Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 Feb March 2018 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2018 MARAGA: 70 TSHIFHINGA: Awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 13. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhela

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Bammbiri i¼i ¼i na khethekanyo THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyonµivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Zwivhumbeo na milayo ya kushumisele kwa luambo (30) 2. Vhalani ndaela DZO¹HE nga vhuronwane. 3. Fhindulani mbudziso DZO¹HE. 4. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 5. Hune khethekanyo i¿we na i¿we ya fhelela hone ni talele. 6. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso. 7. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso i¿we na i¿we ni pfuke mutaladzi. 8. Ni dzhiele nzhele mupele¾o na kufha¾elwe kwa mafhungo. 9. Tshifhinga tsho anganyiwaho: KHETHEKANYO YA A: Minetse ya 50 KHETHEKANYO YA B: Minetse ya 30 KHETHEKANYO YA C: Minetse ya 40 10. ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhela

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO YA 1: U VHALA U ITELA U WANA ¹HALUTSHEDZO NA U PFESESA Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA A na tsha B uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. TSHIBVELEDZWA TSHA A LUSHAKA LWO LWOZWEAHO 1 Vhaswa ndi dzone thikho, vharangaphan»a vha matshelo ¼ifhasini. Hone-ha, ra lavhelesa ano ma»uvha n»a»o yo sima midzi khavho; vho dzhena ngomu ha buluvhutsi ¼ine vha khou balelwa u vhona n»ila. 2 Wa vhuya wa wana vhaswa vho ima nga zwigwada, u mbo »i zwi »ivha zwauri tshi re hone tshi hone. Kanzhi khumbulelo iyi a i weli fhasi, ha sa vha hu tshi khou ombiwa 5 gologodo hu »o vha hu iyo Nyaope ya hone. Nyaope, yone, ha! Tshi tou vha tshone tshiphusukanyi tsha vhumatshelo ha vhaswa. Tshidzidzivhadzi itshi tshi khombo vhukuma. Hafhu tshi shandukisa ¿wana a sala a tshi tou vha gwangwangwa nga husili. Nangoho ro no tou shanduka lushaka lu langwaho nga zwidzidzidzivhadzi. Tshi dinaho ndi tsha uri vhunzhi ha vhashumisi vhazwo ndi thangana ya murole. 10 Hone-vho, vha »o vhuya vha fha¾a mi»i ya ima avha vhaswa-shu? Ngoho ndi a dza! Muvhuso u khou lingedza nga hune wa kona uri vhaswa vha »ibvise kha n»owelo iyi mmbi, fhedzi zwi sokou sea zwi tshi ¾anama. Vhaswa avha naho vha itelwa fhethu 3 ha u »imvumvusa, u »i wana hu tshi ya vha sa »adzi tshan»a. Ngei zwikoloni nahone vhadededzi u wana vho tanda na tsinga vha tshi khou funza thero ya 15 Ngudavhutshilo, na u sumbedza khombo ya u »idzhenisa kha u shumisa zwidzidzivhadzi. Na hanefho hu tou vha u shela ma»i n¾ha ha tombo. Ngei mabungani hune vha tea u »ithusa hone ho shanduka luvhan»e lwa u dahela hone zwidzidzivhadzi. Musi vha tshi vhuyelela ngudoni dzavho, a hu tshee na zwi no itwa. Vha¿we i¾ali u tshi wana vho ya nga khofhe ngeno mudededzi musi e kati na u 20 funza, vha¿we nga fha¼a ho takuwa ¼ihanya ¼a ¿i¿ini¿i¿ini i si na vhukono afho ki¼asini. Hu »i nga na avho vha»ivhalea kana dzingwe½a dza mitambo u ya he ¼a ya, ri »i pfa kha nyan»adzamafhungo uri vho ri musi vha tshi ¾olwa vha wanala vho shumisa 4 zwidzidzivhadzi. Nga n¾hani ha wone mulayo, a vhuya a wanala u mbo »i iledzwa na 25 zwenezwo u dzhenelela kha mutambo une a u konesa lwa tshifhinga tsho kaliwaho. Zwi pfisa vhu¾ungu u vhona muthu we a vha a tshi khou bvelela zwavhu»i vhutshiloni a tshi xelelwa nga vhumatshelo nga ¿wambo wa u shumisa zwidzidzivhadzi. 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhela

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC 5 Kha vha si na masheleni u wana vha tshi tou tambula vhukuma musi vho farwa nga sakha ¼a zwidzidzivhadzi; ndi ngazwo ri tshi wana vhunzhi havho vha tshi »idzhenisa kha zwa u silinga. Vhalwadze vha re na dwadze – tshifu vha tshimbila vho fara mbilu nga tshan»a musi vha tshi bva u phakha philisi dzavho ngauri vha a lalelwa n»ilani 35 vha dzhielwa nga vhashumisi vha izwi zwidzidzivhadzi ngauri i¾eli mishonga iyi yo no shanduka zwi¼iwa zwavho. Ngei mahayani vhabebi vho fara ludongo nga hu fhisaho nga vhana vhane vho no tou 6 shanduka phuli dza zwidzidzivhadzi. Vha vhuya vha renga zwi¼iwa zwa dziphakhethe vha tea u mbo »i zwi shulula na zwenezwo; vha sa ralo vha »o sala vha tshi ri tshilimo 40 ndi maho¼a zwo dzhiiwa zwa ya u rengiswa. Vha¿we vha dzhia na zwiambaro na thundu ya n»uni, nga maan»a zwishumiswa zwa thekhinolodzhi zwine vha zwi rengisa uri vha kone u wana tshelede ya u renga zwidzidzivhadzi. Vharengiselwa vha tshi wanala, vhe ¼a »a hafha ¼i a kovhela, na ¼i¿we na ¼i¿we a si vhone vhe vha vha ruma uri vha tswe. Ri »o ri tshiitisi ndi mini? Ndi hone u dzima ¿wana tsole? Kani-ha 45 ndi u »alesa ha dzipfanelo dzine dza sokou shumiswa hu si na vhu»ifhinduleli? Are»i! Vhadahi vha vhangela vhabebi thaidzo i si na vhukono ngauri vha vhuya vha tswa, hadzila i fara vhone. Namusi vha si na masheleni, vha tea u imaima uri vha a wane vha koneha u lifha milandu. Zwa sa ralo vhadzulapo vha mbo »i dzhia mulayo vha u 7 vhea zwan»ani zwavho. A re mme mubebi u »o tou pfa mu¾o»o u tshi ¾hukhuwa 50 musi ¿wana a tshi khou ralo u sin»wa, hu¿we a ¾ha¾hiwa muliloni sa mukoki. Vhukonani vhu songo »aho u wana vhu tshi vha na ¾hu¾huwedzo kha u shumisa zwidzidzivhadzi. Mu¿we a vhuya a vhona o no fashwa nga gwekwe i¼i u mbo »i kungela na vha¿we. Mudahi musi o no vha nga ngomu khazwo, ndi bomepome shata 55 muzwala, ndo tou dzheniswa nga ¾hoho. Musi vho no »idzhenisa khazwo, u bva zwi 8 vhutoto sa izwi sakha ¼i tshi tou shanduka mbidzelele. Vha¿we vhavho vha a dzhiiwa vha iswa kha zwiimiswa zwa ndulamiso, sa vha SANCA, vhane vha thusa vhadahi vho no go»ombelaho. Ntsa ya ¼a mu½wawa a i humi, ndi khwi½e u sa linga wa »idzhenisa khazwo ngauri naho vha tshi bva kha izwo 60 zwiimiswa zwa thuso, vhunzhi havho vha tshi »i fhedza vho vhuyelela kha anea¼a maitele avho. 9 Khaedu ine ya vha hone kha lushaka ndi ya uri ano ma»uvha mu¿we na mu¿we u sedza zwawe fhedzi. A hu tshe na zwauri ¿wana wa mu¿we ndi ¿wana wau. Vhaswa, dzhiani vhu»ifhinduleli. 65 [Zwi bva kha Thimu ya Vha¾oli] 10 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhela

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC TSHIBVELEDZWA TSHA B [Tshiko: http//:www.google.com] MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A 1.1 No sedza phara ya 1, ndi ifhio mbilaelo ine mu¿wali a vha nayo? (2) 1.2 Vhalani phara ya 2. Ndi zwifhio zwidzidzivhadzi ZWIVHILI zwine mu¿wali a vhona zwi zwone zwi pwashekanyaho vhumatshelo ha vhaswa vhashu? (2) 1.3 No sedza phara ya 3, ndi zwifhio zwe muvhuso wa ita hu u itela u bvisa vhaswa kha vhutshilo ha zwidzidzivhadzi? Bulani ZWIVHILI. (2) 1.4 Vhalani phara ya 5. Bviselani khagala zwine zwa sumbedza u dzhia ndango ha zwidzidzivhadzi kha vhane vha zwi shumisa. (2) 1.5 ¹alutshedzani mulaedza une mu¿wali a ¾o»a u u rumela kha lushaka nga mafhungo aya. (2) 1.6 Kha mutaladzi wa 54 hu na ¼iambele, '... mu¾o»o u tshi ¾hukhuwa'. ·i kwama hani kupfesesele kwa½u kwa mafhungo a re kha phara ya 7? (2) 1.7 ¹alutshedzani khombo ine ya wela vhoramitambo vhane vha tshi ¾olwa vha wanala vho shumisa zwidzidzivhadzi zwo iledzwaho nga mulayo. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhela

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC 1.8 Sedzani phara ya 8. Bviselani khagala ndivho ine mu¿wali a khou i livhisa kha vhaswa nga mafhungo a phara iyi. (2) 1.9 Ni vhona hu tshi nga itwa mini u thivhela u shumiswa ha zwidzidzivhadzi zwikoloni? Tikedzani kuhumbulele kwa½u. (2) 1.10 Vhalani mitaladzi ya 52–53. Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa u dzhia mulayo wa u vhea zwan»ani zwau? Tikedzani phindulo ya½u. (2) MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA B 1.11 U ya nga ha itshi tshifanyiso, ¾alutshedzani zwine zwa ¾u¾uwedza iyi nyimele kha vhaswa vha musalauno. Bulani ZWIVHILI. (2) 1.12 Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho afho fhasi. Musi no ¾alela itshi tshifanyiso, vhupfiwa ha mudi ndi ha u ... A ¾u¾uwedza. B pfa vhu¾ungu. C sinyuwa. D »ige»a. (1) 1.13 U ya nga kuvhonele kwa½u, ndi hufhio u dzhia sia hu bveledzwaho nga TSHIBVELEDZWA TSHA B? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.14 Arali no wana mu¿we wa shaka ¼a½u e kha uvhu vhuimo ha tshifanyisoni itshi, no vha ni tshi nga ita mini? Tikedzani phindulo ya½u. (2) MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A NA TSHA B 1.15 TSHIBVELEDZWA TSHA A na TSHA B vhuvhili hazwo zwi ¾ana vhaswa vha re khomboni. Nga kuvhonele kwa½u, ndi tshifhio tshibveledzwa(tsha A kana tsha B) tshine tsha nga shumiswa u bveledza mitshelo ya khwi½e kha u lulamisa vhutshilo ha avha vhaswa? Tikedzani muhumbulo wa½u. (3) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhela

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO YA 2: U NWELEDZA NGA MAIPFI A¸U Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA C nga vhuronwane. Afha hu ¾an»avhudzwa vhu»ifhinduleli ha mubebi kha kualusele kwa ¿wana wawe. THANYELANI: Ni lavhelelwa u ita zwi tevhelaho: 1. Nweledzani nga maipfi a½u ni tshi sumbedza vhu»ifhinduleli ha mubebi kha u alusa ¿wana. 2. ºwalani phara yo lunzhedzanaho tshidele, ni shumise maipfi a½u. 3. Manweledzo a½u a faredze mbuno dza SUMBE dzi kha phara nga maipfi a sa fhiri 90. A ni lavhelelwi u dzhenisa ¾hoho ya manweledzo. 4. Sumbedzani tshivhalo tsha maipfi mafheloni a manweledzo a½u. 5. TSHIBVELEDZWA TSHA C VHU¶IFHINDULELI HA MUBEBI Mubebi mu¿we na mu¿we u na mushumo wo mu livhaho zwi tshi kwama vhutshilo ha ¿wana wawe, ngeno na ¿wana a tshi vha na ndavhelelo ya iyo tsireledzo u bva kha mubebi. U shaea hazwo ¿wana u a xelelwa nga fhulufhelo. Mubebi u na mushumo muhulwane wa u gudisa ¿wana wawe vhu»ifari kwaho. Hovhu vhu»ifari arali ha ¾hogomelwa vhu na mbuyelo kha tshikolo khathihi na vhumatshelo ha ¿wana. Mushumo uyu kha u vhe tshivhangalelwa tsha mubebi. Mubebi kha kho»e ¿wana wawe musi o ita zwivhuya nga u tou zwi bula hu u itela uri na ene mu½e a zwi »ivhe. Kha vha sande u sasaladza ¿wana wavho musi zwi songo tea ngauri zwivhuya zwi na mbuyelo kha vhuvhili havho. Ri khou tshila kha shango ¼o ¾angananaho, ¼ine zwikambi na zwidzidzivhadzi zwa vhusa vhana vhashu. Ndi ndugelo ya mubebi u amba na ¿wana nga khombo dzine dza »iswa nga zwikambi na zwidzidzivhadzi. Vhana vha sa eletshedzwi kha i¼i sia vha a xelelwa nga vhumatshelo, vha fhedza vho no vha muhwalo. Mubebi kha vule zwan»a musi ¿wana a tshi bvisela khagala vhu»ipfi nga ha vhumatshelo hawe. Tshawe ndi ngeletshedzo, hu u itela u bveledza fhulufhelo ¼a u thetsheleswa kha zwine a ¾ahisa. Hezwi zwi thusa ¿wana kha u ¾anganedza ngeletshedzo ngauri na ene u na muhumbulo. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhela

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC Zwithu zwine mubebi a pfa a sa zwi ¾anganedzi, kha zwi kaidze nga muya wa lufuno. Kha vha vhe na tshifhinga tshine vha nga dzula nae e e¾he hu u sumbedza ¾honifho; hezwi zwi fhedza ¿wana a tshi vha pfa a dovha a vha ¾honifha. Vhana vha fanela u gudiswa vhu»ifari kha zwi kwamaho zwa vhudzekani, ngauri ndi wone mushumo wa vhabebi wa u amba na vhana vhavho. Arali vha zwi ita madze, shango ¼i »o vha rangela phan»a, vhone vha vho »o sala vha tshi kaidza mafhungo o no tshinyala. Hu na zwivhuya zwa musi mubebi a tshi tamba na vhana vhawe, hezwi ndi mushonga une wa bveledza vhushaka havhu»i vhukati ha mubebi na ¿wana. Mubebi kha vhe na tshifhinga tsha u tamba mitambo na vhana vhawe, ngauri zwi fhedza zwo mu sendedza tsini navho. Arali ri tshi nga ri uyu a si mushumo muhulwane ngoho ri nga vha ri tshi khou »ifhura nga murunzi wa ningo. Vhabebi kha ri »idzhenise kha uyu mushumo wa u khwathela vhumatshelo ha vhana vhashu. [Zwo redzwa u bva kha Reader's Digest, March 1998] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhela

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC KHETHEKANYO YA C: ZWIVHUMBEO NA MILAYO YA KUSHUMISELE KWA LUAMBO MBUDZISO YA 3: U SENGULUSA KHUNGEDZELO ¹alelani khungedzelo (TSHIBVELEDZWA TSHA D) i re afho fhasi uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. TSHIBVELEDZWA TSHA D HAYAHAYA NANDI! Vha na haya havhu»i! Vha a tama u dzula vha »ige»a? Kha vha swike nga u bonya ha i¾o fhano Ha Nn»u Dzi a Fha¾wa. Ri vha isa hayahaya. Nn»u dzine ra fha¾a i tou vha tsiavhafu. Ri tou vha vhontende kha u vhea tshidina. Kha vha litshe u dzula zwi¾ahani zwa tshirukhwe ri hone. Ri vha fha¾ela nn»u ra vha vulela yone nga tshimima, musi vho badela masheleni o fhelelaho. Vha tshi ri ¾o»a vha nga ri kwama kha: 012 612 9415 kana vha dalele nn»u@gmail.com. [Tshiko: www. google.co.za] 3.1 Sumbedzani ndeme ya ndovhololo yo shumiswaho kha khephusheni ya khungedzelo iyi. (1) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhela

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC 3.2 Kha khungedzelo iyi hu na he mu¿wali a shumisa tshiga tsha u vhala tsho khakheaho. Inwi ¿walululani i¼o fhungo no shumisa tshiga tsho teaho. (2) 3.3 Ndi ifhio ndivho ya mukungedzeli musi a tshi shumisa i¼i ipfi 'tsiavhafu' kha iyi khungedzelo? ¹alutshedzani. (2) 3.4 Topolani ho shumiswaho thekeniki ya u fhuredzela kha iyi khungedzelo, ni dovhe ni sumbedze u tea hazwo. (2) 3.5 Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho afho fhasi. Ipfi 'vhontende,' ¼i amba ... A dzi¿anga. B dzimbava. C vhafha¾i. D vhomakone. (1) 3.6 No sedzulusa khungedzelo iyi, ni vhona yo livhiswa kha tshigwada tshifhio tsha vhathu? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhela

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC MBUDZISO YA 4: U PFESESA ZWIºWE ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ¹alelani khathuni i tevhelaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khayo. TSHIBVELEDZWA TSHA E: KHATHUNI AA! ¹HOHOYATSHIKOLO, NDI INWI NI DZULA NI SIHO TSHIKOLONI NGA N¹HANI HA KHOU HUMBELA THENDELO YA U MIHWALO YA¸U. FHANO A SI HONE HA U LELA YA KI·INIKI. NDI KHOU PFA NDI SI KHUNDAVHALAI. WAVHU¶I. [Tshiko: www. google.co.za] 4.1 U ya nga khathuni iyi, ni vhona yo livhiswa kha tshigwada tshifhio tsha vhathu? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.2 ¹alutshedzani khaedu dzine uyu mugudi a nga ¾angana nadzo musi e tshikoloni. Bulani ZWIVHILI. (2) 4.3 Thouni ya ¹hohoyatshikolo i bvisela khagala vhu»ipfi havho malugana na nyimele ine uyu ¿wana a vha khayo. Tikedzani vhungoho ha fhungo i¼i. (3) 4.4 Nga kuvhonele kwa½u, ni vhona a afhio maga ane a nga dzhiiwa u itela u thivhela u »ihwala ha vhagudi zwikoloni? Ambani ZWIRARU fhedzi. (3) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhela

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC MBUDZISO YA 5: KUSHUMISELE KWA LUAMBO NGA N¶ILA YONE Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA F uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA F: PHUROSA NDI NGA N¹HANI HA U SA PFA 1 Hu pfala ipfi ¼i tshi vhidzelela: 'Tshibuleni Muthumunzhi, ½amusi ndi »uvha ¼a khothe – ndi ambadzifhele.' Ndi mulindakhotho musi a tshi khou ho½olola kho½o dza dzhele. Kuduna kupfufhi kwe kwa vha ku tshi khou mu sumbedza hune a tea u ya hone, kwo vha kwo ambara na dzhunifomo. Ene u vhonala a tshi tshimbila nga zwi¾uku ngeno milenzhe yo hungwa nga nge»ane, zwan»a na zwone zwo vhofhelwa 5 murahu. 2 Ha lilelwi ¿wana wa Vho-Nyamukapea; zwenezwi zwa muthu a si na luvalo, u vhulaha muthu khae zwo vha zwi tshi nga u shidzha khuhu. Ngoho shangoni hu na vhathu vha tshi¾uhu, u tou vhulahela muthu tshelede yawe! O vha a tshi ri a thi nga wanali, matsina Vho-Nyamalwela vho mu vhona vhe na mu»uhulu wavho wa 10 thungamamu. Vho-Nyamalwela vha ri a vha athu u zwi vhona zwa dukana ¼a mbilu ntswu sa he¼i. Mu»uhulu wavho a tshi fhindula a ri ndi Tshibuleni wa Vho- Nyamukapea. Ndi zwone zwe zwa ita uri Tshibuleni a vho »iwana e thumbuni ya lukhohe. 3 A tshi swika khothe o wana ho »ala lwa u »ala, lwe e a tshi ¾anganyisa ma¾o na 15 mme awe a sokou rothisa mi¾odzi. Mbiluni o vha a tshi sokou ri zwe nde ndi ite. [Zwi bva kha Thimu ya Vha¾oli] 5.1 Vhalani mitaladzi ya 1–2. Hu na ipfi ¼o pambiwaho, ¼i topoleni. (1) 5.2 Kha mutaladzi wa 4, hu na dzina ¼o ¾ukufhadzwaho. ·i ¿waleni ¼i kha luambo lwa misi ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼e na tou »isikela. (2) 5.3 Fhungoni ¼i tevhelaho (mitaladzi ya 10–11), hu na ¼ikateli: 'thungamamu'. 'Vho-Nyamalwela vho mu vhona vhe na mu»uhulu wavho wa thungamamu. ºwalululani fhungo i¼i no shumisa ¼ifurase/¾halutshedzo madzuloni a i¼o ¼ikateli ¼o sendamiswaho. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhela

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 13 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC 5.4 Fhungo asi¼i (mitaladzi ya 12–13): 'Mu»uhulu wavho a tshi fhindula a ri ndi Tshibuleni wa Vho-Nyamukapea.' Fhungo i¼i ¼i kha luambo lwo livhiswaho/dairekithi. Zwino inwi ¼i ¿walululeni no shumisa mupele¾o wonewone na zwiga zwa u vhala zwo teaho. (2) 5.5 Kha phara ya 2, hu na he mu¿wali a sumbedza luvhengelambiluni. Hu sumbedzeni, ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u. (3) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 30 MARAGAGU¹E: 70 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa