA U GONYA: MUTSHUTSHU – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA H ALICE: Zwa u dzula ri tshi nga mmbwa dza ma¾ula a zwi ntakadzi lini. Nazwino khevho vho dzhena. Imani ndi vha isele zwi¼iwa. (A swika a vha ½ea zwi¼iwa a mbo dzulavho henefho vha tshi khou vhona TV) Khotsi a Funi, na hu pfi mulandu ndi mini ano maµuvha vha tshi sokou dzula vha tshi nga a vho ngo takala? 5 NTSHAVHENI: Alice ni songo ¾oµou dina muya wanga. Ni vhona unga ndi mini tshine tshi nga ntakadza muµini une nda nyadziwa ngaurali. Ni songo vhona unga zwine na khou ita a thi zwi vhoni. A thi bofu n½e lini. Ni ri thamu-thamu ine na khou ita n½e a thi khou i vhona? 10 ALICE: Vha khou amba thamu-thamu i no khou itwa nga n½e Alice? NTSHAVHENI: Kani-ha hu na mu¿we muthu afha hune ra vha hone? Ndo vha ndi tshi µo ri ndi khou amba na onoyo. Ndi khou amba na inwi Alice. ALICE: Hu pfi ndi thamu-thamu ifhio yeneyo? 15 NTSHAVHENI: Saizwi no µi tou thoma imani ndi mbo µi ni vhudza. Inwi ndi kale ni tshi khou pfana na Tsanyane ndo µi sokou fhumula. Ni mu vhudze-ha matshelo uri ndi ri ndo neta. A thi tsha ¾oµa u mu vhona muµini wanga. Nda tou mu wana hafha ni zwi µivhe uri i µo duga yo livhana. N½e a thi µabaµaba lini, ni ri 20 zwithu zwa vhuya zwa ambiwa nga vhathu ndi uri mini, vha khou µi vhona wo dzulela ngomu. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 31 DBE/2018 SCE ALICE: Tsanyane vha khou amba onoyu Matibe? Avho vhathu vho vha vhudzaho vha khou ri u pfana na n½e? NTSHAVHENI: Nga nnµa arali hu na mu¿we Tsanyane ane na mu µivha? 25 N½e ane nda khou amba ene ndi onoyu ane na shuma nae. Na vhathu vha amba inwi fhedzi hafha nnµa. Ni songo vhona unga vhubwa ha½u ni µo vhu dzumba nga Bivhili. A hu na tshiphiri hafha fhasi ha murunzi wa µuvha. ALICE: Vhone vha a µivha arali vha tshimbila vha tshi hwala mafhungo 30 a no sokou ambiwa nga vhadziazwitshele ri µo lu¾ana badi. Hedzo khonani dzavho dzi khou vha pengisa. Na dzina hu tou µihwa ¼anga? Vha vhone vha sa µo ita mafhungo a u rwa musadzi ngeno vha¿we vha tshi khou rwa mukumba. Hezwo vha zwi ita vha µo vha vha tshi khou ita vhuµahela. 35 NTSHAVHENI: A ni zwi pfi uri ni khou ntsema? Tshiµahela ni khou amba n½e. (A takuwa) N½e hezwo ni songo nnyitela, a thi itelwi. Ndi µo ni sinµa na shona arali ni sa nnµivhi zwavhuµi. (A mbo µi thoma u rwekanya musadzi.) ALICE: Yowee, mmawee, ndi khou humbela pfarelo. 40 Mmawee!!! (Tshitsiro) [Lu¾a I Bono III] 23.1 Ndi tshini tshi vhangaho khuµano vhukati ha Ntshavheni na Alice mafhungoni e na vhala afho n¾ha? (2) 23.2 Mafhungo ayo e na vhala afho a ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 23.3 Ntshavheni o olwa sa muthu-µe mafhungoni a re afho n¾ha? Bulani ZWIVHILI fhedzi. (2) 23.4 Vhalani mitaladzi ya 28–30: 'Vhone vha a µivha … khou vha pengisa'. Sumbedzani uri i thusedza hani u anetshela zwa phanµa, kha zwe zwa fhedza zwo bvelela magumoni a µirama iyi. (2) 23.5 ¹alutshedzani aironi ya µirama ye mu¿wali a i ¾ana no sedza mafhungo a µirama iyi nga u angaredza. (2) 23.6 Ndi ufhio mulaedza une mu¿wali a tama u u swikisa kha vhavhali nga u shumisa Ntshavheni µiramani iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 23.7 Siangane ya masosani/zwipotoni yo vha na ¾hu¾huwedzo-µe kha kutshilele kwa Ntshavheni µiramani iyi? (2) 23.8 ¹hoho ya µirama iyi 'Mutshutshu', i kwama hani kupfesesele kwa½u kwa thero ya µirama iyi? Tikedzani phindulo ya½u nga zwo bvelelaho mafhungoni. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 32 DBE/2018 SCE 23.9 Sumbedzani ZWIRARU zwine Ntshavheni a fhambana ngazwo na Alice mafhungoni a »irama iyi. (3) 23.10 Ndi zwifhio ZWIRARU zwine ni nga eletshedza u itela u khwinisa vhuµifari/kutshilele kwa Ntshavheni mafhungoni a µirama iyi? (3) 23.11 Ni a pfela vhu¾ungu Alice kha zwe a fhedza o ¾angana nazwo µiramani iyi? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI. (2) [25] MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe Fhindulani MBUDZISO YA 24 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 25 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 24: MILOMO YA ¸UKALA – MBUDZISO NDAPFU U fhambana ha mihumbulo kha vhatambi/vhabvumbedzwa buguni ya µirama ndi hone kha mbilu ya µirama. Nga maipfi a u bva kha 400 u ya kha a 450, sengulusani u kuµana/fhambana ha mihumbulo he ha vha hone vhukati ha miraµo ya mu¾a wa Vho-Buku¾a nga tshavho na zwi¿we zwiimiswa nga u angaredza. [25] MBUDZISO YA 25: MILOMO YA ¸UKALA – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA I VHO-BUKU¹A: U ngafhi Ntshengedzeni? VHO-TAKALANI: U khou vhala kamarani. VHO-BUKU¹A: Kha vhale a phase ¿wananga! Zwino i¼i ¼a ¾hoho ya mugopi ¼i ri ¼i nga vha ¼i khou humbula u ya u vhala nga tshifhinga-µe? Tsumbedzo ½amusi bugu a dzi vhaliwi? 5 TSUMBEDZO: Dzi a vhaliwa. VHO-BUKU¹A: Zwino? TSUMBEDZO: Ndo µa hafha ndi tshi khou tou µa u ¼a zwi¼iwa. VHO-BUKU¹A: (Vha tshi mu rwa nga mula¾ela) U a zwifha mani! Zwi ngafhi zwi¼iwa zwa hone zwe wa vha u tshi khou zwi ¼a? U 10 nzhia wa nnyita tshixele tshi sa humbuli ndi a vhona-i? VHO-TAKALANI: (Vha tshi dzhenelela) Kha vha µo mmbudza khotsi a Tsumbedzo. Uyu ¿wana vhone vha nga mmbudza uri vha mu vhengela mini? O tou vha tshinya mini tshine pfarelo ya hone ya nga i ¾oµou ¾ambiwa lwanzhe? 15 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 33 DBE/2018 SCE VHO-BUKU¹A: Ndi nde¿wa he¼i µithu. Ni a µivha ni songo imelela ¿wana a tshi khou ita zwa vhunde¿wa na mazwifhi! VHO-TAKALANI: O zwifha nge a ri mini? VHO-BUKU¹A: Dzi ngafhi ndilo dza vhuswa dze a vha a tshi khou ¼ela khadzo? Zwino inwi ni µi mu imelela ngeno a tshi khou 20 amba mazwifhi? VHO-TAKALANI: Muthu a tshi fhedza u ¼a u dzula na ndilo dze a ¼ela khadzo? Kana u dzi vhea hune dza tea u vhewa hone? VHO-BUKU¹A: U tou vha nde¿wa hoyu ¿wana wa½u! Zwino µivhani zwauri n½e hovhu vhunde¿wa vhune a vha naho n½e ndi µo vhu 25 hamula. VHO-TAKALANI: Ndi nde¿wa nga u a ita mini? Nazwino a hu shai zwine vha khou farela khae vha tshi khou tou kundwa u mu vhudza. Zwi amba uri µuvha ¼i¿we na ¼i¿we hoyu ¿wana u fanela uri a tshi vha vhona a dzumbame musi. Hai! A si zwone hezwi 30 zwine vhone vha khou tshilisa zwone kha vhana! Na muthu o tea u dzula a tshi nga dada kha vhana vhe a tou beba? A dzulefhi ngauri hayani hawe ndi fhano? VHO-BUKU¹A: Na khezwi uyu ¿wana ni tshi nga ni a mu imelela? ¶uvha ¼i¿we na ¼i¿we musi ndi tshi lingedza u mu onyolosa inwi ni 35 µi dzhenelela nga vhukati. VHO-TAKALANI: A thi khou tou mu imelela lini. A si u onyolosa hezwi zwine vha khou ita zwone. Zwi vhidzwa u ¾hupha ¿wana hezwi zwi no khou itwa. VHO-BUKU¹A: Ndi nnyi o ni vhudzaho zwenezwo? Na kani ndi izwi 40 zwidzangano zwa vhafumakadzi zwine vhathu vha khou fhurana ngazwo? Ndi amba hezwi zwine na anzela u ya mi¾anganoni yazwo. VHO-TAKALANI: Vha khou ambiswa nga mini zwenezwo? VHO-BUKU¹A: Nga u µiitisa ha½u. 45 VHO-TAKALANI: Zwithu zwo khakheaho zwi tea u ambiwa khotsi a vhananga. Havha vhana ndi vhavho vho¾he. Nga u ralo vha fanela u vha fara vho¾he u fana. VHO-BUKU¹A: N½e ndo neta nga u kowela ha½u. Ndi na nµala kha ndi lugiseliwe zwi¼iwa. 50 VHO-TAKALANI: I¼o ¼o naka. Zwi¼iwa ndi a vha lugisela. (Vha a bva) [Lu¾a 1 Bono IV] 25.1 Ndi mini zwi vhangaho khuµano mafhungoni aya e na vhala afho n¾ha? Bulani ZWIVHILI. (2) 25.2 Mafhungo ayo e na vhala afho a ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 25.3 Vho-Takalani vho olwa sa muthu-µe mafhungoni a re afho n¾ha? Bulani mbuno MBILI fhedzi. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 34 DBE/2018 SCE 25.4 Vhalani mitaladzi 28–30: 'Ndi nde¿wa nga … u mu vhudza.' Sumbedzani uri i thusedza hani u anetshela zwa phanµa zwe zwa fhedza zwo bveledza ma¾hakheni a bugu iyi. (2) 25.5 ¹alutshedzani aironi ya µirama ye mu¿wali a i ¾ana no sedza magumoni a mafhungo a µirama iyi. (2) 25.6 Ndi ifhio milaedza ine mu¿wali a tama u i swikisa kha vhavhali nga u shumisa Vho-Buku¾a buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u nga MBUNO THARU. (3) 25.7 Siangane na fhethuvhupo zwi ¾u¾uwedza hani vhuµifari ha Ntshengedzeni buguni iyi? (2) 25.8 Dzina ¼a bugu iyi ¼i na ¾hu¾huwedzo-µe kha kupfesesele kwa½u kwa mafhungo a µirama iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 25.9 Mafhungo a u shaya vhuµifari ha Vho-Buku¾a zwo vha na masiandaitwa-µe mafhungoni a µirama iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 25.10 Ndi zwifhio ZWIRARU zwine na nga sasaladza nga vhuµifari/kutshilele kwa Vho-Buku¾a mafhungoni a µirama iyi? (3) 25.11 Ni a pfela vhu¾ungu Ntshengedzeni kha zwe a ¾angana nazwo buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI fhedzi. (2) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 35 DBE/2018 SCE U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana Fhindulani MBUDZISO YA 26 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 27 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 26: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO NDAPFU U fhambana ha mihumbulo vhukati ha vhatambi/vhabvumbedzwa buguni ya µirama ndi hone kha mbilu ya µirama. Nga maipfi a u bva kha 400 u ya kha a 450 sengulusani u kuµana/fhambana ha mihumbulo he ha vha hone vhukati ha miraµo ya mu¾a wa ha ¸efefe. [25] MBUDZISO YA 27: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA J VHO-MARI¹A: Mashudu ¿wananga, mu¼oro we nda ¼ora madekwe u kha µi ntshusa na zwino. Tshe nda rano a thi no ngo ¼ora zwithu zwo raloho vhutshiloni. (Vha a bvisa dugu vha phumula mi¾odzi). MASHUDU: U tou vha mu¼oro-µe wonoyo mmawe une vha ri u u humbula vha lila. Vho ¼ora ndo fa kani? (U a sea) 5 VHO-MARI¹A: Ni khou sokou sea ¿wananga. Ndo ¼ora inwi no ¾havhekanyiwa na mbo µi lovhela hangei makhuwani nga mufumakadzi wa hoyu Tsa¿wani. Zwino zwo no ralo havha khotsi a½u na Khwa¾hisani vha tshi wana lu¾ingo lwa hone vha vho ri ndi mafhungo anga vhone a vha a dzheni. Ngoho nazwinoo ...! 10 (Vha a lila) MASHUDU: Zwino mbuvha yanga vho no bika naa? Hafhu n½e a thi tshe na tshifhinga ndi fanela u mbo µi ¾uwa zwino. VHO-MARI¹A: A tho ngo ni lugisela tshithu. Tsha khwine ndi vhona hu u tou dzula fhasi na awela ¿wanaga. Makhuwani ndi a hu µivha a si 15 fhethu hu no fulufhedzisa. Wonoyu mu¼oro khamusi ndi ipfi ¼a Mudzimu. (Vha tsengisa mi¾odzi). MASHUDU: Na zwino vho tou itelelwa zwavho? Khezwi vha songo vhona uri a vha nga koni vha mmbudza nda ita n½e mu½e. Vha dina nga maanµa vhone vha a µivha? Ndi khou tambula hafhano 20 shangoni nga ¿wambo wavho. Na khotsi anga vha khou tambula hafhano muµini nga muthu wa muthu hoyo. Kana vha tshi vhuya vha mala makhuwani vhathu ngeno hayani vho vha vho tou fhela. Nda ri vha a buba ndi nga vha ndi sa khou vha pomoka vhone. 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 36 DBE/2018 SCE VHO-MARI¹A: Na zwino ni khou ¾ula zwa½u? MASHUDU: Hu khou ¾ula vhone! Vha khou vhuya vha vhona vha tshi nga vha¿we vhasadzi? Baba vha khou tou litsha u wana mu¿we musadzi vha µidzulela. Dzhele ya vhutshilo ho¾he vha nga si i kone khotsi anga. Vha edzisa nga nµila dzo¾he u ri alusa nga 30 nµila yo teaho fhedzi ngoho nga ngafhi? Arali ndo vha ndi thetshelese ngeletshedzo ya khotsi anga na khaladzi anga ndi musi ndi si khou tambula nga u rali lini. Vha songo vhona u nga vhathu vho vha vha sa mmbudzi lini. Muthu u vho vhona a si na ane a µo sala a tshi lowa u vho ntshutshedza nga 35 zwi¼oro zwawe. Ndi tshi tou swika hangei makhuwani ndi µo mbo µi ¿walela khotsi anga vhurifhi. (U bva o hwala mabutu) [Lu¾a IV Bono 5] 27.1 Ndi tshini tshi vhangaho khuµano vhukati ha Vho-Mari¾a na Mashudu mafhungoni e na vhala afho n¾ha? (2) 27.2 Mafhungo ayo e na vhala afho a ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 27.3 Mashudu o olwa sa muthu-µe mafhungoni a re afho n¾ha? Bulani ZWIVHILI fhedzi. (2) 27.4 Vhalani mitaladzi 1–3: 'Mashudu ¿wananga … zwo raloho vhutshiloni'. Sumbedzani uri i thusedza hani u anetshela zwa phanµa, kha zwe zwa fhedza zwo bvelela magumoni a bugu iyi. (2) 27.5 ¹alutshedzani aironi ya µirama ye mu¿wali a i ¾ana no sedza mafhungo a µirama iyi nga u angaredza. (2) 27.6 Ndi ufhio mulaedza une mu¿wali a tama u u swikisa kha vhavhali nga u shumisa Vho-Mari¾a buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 27.7 Siangane na fhethuvhupo zwi ¾u¾uwedza hani vhuµifari ha Mashudu buguni iyi? (2) 27.8 ¹hoho ya bugu iyi i na ¾hu¾huwedzo-µe kha kupfesesele kwa½u kwa thero ya µirama iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 27.9 Sumbedzani ZWIRARU zwine Vho-¸efefe vha fhambana ngazwo na Vho-Mari¾a mafhungoni a »irama iyi. (3) 27.10 Ndi zwifhio ZWIRARU zwine ni nga sasaladza nga vhuµifari/kutshilele kwa Tsa¿wani mafhungoni a µirama iyi? (3) 27.11 Ni a pfela vhu¾ungu Mashudu, kha zwe a fhedza o ¾angana nazwo buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI. (2) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 37 DBE/2018 SCE TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau Fhindulani MBUDZISO YA 28 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 29 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 28: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU U fhambana ha mihumbulo kha vhatambi/vhabvumbedzwa buguni ya µirama ndi hone kha mbilu ya µirama. Nga maipfi a u bva kha 400 u ya kha a 450, sengulusani u kuµana/fhambana ha mihumbulo he ha vha hone vhukati ha Vho-Thovhele Tshilwavhusiku, vhalanda vhawe na maforo¾ereke. [25] MBUDZISO YA 29: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA K VHO-GANGASHE: Mu½e wa shango. Maila u sumbwa. N½e, ndo µa nga ndo¾he ndi tshi µisa zwililo zwa n½e mu½e na mi¾odzi ya vhadzulapo vha ·itshovhu, vhane vha vha vhathu vhavho. VHO-TSHILWAVHUSIKU: A thi mungome, a thi muporofita nahone a thi 5 mubvumbi. VHO-LUMBULE: Tshidada! Mu½e wa shango. Mboloma! Thindi ndi a midza! VHO-TSHILWAVHUSIKU: Tshete! VHO-LUMBULE: Mboloma. Kha vha zwe, ro imisa nµevhe. Nµevhe 10 dzi lila u kanzwa nga vhu¾ali ha Thovhele. VHO-TSHILWAVHUSIKU: A thi ¾oµi u dovholola, hone, uri zwi pfalese zwine nda ¾oµa u ni ¾usela, ndi fanela u pfa mudivhitho wa mbilu dza½u. Ndo bula u thomani nde, a thi mungome, a thi muporofita, nahone a thi 15 mubvumbi. VHO¹HE: Mavu! VHO-TSHILWAVHUSIKU: Zwililo zwine na µisa, ndi zwililo zwe n½e na inwi ra sika. A thi ¾oµi u µiita mufha¾i, muµivhi, mutsila sa havha¼aa vhe vha nthanga phanµa. Uri ri kone u 20 pwasha goya ¾hoho, ndi mafhungo ane ro¾he ra fanela u ita mutingati. VHO-LUMBULE: Muhali wa shango! VHO-TSHILWAVHUSIKU: Gangashe, na iwe Mudzulikutama. Zwililo zwa½u zwi songo ni shanavhiµisa sa zhinda ¼o ¾uvha 25 mukando wa mme. A re n½e ndi Tshilwavhusiku. Ndi µo thuthekanya maguvha o¾he o imaho nda phusukanya phuphu dzo¾he dzo imaho. VHO-LUMBULE: Mutei wa shango. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 38 DBE/2018 SCE VHO-TSHILWAVHUSIKU: Muravha! 30 VHO-MURAVHA: Thovhele! VHO-TSHILWAVHUSIKU: Khezwi ndi tshi ndi tshi khou amba iwe wa kumedza. Kani u pfa ndi tshi khou ravhaµa? VHO-MURAVHA: A thi kumedzi mu½e wanga, nahone thovhele a nga si ambe sa a pandamedzaho zwisusu. A ralo ndi 35 hone na ri½e ri tshi µo kona u bva fulo ra rumbula ¾hunµu dzo lowaho khosi yashu. Muhali, u poidza ha tsie dzanga, ndi mbiti dze nda shatwa dzone. A tho ngo zwi µivha uri u humbulesa hanga ndi tshi humbula he tshi¾angu tshanga tsha dzumbama 40 hone, na he pfumo ¼anga ¼a siamela hone zwi µo sinyusa thovhele. Thovhele nga a lalame! Tshidada! Thindi ndi a midza! Ndi kundwa nga VHO-GANGASHE: ¼one shambo. Ngoyo Muravha a tshi khou kanzwa nµevhe dza muhali nga mutoli wa vhu¾ali. U ri 45 shango nga ¼i nake sa kale. Muravha nga a farelwe. Mafhungo ndi afhio Gangashe? VHO-TSHILWAVHUSIKU: Muhulwane wa vho¾he. ¶ara¾a muhali. Vhupuli VHO-GANGASHE: muhali. Mulovha ho rumelwa vhathu vhane vha amba lu¿we luambo. Ndi vharema sa ri½e. Hu pfi 50 Vho-Luka vha lila mavhoµa na mazhinda ane a µo ka maµi ngei ha Vho-Luka. Naa khezwi avha vha sa fushei. Ndo vha tonda nda VHO-TSHILWAVHUSIKU: ½ea mazhinda na mavhoµa anga, zwino vha vho ¾oµa zwifhio? Hoyu, wo µi tou vha muhumbulo 55 wanga wa uri havha vhana vha sendele tsini na havha vhathu, u itela uri vha ¾avhanye vha wanulususe arali nangoho avha vhathu vho µiimisela u ri fhedza. Zwa µara¾a ndi na nzhele nazwo; a zwi nndadzi. Ndo no µi zwi limuwa 60 zwauri fhano hu vho itwa hone haya. A thi dzi bonyi. [Lu¾a 1 Bono 2] 29.1 Ndi tshini tshi vhangaho khuµano mafhungoni aya e na vhala afho n¾ha? (2) 29.2 Mafhungo ayo e na vhala afho a ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 29.3 Vho-Tshilwavhusiku vho olwa sa muthu-µe mafhungoni a re afho n¾ha? Bulani mbuno MBILI fhedzi. (2) 29.4 Vhalani mitaladzi 24–26: 'A tho ngo … sinyusa thovhele'. Sumbedzani uri i thusedza hani u anetshela zwa phanµa zwe zwa fhedza zwo bveledza ma¾hakheni a bugu. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 39 DBE/2018 SCE 29.5 ¹alutshedzani aironi ya µirama ye mu¿wali a i ¾ana no sedza magumoni a mafhungo a µirama iyi. (2) 29.6 Ndi ufhio mulaedza une mu¿wali a tama u u swikisa kha vhavhali nga u shumisa khosikhulu Thovhele Vho-Tshilwavhusiku buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 29.7 Siangane na fhethuvhupo zwi ¾u¾uwedza hani vhuµifari ha Vho-Gangashe na Vho-Mudzulikutama buguni iyi? (2) 29.8 Dzina ¼a bugu iyi ¼i na ¾hu¾huwedzo-µe kha kupfesesele kwa½u kwa mafhungo a µirama iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 29.9 Mafhungo a u sa tenda u ¾uwa ha Luka Swongozwi nga murahu ha nndwa a kwama hani ma¾hakheshandwa a µirama iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 29.10 Ndi zwifhio ZWIRARU zwine na nga sasaladza nga vhuµifari/kutshilele kwa maforo¾ereke mafhungoni a µirama iyi? (3) 29.11 Ni a pfela vhu¾ungu Luka kha zwe a fhedza a tshi ¾angana nazwo buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI fhedzi. (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa