Skip to content

Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2018 Memo

MemorandumTshivenda HLGrade 12201838 pages

Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the Feb March 2018, 38 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2018 MEMORANDAMU MARAGA: 80 Memorandamu uyu u na masia¾ari a 29. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI  Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.  Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma.  Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza vhukoni/ndeme yazwo. MAGA A U ¹OLA/MAKA 1. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa bugu/¼i¿walwa.) 2. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha KHETHEKANYO YA A, (vhurendi ho randelwaho), kha vha make/¾ole phindulo mbili fhedzi dza u thoma. 3. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha vha make/¾ole phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na 4. i¿we, tenda a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu. Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u 5. thoma ya vha yo khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. 6. Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha make/¾ole vha tshi tevhedza memorandamu. Arali vhukhakhi ha mupele¾o vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make sa zwone. 7. Mbudziso ndapfu/dza maanea: Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane. Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola maanea a vhalingiwa. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu 8. Mbudziso pfufhi: Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe, vha songo ½ea nda¾iso. 9. Kha mbudziso dzo vuleaho, hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. 10. Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/khwa¾hisedzo/ ¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA A: VHURENDI HO RANDELWAHO MBUDZISO YA 1 – MBUDZISO NDAPFU 'RI BVA KULE' – NM Musehane - Kha vha shumise mbuno dzi tevhelaho, kha dzi¿we dzo ½ewaho, sa tsumbanµila/ maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola mbudziso iyi. Vhupfiwa ha vhalingiwa vhu nga fhambana zwi tshi ya nga kunyanyutshele na kupfesesele kwavho kwa tshirendo. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 25 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphanµa Muhumbulo muhulwane ndi zwine murendi a tama vhavhali vha tshi guda kha tshirendo. Vese ndi mitaladzi ine murendi a i nanga a tshi itela u bveledza muhumbulo muhulwane. Muhumbulo muhulwane wa tshirendo itshi ndi wa u ¾alutshedza u ri vhathu vhahulwane (vhaaluwa) vho tshila tshifhinga tshilapfu vha tshi ¾angana na zwiito zwinzhi zwi kon»aho vhutshiloni, fhedzi vha kon»elela u swika vha tshi bveledza tshipikwa tshavho. Mbuno - Kha mutaladzi/vese ya 1 murendi u ¾o»ou vhudza vhathu uri vha thoma fhasi vha si na n»ivho. - Kha mutaladzi/vese ya 2 murendi u amba uri muthu u thoma a sa vhoni n»ila, fhedzi a lwa nazwo u swika a tshi bvelela. - Kha mutaladzi/vese ya 3 murendi u sumbedza uri vhathu vha a tshimbila na shango ¼o¾he vha tshi ¾un»a n»ivho kha zwiimiswa zwa pfunzo. - Kha mutaladzi/vese ya 4 murendi u amba uri vhathu vha a fhedza vho bvelela naho vho no fhirelwa nga tshifhinga/zwo no dzhia tshifhinga tshilapfu vhukuma. - Kha mitaladzi/vese ya 7–12 murendi u ¾o»a u amba uri o bvelela zwi tshi kon»a, ngauri o vha o no vhona zwivhuya phan»a. - Kha mitaladzi/vese ya 13–15 murendi u amba uri o bvelela nga murahu ha mi¿waha minzhi/tshifhinga tshilapfu. - Kha mitaladzi/vese ya 16–17 murendi u ¾o»ou sumbedza uri vhathu kha vha shumise tshifhinga u »ibveledza musi vha tshi kha »i tshila. - Kha mitaladzi/vese ya 19–21 murendi u ¾o»a u amba uri tshi¿we na tshi¿we tshi langwa nga tshifhinga. - Kha mitaladzi/vese ya 23–24 murendi u tsivhudza vhathu uri vha ¾alifhele u µibveledza musi tshifhinga tshi tshi kha µi tenda. Magumo Murendi o kona u shumisa mitaladzi/vese u bvisela khagala muhumbulo muhulwane wa tshirendo a tshi itela u ¾alutshedza uri vhathu vhahulwane (vhaaluwa) vho tshila tshifhinga tshilapfu vha tshi ¾angana na zwiito zwinzhi zwa vhutshilo, fhedzi vha [10] kon»elela u swika vha tshi bvelela. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu MBUDZISO YA 2 – MBUDZISO PFUFHI 'RAMAREMISA' – Z Mutsila 2.1 Murendi u khou ¾o»a u bvisela khagala khumbulelo ya uri arali khosi yo dzama/lovha hu fanela u dzhena Ramaremisa (2) vhuhosini.√√ 2.2 Murendi o shumisa onomatopia/mubvumo.√ Ndeme ya u shumisa thekeniki iyi ndi u bvisela mubvumo khagala une wa ¾alusa (2) u lila ha lufhalafhala lu tshi ramba dzunde/vhathu.√ 2.3 Muhumbulo muhulwane ndi wa u »ivhadza vhathu uri khosi ya dzama hu vha na mivhango na dzinndwa, hu tshi lwelwa/vhangelwa ane a »o vha khosi. KANA Vhuhosi vhu naka u vhangwa.√√ (2) 2.4 Tshirendo itshi tshi ri dzumbululela mutevhetsindo u ¾avhanyaho,√ ngauri tshi khou amba nga ha mivhango na dzinndwa zwine zwa vha zwithu zwi ambiwaho vhathu vho (2) bilufhala/sinyuwa/halifha.√ 2.5 Ee, ngauri kanzhi fhethu hune ha vha na mivhango musi vhathu vha tshi vhewa vhuhosi, hu vha na dzinndwa lune vhathu vha fhedza vha tshi vhulahana na nga zwigidi. KANA Hai, ngauri zwi a itea uri musi hu na mivhango ya vhuhosi hu fhedze hu songo vha na dzinndwa kana u shuluwa ha malofha/u vhulahana arali ho vha na thendelano ya ane a µo µadza mativha. (2) [Maraga mbili kha phindulo i pfalaho.] √√ [10] MBUDZISO YA 3 – MBUDZISO PFUFHI 'NTENDELE NDI VHE TSUMBAN¶ILA' – FR Modau 3.1 Tshirendo itshi ndi sonethe,√ngauri tshi na (2) vese/mitaladzi ya 14 √ 3.2 Murendi u amba uri hu na zwithu zwiraru zwine zwa (2) piringedza/khakhisa/ µisa lufu kha vhaswa ngeno vho lavhelesa√√ 3.3 Murendi u tama u vhudza vhaswa uri vha thetshelese vhathu vhahulwane/ vhaaluwa musi vha tshi vha ½ea ndayo, ngauri vho no vhona na u ¾angana na zwinzhi vhutshiloni.√√ (2) 3.4 Murendi u khou pfa vhu¾ungu/vhaisala/gungula/dinwa nga vhaswa vha sa thetshelesi musi vhahulwane vha tshi vha (2) sumbedza n»ila yo teaho.√√ Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu 3.5 Ee/Ndi a tendelana nae, ngauri vhathu vho dzhenaho tshikolo vha wana mishumo ine ya vha holela masheleni manzhi, lune vha »iphina vhutshiloni havho. KANA Hai/A thi tendelani nazwo, ngauri hu »i vha na vha¿we vhathu vho dzhenaho tshikolo vhane vha khou tambula vha si na mishumo/vho pfumaho vha songo dzhena tshikolo. [Maraga mbili kha phindulo i pfalaho.] √√ (2) [10] MBUDZISO YA 4 – MBUDZISO PFUFHI 'NDI DAKALO-ZWILILO' – BR Mafhege 4.1 Murendi u tama u bvisela khagala uri vhathu vhutshiloni ¼i tshela u phuphudzika/¾oµa¾oµa ri tshi tambulela u (2) µifusha/µiphi½a.√√ 4.2 Murendi u shumisa ¼iambele/withi.√ Ngauri murendi u shumisa kuambele ku songo »oweleaho kune kwa amba uri (2) vhathu vho vha vho dzula zwavhu»i vha tshi khou »iphina.√ 4.3 Murendi u tama u sumbedza uri vhathu musi vha tshi khou tshila vha a hangwa uri hu na vhutshilo vhu »aho/he ra dzudzanyelwa nga Mudzimu nga murahu ha musi vha tshi fhira kha vhushilo vhuno ha fhano shangoni. KANA Murendi u sumbedza uri vhathu vha µiphina nga zwa (2) tshifhinganyana, vha hangwa uri zwi a fhela ha sala thambulo fhedzi.√√ 4.4 Ipfi 'dakalo-dakalo' ndi ndovhololo ine ya khwa¾hisedza muhumbulo wa uri vhathu vhane vha nanga vhutshilo vhu sa fheliho/u shumela Mudzimu a vho ngo anda. KANA Murendi u khwa¾hisedza uri dakalo ¼a vhukuma/tsho¾he/¼i sa fheli vhathu a ri na¼o vhunga ri tshi la¾a Mudzimu ri (2) tshi itela u µitakadza.√√ 4.5 Ee/ndi a tendelana nazwo, ngauri vhathu vha litsha u tevhela Mudzimu vha takadzwa nga mi»ifho ya shango ine ya vha ya tshifhinganyana/i sa ri vhuedzi tshithu/i sa ri dzhenisi ¾aµulu.√√ KANA Hai/A thi tendelani nazwo, ngauri hu na vhathu vhane vha funesa madzanga a shango, vha µi dovha hafhu vha shumela (2) Mudzimu. [10] [Maraga mbili kha phindulo i pfalaho.] √√ NA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO (KHOMBEKHOMBE) MBUDZISO YA 5 – MBUDZISO PFUFHI 'MUKEGULU NA MUGO WAWE' – NA Milubi 5.1 Murendi u ¾o»ou sumbedza uri mukegulu u dzulela u gungula/lila a tshi humbula na u vhona unga vhathu a vha mu funi/a si tshee na shaka tsini hawe.√√ (2) 5.2 Murendi u shumisa ndovhololo ya ipfi 'zwino-zwino' a tshi ¾o»ou sumbedza uri mukegulu o no vha wa ma»uvha, tshifhinga tsho mu salelaho ndi tshi¾uku/mukegulu o no (2) vha tsini na u lovha. √√ 5.3 Mutevhetsindo wa tshirendo itshi ndi wa u ongolowa,√ (2) ngauri murendi u khou sumbedza u pfa vhu¾ungu nga nyimele ine mukegulu a vha khayo.√ 5.4 Muhumbulo muhulwane ndi wa u ¾o»ou sumbedza uri muthu u a aluwa lune a vho tshimbila nga mugo a si tsha »ifhelwa nga madzanga a vhutshilo, tshawe ha vha u lindela u lovha. KANA U aluwa zwi a vhavha vhunga u tshi vho sala u wo¾he u si tshee na mashaka.√√ (2) 5.5 Ee/Ku a tendisea, ngauri vhaaluwa/vhakegulu a vha tsha vhona ndeme/ vhu»i ha vhutshilo, khavho vha vhona vhutshilo havho ho no tshinyala/ si»ufhala/sina.√ Vhaaluwa/vhakegulu vha thoma zwiambo zwi sa »adzi mudzio, zwa si tsha vha ¾utshela u swikela vha tshi fhira shangoni.√ KANA Hai/A zwi tendisei ngauri hu µi vha na vhakegulu/vhaaluwa vhane vha fa vho naka, vhane vha vha na vha havho vha vha (2) londaho u swikela vha tshi fhira kha ¼ino shango. √√ [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO NGANEA NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo MBUDZISO YA 6 – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2 ADENDAMU - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 26 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Siangane ndi nyimele/kutshilele/zwiito zwa muthu/tshifhinga na vhupo honoho. Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a bugu a khou bvelela hone. Muhumbulo muhulwane ndi zwine mu¿wali a tama ri tshi zwi guda kana u µivha zwone. Muhumbulo muhulwane wa bugu ino ndi wa uri vhathu ri tea u ¾anganedza vhathu vhane vha vha na vhuholefhali, ngauri na vhone vha a µisa tshanduko vhutshiloni hashu sa muthu mu¿we na mu¿we. Zwi¿we zwa vhutendatenda ha zwa sialala ri tea u zwi thupha vhunga zwi tshi ri lu¾anya na vhathu. Mbuno  Mafhungo a bugu ino a khou bvelela Tshandebvu hune ha vha vhupo ha mahayani, hune vhadzulapo vha tenda kha uri u beba ¿wana wa muholefhali mu¾ani ndi samba.  Mu¾ani wa Vho Madilaga hu bebwa ¿wana a re na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha ane a pfi Tshifhiwa. Vho Madilaga, khotsi awe, vha vho pfa vha sa koni u mu ¾anganedza nge khavho vha vhona hu samba. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu  Vho Madilaga vho ya sibadela tsha Vhutshidzi vha vho huma vha songo tsha vhona na ¿wana nge vha vhudzwa nga mushumelavhapo Vho Zwiitwaho uri ¿wana o bebwa e na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha.  Mafhungo a u bebwa ha Tshifhiwa o µo hashwa kha radio ya Fha¾alushaka zwe vha¿we vha vhadzulapo sa Vho Maambavha¿we vha vho tou takutshedza vha ya sibadela tsha Vhutshidzi vha tshi ¾oµa u tou µivhonela nga avho ma¾o.  Vho Madilaga vha sinyutshela uri Lufuno o rina ¿wana u pfi Tshifhiwa, izwi zwa mbo sumba uri vha khou balelwa u ¾anganedza ¿wana o bebwaho afho mu¾ani wavho e na vhuholefhali.  Vho Anna, muhura wa mu¾a wa ha Madilaga, vho semana uri Tshifhiwa a songo tamba na ¿wana wavho Muyana¼o ngauri a nga mu luma ngauri ndi shenga lune u µo vha na tshilonda tshine tshi sa µo fhola.  Ladzani musi e tshikoloni o vha a tshi sewa nga vha¿we vhana vha tshi ri ha hawe hu na ¿wana wa shenga.  Vho Madilaga vha siyutshela mufumakadzi wavho nge vha ri vho ¾ana ¿wana wavho nga u mu amba mu¾anganoni wa siviki we ndivho yawo ya vha i ya u ita bembela ¼a u lwa na tsatsaladzo dza vhuholefhali vhufhio na vhufhio.  Vho Madilaga na Vho Luvhani vho fhedza vha si tsha shumisa kamara nthihi, mu¿we na mu¿we o no vha na yawe, zwo vhangwa nga u bebwa ha Tshifhiwa.  U bebwa ha Tshifhiwa zwo ita uri mu¾a wa ha Madilaga u fhandekane, Vho Luvhani vho fhedza vho no renga nnµu Polokwane na u wana poswo ya mushumo henengei, muhmbulo muhulwane hu u bvisa Tshifhiwa kha vhupo vhu tendaho uri vhuholefhali ndi samba.  Tshifhiwa o wana ndambedzo/basari u bva kha vha khamphani ya Mercedes Benz ya u µo fhedzisa pfunzo dzawe dza vhuinzhiniara ngei Germany, zwo itwa ngauri o vhonwa sa ¿wana o ¾alifhesaho. U shanduka ha fhethu na zwifhinga zwi ita uri Tshifhiwa a bvelele.  Vho Anna vha pomoka mu¾a wa ha Madilaga uri zwibudzana zwavho zwo lu¿wa na u vhulawa nga Tshifhiwa wa shenga naho o vha o no pfuluwa na mme awe, ngeno hu uri ngoho ndi ya uri zwo vhulawa nga mmbwa.  Tshifhiwa u fhedza pfunzo dzawe dza masi¾asi, u ramba vhabebi vhawe uri vha µe Germany nga bufho uri vha µe vha mu fhululedze musi a tshi khou ambara. Izwi zwo vha zwone zwe zwa ita uri Vho Madilaga vha shandukise kuhumbulele kwavho zwi tshi kwama vhuholefhali ngauri vho fhedza vho ¾anganedza Tshifhiwa na u µisola nga nµila ye vha mu fara ngayo a tshee mu¾uku. Izwi zwi dovha zwa ita uri vha bve kha zwa vhutendatenda havho kha zwithu zwi si na mushumo. Magumo Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu Mu¿wali o kona u bveledza muhumbulo muhulwane nga u shumisa siangane na fhethuvhupo. Vho Madilaga vho fhedza vho ¾anganedza ¿wana wavho Tshifhiwa we a vha o bebwa e na vhuholefhali ngeno hu uri murahu vho vha vha sa mu ¾anganedzi. [25] Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo MBUDZISO YA 7 – MBUDZISO PFUFHI 7.1 Vho Luvhani ndi mufumakadzi ane a ¾honifha munna wawe lune a sa fune u mu khakhela/mufumakadzi wa u ofha munna (2) wawe.√√ 7.2 Vho Madilaga ndi muthu we a vha a sa tsha funa u dovha vha vha na mu¿we ¿wana, zwenezwo zwa ita uri musi (2) Tshifhiwa a tshi bebwa vha sa mu ¾anganedze, zwa ½a½iswa 7.3 ngauri a vho bebwa e na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha.√√ Ndi musi Vho Luvhani vha tshi vhudza Madilaga uri vho (2) vhifha muvhilini, zwa vho sinyusa avha vha munna ngauri vho vha vha si tsha ¾o»a mu¿we ¿wana.√√ 7.4 Vhupo ha Tshandebvu ndi ha mahayani hune munna sa ¾hoho ya muµi hu pfiwa ene, zwenezwo zwi ¾u¾uwedza Vho Madilaga uri tsheo dzine vha dzhia a vha shanduki, dzi dzhiiwa dzo tou ralo/Vhupo uvhu vhu ¾u¾uwedza u sa ¾anganedza ¿wana o bebwaho e na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha ngauri vhadzulapo vha zwi dzhia uri ndi samba mu¾ani, sa zwine mvelele na (2) sialala zwa langisa zwone kuhumbulele na matshilele a vhathu avha.√√ 7.5 Vho Luvhani vha pfa vhu¾ungu/vhaisala musi vha tshi vhona uri u vhifha muvhilini havho zwi µo µisa/vhanga khakhathi (2) kha munna/mu¾a wavho.√√ 7.6 Mulaedza muhulwane ndi wa uri vhathu vha tea u ¾anganedzana sa zwe vha sikiswa zwone nga Mudzimu/Vhathu vha tea u ¾anganedza vhathu vho bebwaho vhe na vhuholefhali/nzulele i songo »oweleaho ngauri na vhone ndi vhathu u fana na vha¿we.√ Musi Vho Madilaga vha tshi kundelwa u ¾anganedza Tshifhiwa we a bebwa e na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha, fhedzi a vho fhedza e tshiga tsha tshanduko mu¾ani wavho.√√ KANA Vhathu kha ri litshe u vhuswa nga zwa vhutendatenda ha zwa sialala zwine zwa ri lu¾anya ro dzula mi¾ani/shangoni√. Mu¾a wa Vho Madilaga wo pwashea nga (3) ¿wambo wa uri vha tenda uri mu¾ani wavho ho bebwa ¿wana Tshifhiwa wa shenga, zwine zwa vha samba ¼ihulwane vhukuma kha mvelele ya Tshiven»a. √√ 7.7 Vho Madilaga vho vha vha tshi khou tshila kha tshifhinga tsha kale tshine ha tendwa uri ¿wana a bebiwa e na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha ndi shenga zwine zwa vha samba kha mu¾a (2) wonoyo sa zwo bvelelaho nganeani iyi.√√ Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu 7.8 Ndivho ndi ya uri Vho Nicholson sa muµivhi wa zwa ¾hoµisiso vha kone u ¾alutshedza vhathu uri vha shandukise kuhumbulele kwa uri u beba ¿wana e na ¼i½o (2) ¼ithihi ¼a n¾ha a si samba/vhuholefhali, zwi a bvelela.√√ 7.9 - Vho Madilaga vho kona u ¾anganedza ¿wana na vhuholefhali hawe.√ - Tshifhiwa we a bebwa e na vhuholefhali ndi mu¿we wa vhana vhe vha µisa zwivhuya mu¾ani na kha lushaka.√ - Mu¾a wa hawe we wa vha wo thuthea o dovha a u vhuedzedza nga pfunzo dzawe.√ (3) [Mbuno tharu dzi pfalaho.] 7.10 Hai. A zwi ¾anganedzei, ngauri Vho Maambavha¿we vha khou takadzwa nga u ya u vhona ¿wana o bebwaho e na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha uri vha wane tsha u amba, √ ngeno hu u ri muzwala wavho Vho Luvhani vha tshi khou vhaisala/pfa vhu¾ungu nga zwo bvelelaho kha ¿wana wavho/Izwi ndi (2) maitele a lu¾anyaho vhathuni.√ 7.11 - Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza uri vha tea u ¾anganedza zwithu zwine vha nga si kone u zwi shandukisa.√ - Ndo vha ndi tshi nga vha vhudza uri vha tea u tshila vha tshi sumbedza lufuno kha mu¾a wavho.√ - Ndo vha ndi tshi nga vha vhudza uri vha tea u thetshelesa musi vha tshi eletshedzwa.√ - Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza uri arali hu na mafhungo mu¾ani kha vha dzule fhasi vha ambedzane na vha mu¾a wavho.√ (3) - Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza uri kha vha bve kha [25] zwa vhutendatenda ha zwa sialala zwine zwa lu¾anya vhathu.√ [Zwiraru fhedzi na zwi¿we zwi pfalaho.] ISHA ·A MI¹ODZI – NE Phaswana MBUDZISO YA 8 – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 26 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. ADENDAMU Marangaphan»a Siangane ndi nyimele/kutshilele/zwiito zwa muthu/tshifhinga na vhupo honoho. Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a bugu a khou bvelela hone. Muhumbulo muhulwane ndi zwine mu¿wali a tama ri tshi zwi guda kana u µivha zwone. Muhumbulo muhulwane wa bugu iyi ndi wa uri zwithu zwo¾he zwine vhathu vha zwi ita vho dzumbama/zwiphiri zwi a fhedza zwo bvela khagala, zwa vha na masiandaitwa a si avhuµi. Mbuno  Mafhungo a iyi bugu a khou bvelela Tshapinda kha ¼a Folovhoµwe hune ha vha vhupo ha mahayani, hune vhathu vha a tata u bula ngoho nga u shavha u lu¾anya vhathu.  Vho-Loshani na Aifheli vho vha vha dzikhonani khulu, he vhukonani havho ha swikisa kha uri Vho-Loshani vha kone u swikelela kha Maria musidzana wa Aifheli.  Vho-Loshani vho vha na vhushaka ha vhudzekani ho dzumbamaho na Maria a vho fhedza o vhifha muvhilini nga mihwalo yavho.  Vho-Loshani vho ¾u¾uwedza Maria uri a ¾avhanye u malana na Aifheli sa zwe vha vha vho fhulufhedzisana, u itela u ngalangadza vhu¾ala uvhu.  Vho-Loshani vho fulufhedzisa Aifheli uri vha µo mu tikedza kha u dzudzanya munyanya wa mbingano nga u ¾avhanya. Munyanya nangoho wa vha hone Vho-Josephine, mufumakadzi wa Vho-Loshani, na vhone Vho Loshani vha vha vhone vhatshimbidzi vha munyanya.  Mu¾ani wa ha ¸etshipate, Vho-Maria vho beba ¿wana wa mutukana we Vho-Aifheli vha mu ira dzina ¼a Rotondwa.  Mu¾ani wa Vho-Loshani na hone ho bebwa-vho ¿wana wa musidzana we ene a irwa dzina ¼a Musatondwa.  Rotondwa na Musatondwa vho aluwa vho¾he shangoni ¼ithihi ¼a Tshapinda, tshikolo vha dzhena tshithihi vha tshi µi sumbedza u µowelana na u tamba vho¾he.  Vhunzhi ha vhadzulapo vho µi vha na u sola uri hu nga Rotondwa ndi ¿wana wa Vho-Loshani nga u vhona u fana hawe na Musatondwa na vhone Vho-Loshani. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu  Vho-Maria vho vha muthu we a dzulela u vha vhe na mazhuluzhulu a tshiphiri tshe vha ita na Vho-Loshani.  Rotondwa na Musatondwa vho¾he vho µo phasa vha livha Yunivesithi ya Venµa. Rotondwa o vha a tshi khou gudela digirii ya B.Sc. Agriculture ngeno Musatondwa o dzhia digirii ya mulayo.  U bva havho vhuponi vhuthihi na u dzhena Yunivesithi nthihi zwo ita uri vhuvhili havho vha vho µo funana lwe vha tama u malana. Vho µo tama uri aya mafhungo avho a tea u swika nµevheni dza vhabebi vhavho.  Rotondwa musi a tshi ¾alutshedza khotsi awe Vho-Aifheli vho pfa zwi tshi vha takadza ngeno mme awe Vho-Maria vha sa imi nazwo nge vha vha vha tshi µivha uri ndi khaladzi awe.  Musatondwa a tshi ¾alutshedza mme awe Vho-Josephine zwo vha akhamadza nge vha µivha uri vhana avha ndi dzikhaladzi.  U vhavhalela havho vhuhadzi ha Maria na u ¾honifha munna wavho sa zwine mvelele ya laela zwo ita uri naho haya mafhungo vha tshi a µivha u bva kale vha si a ambe.  Vho-Loshani musi vha tshi vhudzwa vho zwi hanedzela kule uri a zwi nga µo vuwa zwo itea.  Mafhungo aya o µo vhangela Vho-Josephine na Vho-Maria malwadze.  U vha havho Yunivesithi, Rotondwa na Musatondwa vho µo fhedza vha tshi isa phanµa na lufuno lwavho naho vhabebi vha sa imi nazwo vho¾he, lwe vha vho fhedza vha tshi khakhisana.  Izwi zwo mbo ita uri Vho-Maria vha si kone u zwi ¾anganedza, vha mbo bulela munna wavho tshiphiri nga vhurifhi, vha fhedza nga u ¾uwa vhuhadzi.  Izwi zwo ita uri Vho-Loshani na mu¾a wavho vha pfulutshele kha ¼a Shakadza he vha vho tou fhedza vhe tshidakwa tsha shango.  Musatondwa o ri u beba ¿wana a vho thoma u penga e ngei sibadela tsha Vhufuli. Magumo Mu¿wali o kona u bveledza muhumbulo muhulwane nga u shumisa siangane na fhethuvhupo zwa bugu iyi. Mafhungo a zwiphiri zwa Vho-Loshani na Vho-Maria o µo fhedza o bvela khagala uri Rotondwa ¿wana wa Vho-Maria ndi ¿wana wa Vho-Loshani. Izwi zwo¾he zwo vhanga uri hu vhe na tshipengo, mupfuluwo na [25] mutshinyalo. KANA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu MBUDZISO YA 9 – MBUDZISO PFUFHI ISHA ·A MI¹ODZI 9.1 Mafhungoni aya Vho-Loshani ndi munna a sa fulufhedzeiho kha mu¾a wavho nge vha funana na Maria musi vhe kha mbingano/Vha khakhela khonani yavho Aifheli nge vha mu itela tshikwekwe/zwiphiri/vhumbulu/ tshi¾uhu nga u vha mu pometshedza/kuputshedza mihwalo yavho na u sa vhavhalela vha¿we vhathu. √√ KANA (2) Ndi munna wa vhumbulu, vhufhura na vhugaligali√√ 9.2 Zwine Maria a khou amba nga mitaladzi iyi zwo fhedza zwo bvelela nga murahu ha musi tshiphiri tsha uri Rotondwa ndi ¿wana wa Vho Loshani tshi tshi bvela khagala, Vho- (2) Maria vho fhedza vho shavha vhuhadzi.√√ 9.3 Tshi vhangaho khuµano ya nga ngomu ndi u dzulela u vha na nyofho/ mbilahelo nga n¾hani ha tshiphiri na tshi¾uhu tshe vha itela Aifheli tsha uri thumbu ndi yawe, uri (2) khamusi ¼i¿we »uvha tshiphiri tshi nga bvela phan»a.√√ 9.4 N»owelo ya Aifheli yo ita uri u vhifha muvhilini ha Maria zwi si vhe tshimangadzo khae vhunga a tshi µivha uri ndi ene mufunwa e e¾he/Zwo thusa uri zwi lelutshele Vho- Loshani na Maria uri vha mu pometshedze thumbu i si (2) yawe.√√ 9.5 Maria o vha a vha a tshi pfela mu¾a wa ha Loshani (2) vhu¾ungu, o vha a sa takaleli uri u pwashee nga mulandu wawe.√√ 9.6 Mulaedza muhulwane ndi wa uri zwiphiri na vhumbulu zwi a fhedza zwo bvela khagala na u vha na masiandaitwa a si avhuµi/Arali vhathu vha itela vha¿we vhathu zwi si zwavhuµi, a vha vhi na mulalo vhutshiloni havho.√ Tshiphiri tshe Vho Loshani na Maria vha itela Aifheli tsho fhedza tsho bvela khagala vho¾he vha vho niwa nga (3) ¾honi vha vho fhedza nga u tambula.√√ 9.7 Zwi bvukulula uri Aifheli u khou tshila kha tshifhinga tsha zwino hune ra wana vhathu vha tshi malana nga (2) minyanya.√√ Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu 9.8 Ndivho ya mu¿wali ndi ya uri Vho-Josephine ndi mufumakadzi a konaho u fara zwiphiri na u konµelela naho zwi tshi konµa/u funa na u vhavhalela mu¾a/munna wavho.√√ KANA Mu¿wali u khou shumisa Vho-Josephine u karusa vhafumakadzi mi¾ani uri vha si fhumule u amba/kaidza vhua»a ha vhanna vhavho ngauri zwi fhedza zwi tshi vho ¼a (2) na vhone ¾hoho√√. 9.9 - Zwo ita uri tshiphiri tsha Vho Loshani na Maria tshi bvele khagala.√ - Zwo ita uri Vho Loshani vha pfulutshele Shakadza.√ - Zwo ita uri Maria a shavhe vhuhadzi.√ - Zwo ita uri Vho Josephine na Maria vha farwe nga (3) malwadze.√ [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.] 9.10 Hai. A zwi ¾anganedzei ngauri muthu a sa fulufhedzea kha mu¾hannga wawe ane a ¾oµou malana nae zwi vha na masiandaitwa a si avhuµi sa zwe Maria a ita zwa u anµana na u vhifha muvhilini nga Vho-Loshani ngeno o fulufhedzisana na Aifheli, zwo fhedza nga u mu vhangela malwadze na u sa vha na mulalo.√√ KANA Ee. Zwi a ¾anganedzea, ngauri musalauno ho anda zwenezwi zwa u sa fulufhedzea hune u pometshedza vha¾hannga thumbu (2) dzine vha si dzi »ivhe zwi si tsha ri mangadza.√√ 9.11 - Ndo vha ndi tshi »o ya ha makhadzi wanga uri vha vha eletshedze uri vha litshe zwa u anµana na mufumakadzi wa khonani yavho.√ - Ndo vha ndi tshi »o ya ha makhadzi wanga uri vha vha eletshedze uri vha tea u sumbedza mme anga lufuno lwo fhelelaho.√ - Ndi nga ya kha vhathu vhahulwane vha lushaka uri vha vha eletshedze uri thaidzo a i fhedzwi nga u pfuluwa wa shavha i tea u tou ambiwa zwa fhela.√ - Ndi nga ya kha vhathu vhahulwane vha lushaka uri vha vha eletshedze uri u shumisesa zwikambi a si yone nµila ya u fhedza thaidzo vhuhulu vha nga tou ya ha vhashumelavhapo uri vha wane thuso yo teaho.√ (3) [25] - Ndi nga humbela vhafunzi uri vha thuse u medza/shela muya wa thembuluwo na vhupfumedzani kha mu¾a hoyu.√ [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.] Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi MBUDZISO YA 10 – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2 ADENDAMU - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Ma¿walwa a sialala ane a nga dzingano, zwikho»o, mirero na maambele ndi ngoho a na mushumo wa u ¾u¾uwedza vhathu u shuma, tshumisano, u fulufhedzea, u sa nyadzana na u tsireledza zwi re zwau nga n»ila ya vhu¾ali. Mbuno  Nga lungano lwa Mu¾angano wa phukha, mu¿wali u ¾u¾uwedza vhathu u shuma nga maan»a hu na tshumisano na u fulufhedzea uri vha kone u swikelela zwine vha zwi ¾o»a, kana u bveledza zwipikwa zwavho. - Izwi ri zwi vhona musi phukha dzi tshi vha na thaidzo ya u shaea ha ma»i - U sumbedza pfano na ¾hu¾huwedzo ya u shuma, phukha dzo langana u kuvhangana dza »a na maano a uri dzi fanela u tou bwa ma»i nga dzo¾he. - U sumbedza tshumisano, phukha dzo¾he nga nn»a ha muvhu»a dzo pfana uri dzo¾he dzi fanela u bwa nga u tou sielisana u swika dzi tshi wana ma»i. - Phukha dzo sumbedza u nyadza tshibode nga u sa tshi tendela tshi tshi bwa nge ha pfi a tshi na maanµa nahone ndi tshi¾uku. U sumbedza uri u nyadza a si havhu»i, tshibode Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu tsho »o tendelwa nga murahu uri tshi bwe he tsha fhedza tsho a wana, ngeno phukha dzo¾he na khulwane dzo kundelwa. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu - Izwi zwi mbo khwa¾hisa uri vhathu vha songo nyadzana nga ¿wambo wa vhu¾uku ri tshi »a kha mafhungo a mushumo. - Lungano ulu lu sumbedza uri vhutshiloni hu µi vha na vhathu vha si na tshumisano na u sa fulufhedzea. - Izwi ri zwi vhona musi muvhu»a u tshi hana u vha na tshumisano na dzi¿we phukha musi hu tshi bwiwa ma»i, wa vho fhedza nga u sumbedza u sa fulufhedzea nga u »a u tswela dzi¿we phukha ma»i. - Izwi zwo »o fhedza zwo vhanga vhuswina vhukati hawo na dzi¿we phukha lwe dza humbula na u tou vhulaha. - Lungano holu lu dovha hafhu lwa sumbedza uri ri fanela u tsireledza ndaka yashu. - Izwi ri zwi vhona musi phukha dzo no wana ma»i dzi tshi ita madiso a u a linda.  Tshikho»o tsha sialala tsha Thovhele Muthuhatho¿wi Rammbu»a, murendi u ¾ana Rammbu»a e khosi ya vhu¾ali ine ya shuma nga maan»a na u kona u »itsireledza vha tshi thusana na vhalanda vhayo. - Izwi u zwi ita nga u tou tsa nga matembele musi a tshi khou shavha maswina. - U dovha hafhu a shavhela bakoni arali maswina a tshi khou mu »ela.  Murero wa u thoma, I rema nga lu¿we mbevhana mulindi wa vhuya wa »ala. Mu¿wali u tama u ¾u¾uwedza vhathu uri vha tea u shuma nga zwi¾u¾uku nga zwi¾uku¾uku vha »o vhuya vha swikelela zwine vha khou ¾o»a. Kha lungano lwa Mu¾angano wa phukha, phukha dzo kon»elela u bwa ma»i naho zwo vha zwi tshi khou kon»a u vhuya u swika dzi tshi a wana. - Murero wa vhuvhili, Furi ¼a u ½ewa a ¼i na khobvu. Mu¿wali u ¾u¾uwedza vhathu u shumesa nga vhone vha½e u fhirisa zwa u tou fhiwa ngauri a zwi na mbuelo. Ri zwi vhona zwi¼a muvhuµa u tshi ¾oµa u ½wa maµi u songo tshithu. - Murero wa vhuraru, Mukapi wa tshisima a si munwi watsho. Mu¿wali u khou ¾o»a u tsivhudza vhathu uri muthu ane a ita zwivhuya a si ene ane a »iphi½a ngazwo.  ·iambele, U ¼a damba. Mu¿wali u ¾o»a u sumbedza uri vhubva vhu a tambudza na u shaisa. Musi muvhu»a wo hana u shuma na dzi¿we phukha u vho fhedza nga u vhamba maano mavhi a u wana ma»i e u sa a shumele.  ·i¿we ¼iambele, Ni »o fa ni tshi vhavha. Mu¿wali u ¾o»a u vhudza vhathu uri muthu ane a sa shume u »o tshila a tshi tambula u fana na zwe muvhu»a wa vha u tshi ita zwa u lingedza u tswa ma»i e dzi¿we phukha dza tou shumela, zwe zwa fhedza zwo ¾o»ou u u vhulaisa nga dzi¿we phukha. Tshikhoµo na tshone tshi khwa¾hisedza uri wa sa µilwela u µo fa u tshi tambudzwa nga maswina au. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa lungano, tshikho»o, mirero na maambele u sumbedza uri zwi a ¾u¾uwedza vhathu u shuma, tshumisano, u Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu fulufhedzea, u sa nyadzana na u tsireledza zwi re zwau nga n»ila [25] ya vhu¾ali. KANA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu MBUDZISO YA 11 – MBUDZISO PFUFHI KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO PHINDULO DZA TSHIPI¶A TSHA C: LUNGANO 11.1 Lungano ulu lu wela kha ngano dza tsiko√ ngauri lu khou sumbedza uri phukha dzo wana hani mitshila.√ (2) 11.2 Mbila mafhungoni aya yo ¾anwa sa phukha i re na vhubva na mazwifhi i funaho u shumelwa nga dzi¿we phukha yone yo (2) dzula.√√ 11.3 (2) Mbila yo kundwa mutshila nga u rumela.√√ 11.4 Kutshilele kwa mbila kwa u funa u rumeledza, vhubva, na mazwifhi zwo ita uri i fhedze yo wana mutshila u si (2) wavhuµi/u sa i faneli/u sa i thusi na tshithu√√ 11.5 Mulaedza une muanetsheli wa lungano ulu u tama u u rumela kha vhavhali ndi wa uri vhathu kha vha ¾utshele vhubva na u rumeledza ngauri zwi ita uri vha wane zwithu zwi si zwavhuµi vhutshiloni/zwi songo vha teaho/zwi sa vha thusi nga tshithu/Muthu kha a tou µishumela ene mu½e a litshe u (2) nembelela kha vha¿we vhathu.√√ 11.6 U dzulela u rumeledza gwavhavha ha mbila u yo u i ¾oµela zwi¼iwa na mi¾anganoni u bva murahu/kale zwo vhangwa nga vhubva hayo, zwo ita uri i fhedze yo wana mutshila une wa (2) sa i fushe.√√ 11.7 - Ndo vha tshi »o i eletshedza uri i ¾utshele vhubva i tou shuma nga yo¾he. - Ndo vha ndi µo i tsivhudza uri i tea u ¾angana na vha¿we arali hu na mi¾angano/zwivhidzo zwa ndeme i litshe u tou rumela. - Ndo vha ndi tshi »o i kaidza uri i litshe u zwifha nga vhulwadze. (3) - Ndo vha ndi tshi µo i holedza uri zwo i nyelisa ndi hone i tshi µo guda. [Zwi¿we na zwi¿we zwiraru zwi pfalaho.] √√√ NA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu PHINDULO DZA TSHIPI¶A TSHA D: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O) 11.8 Mu¿wali wa itshi tshikhoµo u ¾oµou bvisela khagala uri afho fhethu ndi hune zwifuwo na zwipuka zwa µaka/zwivhanda zwa wanala hone nga vhunzhi.√√ (2) 11.9 Ndivho ya mu¿wali ndi ya ramba/u ¾avha mukosi/tsivhudza/µivhadze vhathu uri vha thetshelese (2) mafhungo a ¼a Tshiungani.√√ 11.10 Lunwanngwe ndi fhethu hune vha Tshiungani sa vha½e vha shango vha rerela/phasela hone midzimu, ngauralo a ho ngo tendelwa muthu mu¿we na mu¿we u dzhena vhunga zwifho zwi (2) na vha½e vhazwo.√√ 11.11 Muhumbulo muhulwane une murendi wa tshikhoµo itshi a tama u u bveledza ndi wa uri vhathu vha µivhe vhupo na Makwinµa a shango ¼a Tshiungani/ita uri vhathu vha µivhe (2) nga maitele a mvelele ane vha½e vha shango ¼a Tshiungani vha a tevhela na u a ¾honifha/µihudza ngaho.√√ 11.12 Ee. Zwi¼a kale vhathu vho vha vha tshi shumisa maµi a zwisima zwi sa xi, zwine arali zwa xa vha tshi phasela midzimu zwa dovha zwa nyelela ngeno mvula i songo na. KANA Hai. Tshisima tsha xa tsho xa, zwi a konµa uri tshi wane maµi nga nnµani ha musi ho tou na mvula. [Maraga mbili kha mbuno i pfalaho.] √√ (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana MBUDZISO YA 12 – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 ADENDAMU - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Muhumbulo muhulwane ndi thikho/mu¾odo wa bugu wo katelaho milaedza ine mu¿wali a tama u i swikisa kha vhavhali uri hu vhe na zwine vha guda nga mafhungo a bugu yeneyo. Muhumbulo muhulwane wa »irama iyi ndi wa uri u lema vhana zwi na masiandaitwa a si avhu»i. Vho-Mari¾a vho kundelwa nga u alusa zwavhuµi ¿wana wavho wa musidzana Mashudu zwa vho ita uri vhutshilo hawe na havho vhu lozwee. Mbuno Vho-Mari¾a  Vho-Mari¾a vha imelela Mashudu musi khotsi awe Vho-¸efefe vha tshi khou mu kaidzela u vhuya hayani ¼o kovhela. Vha ita na u mu vhudza uri a nga ya hune a funa tenda a vhuya nga u ¾avhanya.  Vho-Mari¾a vho vha vha tshi mu shumela mishumo yo¾he ya hayani i fanaho na u bika na u kuvha ene o dzula hu si na zwine a khou ita. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu  Vho vha vha tshi tendela/¾u¾uwedza Mashudu kha zwa u funa vhatukana.  Vho-Mari¾a vho ¾u¾uwedza Mashudu uri a ¾ale Lufuno nge vha pfa a tshi ri u vho pfana na vha¿we vhasidzana.  Vho tendela Mashudu a tshi »isa Tshibio mu»ini naho vha sa athu u funana.  Vho fhulufhedzisa u rengela Tshibio mu¾hannga wa Mashudu zwiambaro hu u renga lufuno lwa ¿wana.  Vho-Mari¾a vho vha vha tshi lugisela vha¾hannga vha Mashudu zwi¼iwa musi vho »a u mu dalela.  Musi Khwa¾hisani khaladzi a Mashudu a tshi lingedza u kaidza Mashudu uri a litshe vhubva, Vho-Mari¾a vho vha vha tshi halifha vha ita na u sumbedza uri Khwa¾hisani u tou vha na vengo kha Mashudu.  Vho-Mari¾a vha sema mudededzi Vho-Ludwevha musi vha tshi lingedza u kaidza Mashudu musi a sa iti mishumo ya tshikolo.  Vho-Mari¾a vho ¾u¾uwedza Mashudu uri a pfane na Tsa¿wane munnamu»i we a »o fhedza o mu ¾ahisa a shavhela nae tshikhuwani.  U lema havho Mashudu zwo ita uri Mashudu a vha nyadze na u dzulela u vha sema uri ndi vhone vho mu khakhelaho nga u mu lema.  Vho-Mari¾a vho fhedza nga u nwa philisi vha lovha nga hone u ¼a mbilu nga ¿wana wavho Mashudu. Mashudu  Mashudu o vha ¿wana we a vha a sa funi u shuma mishumo ya hayani, a tshi shumelwa nga mme awe Vho-Mari¾a.  Mashudu o vha a tshi funesa zwa u funana na vha¾hannga vhanzhi-vhanzhi sa Lufuno, Tshibio na Tsa¿wani.  O vha a tshi sanda mafhungo a tshikolo lwe a vhuya a lu¾ana na mudededzi Vho-Ludwevha.  O vha a sa thetshelesi musi khaladzi awe Khwa¾hisani a tshi lingedza u mu kaidzela vhubva na u funa vhatukana vhanzhi.  Mikhwa mivhi na u sa thetshelesa u eletshedzwa ha Mashudu zwo ita uri a fhedze o thulwa nga goloi a lovha e tshikhuwani. Magumo Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa vhatambi u bveledza muhumbulo muhulwane wa iyi »irama. Nangoho u lemwa ha Mashudu nga mme awe Vho-Mari¾a zwo ita uri vhuvhili havho vha fhedze vho¾he vho lozwa vhutshilo havho. [25] KANA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 27 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu MBUDZISO YA 13 – MBUDZISO PFUFHI U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana 13.1 Mafhungo aya a ¾ana tshipi»a tsha nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo√ ngauri ndi hone hune ra vhona thaidzo ya vhunde¿wa ha Mashudu i tshi thoma u aluwa.√ (2) 13.2 Mufhindulano u re vhukati ha vhatambi u dzumbulula tshifhinga tsha zwino√ hune ha bikwa khishini na u dzula kha tshidulo, khathihi na mvumbo ya vhomme vha ¾u¾uwedzaho vhana vhavho vha vhasidzana uri vha fune vha¾hannga, ngeno khotsi vha tshi lwa nazwo nahone vha (2) tshi takalela zwa pfunzo/u dzhena tshikolo wo futelela.√ 13.3 Tsho vhangaho khu»ano ndi musi Mashudu a tshi wanala o dzula kha tshidulo ngeno hu tshi khou bika mme awe, zwa vho sinyusa Khwa¾hisani lwe a ri u kaidza zwa mbo vusa (2) tsemano vhukati havho.√√ 13.4 Mvumbo ya Vho-Mari¾a yo ita uri Mashudu a aluwe e nde¿wa ine ya ita zwa u funana na vha¾hannga ngeno vhone vha (2) tshi mu imelela na u mu tikedza, zwa mafhungo a pfunzo vha sa zwi dzhieli n¾ha.√√ 13.5 Khwa¾hisani ndi mutukana ane funa pfunzo a dovha a vha na mikhwa yavhu»i,√ ngeno Mashudu e musidzana a si na ndavha na pfunzo a dovha a vha nde¿wa i funesaho vha¾hannga.√ (2) 13.6 Siangane ya mu¾ani hune mme vha tendela ¿wana a tshi ita zwine a funa na kutshilele kwa Mashudu kwa u funesa vha¾hannga zwo ita uri magumoni a »irama iyi ri mu vhone a tshi vho thulwa nga goloi a lovha musi a tshi khou shavha He¼eni musadzi wa Tsa¿wani we a vha a tshi khou mu (2) shushedza nga u ¾oµou mu ¾havha nga lufhanga.√√ 13.7 Kuambele na maitele a Vho-¸efefe zwi dzumbulula uri vhu»ipfi havho ndi ha u pfa vhu¾ungu/sinyuswa/dinalea nga zwiito zwo bvaho zwa u lemala ha Mashudu a tshi thudzela kule zwa u dzhena tshikolo, a vho dzhena kha fulo ¼a u (2) ita zwa vha¾hannga lune a si ¾o»e na u kaidzwa.√√ 13.8 Muhumbulo muhulwane une mu¿wali wa »irama iyi a ¾o»a u u bveledza ndi wa u tsivhudza/kaidza vhomme uri vha bve kha maitele a u lema vhana vhavho, nga maanµa vha vhasidzana, nga u vha tendela vha tshi ita zwa vha¾hannga ngauri zwi fhedza zwo vha wedza khomboni/khakhathini/lufuni sa zwo bvelelaho mafhungoni a »irama iyi. KANA (2) Vhabebi kha vha litshe u lema vhana ngauri matshelo vha µo µisola.√√ Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 28 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu 13.9 Mu¿wali o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga n»ila heyi a tshi itela u sumbedza uri Khwa¾hisani ha imi/an»ani/pfani/ na zwine mme na khaladzi awe vha khou ita/tshilisa zwone. KANA U khou sola/sasaladza vhushaka vhu si havhuµi vhukati ha (2) Mashudu na mme awe. √√ 13.10 - Mashudu o xelelwa nga vhumatshelo hawe ha zwa pfunzo nge a mbo »o ¾ahela Tsanwani. - Vho-Mari¾a vho fhedza vho »ivhulaha. - Mashudu o thulwa nga goloi a lovha. [Mbuno mbili dzi pfalaho.]√√ (2) 13.11 Hai/a ku ¾anganedzei, ngauri vha lema Mashudu nga u mu tendela a tshi ita zwa u funesa vha¾hannga na u sa ita mishumo ya hayani na ya tshikolo, lwe zwa vho fhedza zwo pwashekanya vhumatshelo hawe. (2) [Kuvhonele kwo fhambanaho na ukwu ku sedzwe u tea hazwo.]√√ 13.12 - Ndo vha ndi tshi »o gidimela ha mushumelavhapo uri a »e a thuse nga u ½ea ngeletshedzo mufumakadzi wanga na ¿wananga uri vha ¾utshele kutshilele kwo khakheaho. - Ndo vha ndi tshi »o vhidza mashaka a mu¾a wanga uri hu vhe na dzulo ¼a u kaidza mufumakadzi wanga na ¿wananga. - Ndo vha ndi tshi nga ¾ala musadzi ane a lema ¿wana nga n»ila hei¼a. - Ndo vha ndi tshi nga humbela vhafunzi uri vha µe vha shele Muya wa Mudzimu uri nyimele ya mu¾ani wanga i (3) shanduke i vhe khwi½e. [25] [Kana zwi¿wevho zwiraru zwi pfalaho.] √√√ MBUDZISO YA 14 – MBUDZISO NDAPFU TSHILWAVHISIKU – TT Mudau KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 29 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu ADENDAMU - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Muhumbulo muhulwane ndi thikho/mu¾odo wa bugu wo katelaho milaedza ine mu¿wali a tama u i swikisa kha vhavhali uri hu vhe na zwine vha guda nga mafhungo a bugu yeneyo. Muhumbulo muhulwane wa »irama iyi ndi wa uri muthu a songo fulufhela muthu a sa mu »ivhi lwa tsho¾he lune a vhuya a mu sendelela nahone muthu a songo ri o pambiwa/hadzimiwa tshithu a vho lamba u tshi humisela kha mu½e watsho ngauri zwi vhanga khu»ano dzi sa takuwi. Mbuno Vho-Gangashe  Vho-Gangashe, sa mu¿we wa magota a ¼a Swongozwi, vho vha na fulufhelo ¼ihulu kha maforo¾ereke lwe vha vhuya vha vha sendelela uri vha awele shangoni ¼avho uri vha kone u bvela phan»a na lwendo lwavho.  Vho-Gangashe ndi mu¿we wa magota vhe vha vha vha u thoma u vhilaedzwa nga u hana ha mavhuru u bva fhethu he vha vha vho swielelwa hone.  Vho-Gangashe na vha¿we vho thoma u »isola kha u fulufhela havho mavhuru nge vha vho vhona vha tshi vho thoma u dzhara¾ela shango ngeno vhadzulapo vha ¼a Swongozwi vha sa tendelwi u dzhena.  Vho dovha hafhu vha vho mangadzwa nga u vhona mavhuru vha tshi vho dzhia vhadzulapo vha ¼a Swongozwi vha tshi vho vha ita dziphuli dza u vha shumela vha sa holi.  Mafhungo o ½a½a u vha vhaisa musi hu tshi vhigwa khavho u rwiwa nga mavhuru ha mu»uhulu wa Vho-Lumbule.  U rwiwa ha Mphelekedzeni a lovha nga mavhuru zwo ita uri zwi tou »ibvisela khagala tsho¾he uri muthu u sa mu »ivhi lwa tsho¾he u songo vha na fhulufhelo khae.  Vho-Gangashe na ma¿we magota vho »o wana thendelo kha Thovhele Tshilwavhusiku uri vha ye u kaidza maforo¾ereke kha u rwa na u vhulaha vhathu.  Vhe henengei vho »o tou ½ana u dinalea musi maforo¾ereke vha tshi ri vha khou humbela u engedzelwa masimu avho nga mutengo wa kholomo ¾hanu, zwa vho »isumba tsho¾he uri a vho ngo Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 30 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu »ilugisela u humisela shango murahu. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 31 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu  Vho-Gangashe ndi mu¿we wa magota e a ranga phan»a i¿we ya dzimmbi dze dza ya u lwa na mavhuru/mafor¾ereke vhusiku, vha vha vhulaha. Vho-Derek  Havha ndi mu¿we wa vharangaphan»a wa maforo¾ereke vhe vha hana u bva kha shango ¼e vha vha vho tou swielelwa lwa tshifhinganyana.  Vho vha vhone vhe vha ¾u¾uwedza vha¿we ngavho musi vhe mu¾anganoni wa maforo¾ereke uri vha vhona vho tewa nga u sa tsha fhira kha ¼a Swongozwi.  Vho vha muthihi wa maforo¾ereke e a shela mulenzhe kha u vhulaha, u rwa na u tambudza vhadzulapo.  Ndi vhone vhe vha humbela kha Vho-Gangashe uri vha vha engedzele masimu avho nga u tou bvisa fhedzi kholomo ¾hanu.  U vhulawa ha Vho-Derek nga Thovhele Tshilwavhusiku yo vha na ndifhedzo ya u lamba u humisela murahu zwe vha fhiwa. Magumo Mu¿wali wa »irama iyi o kona u bvisela khagala muhumbulo muhulwane nga u shumisa Vho-Derek na Vho-Gangashe wa uri muthu a songo fulufhela lwa tsho¾he muthu a sa mu »ivhi a fhedza nga u [25] mu thakha na nga vhudzulo. MBUDZISO YA 15 – MBUDZISO PFUFHI TSHILWAVHUSIKU 15.1 Mafhungo aya a ¾ana tshipi»a tsha nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo√ ngauri u rwiwa ha Mphelekedzeni ho alusa thaidzo ine vhadzulapo vha ·itshovhu vha vha nayo (2) nga ha maforo¾erekere.√ 15.2 Mafhungo aya a ri bvukululela/dzumbululela tshifhinga tsha kale he ha vha hu tshi shumiswa thovho na musi (2) vhatshena vha tshe na maan»a a u rwa na u tambudza 15.3 vharema nge vha vha vho »ala muya wa tshi¾alula.√√ Tshi vhangaho khu»ano vhukati ha Thovhele Tshilwavhusiku na Ntsieni ndi musi vha tshi khou mu sinyutshela/vhona (2) mulandu wa u vha goswi nga u a rwiwa nga Maforo¾erekere a kundelwa u »ilifhedzela, lune zwa vho sumba uri ha ngo dzhia mu½e wawe.√√ 15.4 Mvumbo ya Vho-Luka ya u vha na tshipimbi na u rwa vhana vha vharema zwo vha na ¾hu¾huwedzo ya u sinyusa Tshilwavhusiku lwe a vho »elwa nga muhumbulo wa u lwa na (2) maforo¾erekere.√√ 15.5 Ntsieni ndi mukololo we a vha a tshi shuma kha vhatshena√ (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 32 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu ngeno Mphelekedzeni e mu¾hannga wa musiwana ane a tshila nga u zwima.√ Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 33 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu 15.6 Vho Derek na Vho Schoeman vhane vha vha vharangaphan»a vha maforo¾erekere vho vha vha sa humbuli uri vha nga kundwa nga vharema, zwo mbo vha na magumo a ¼ishandi musi Tshilwavhusiku na mmbi yawe vho fhedza vho vha tsho¾ela vha vha vhulaha, vha tou sia muthihi fhedzi wa u »o (2) anetshela zwe vha itwa.√√ 15.7 Kuambele na maitele a Thovhele Tshilwavhusiku zwi dzumbulula/ bvukulula vhu»ipfi ha u pfa vhu¾ungu/sinyuswa/dinalea/vhilahedzwa nga zwiito zwa (2) maforo¾erekere vhane vha khou rwa vhana na u sa tsha funa u fhira shangoni ¼awe.√√ 15.8 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri ri songo swielela vhathu vhane ri si vha »ivhe na u vha fulufhela musi vha tshi ri humbela vhudzulo lwa tshifhinganyana, ngauri vha nga fhedza vha tshi vho ri dzhiela shango nga u vha vhona vhu»i ha¼o/Vhathu vha songo ri vho ½ewa vhudzulo ha tshifhinganyana vha si tsha ¾o»a u fhira ngauri zwi nga sinyusa mu½e wa shango a vho vha vhulaha vho¾he sa zwe zwa itwa mavhuru nga Thovhele Tshilwavhusiku. KANA Muthu ha tondwi, a tondwa u mphe ¿wana ndi ¼e/Kha ri (2) thanyele vhatsinda vha no µa vho ambara mikumba ya nngu ngomu vhe dziphele.√√ 15.9 Mu¿wali/muanetsheli u shumisa ndango ya tshiteidzhi nga n»ila heyi a tshi itela u sumbedza uri Vho Nyaphophi vha khou mangadzwa/akhamadzwa nga zwine vha khou vhona zwi songo »oweleaho zwe zwa itea kha ¿wana wavho (2) Mphelekedzeni.√√ 15.10 - Masiandaitwa e a vhangea nga n¾hani ha kutshilele kwa maforo¾erekere o vha a uri vho vhulahwa nga Thovhele Tshilwavhusiku na mmbi yawe. - Zwo vhanga nndwa vhukati ha maforo¾erekere na Thovhele Tshilwavhusiku na vhalanda vhawe lwe ha vho vha na mpfu dzi songo lavhelelwaho. - Zwo vhanga vhuswina vhukati ha vharema na vhatshena. (2) [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.] √√ Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 34 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu 15.11 Ee/Zwi a ¾anganedzea ngauri - Thovhele Tshilwavhusiku na vhathu vhawe vho vha vha tshi vho tou lwela zwi re zwavho nga murahu ha u kondelela na u amba vha sa pfiwi/thetsheleswi. - Ndi zwo vha teaho havha mafore¾erekere nga u tambudza vharema/vha½e vha shango. KANA Hai/A zwi ¾anganedzei. - Thovhele Tshilwavhusiku o vha o fanela o tou ya a fara nyambedzano na mavhuru nga ene mu½e u fhirisa u rumela vha»in»a. - O vha o tea o tou dzhiela mavhuru maga a mulayo uri vha bve shangoni ¼awe u fhirisa u tou vha vhulaha. (2) [Zwivhili fhedzi kana zwi¿wevho zwi pfalaho.] √√ 15.12 - Ndo vha ndi tshi »o ita mu¾angano na Thovhele Tshilwavhusiku. - Ndo vha ndi tshi »o humbela pfarelo Thovhele Tshilwavhusiku. - Ndo vha ndi tshi »o humbela ma¿we mavhuru uri a »e a mphalale. - Ndo vha ndi tshi »o humela murahu hune nda bva hone. (3) [25] - Ndo vha ndi tshi »o fhirela phan»a nda humbela vhudzulo kha ma¿we mashango. [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 35 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA MAANEA A ·ITHERETSHA – MBUDZISO NDAPFU: VHURENDI [MARAGA: 10] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili Tshone Vhukoni ha Vhukoni ha fhasi U sa kona vhukati/ho linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Tsenguluso yo -U sumbedza u -Tsenguluso i -Tsenguluso ya -A hu na u Tsenguluso ya ¾hoho nwelelaho ya ¾hoho pfesesa na u fushaho/ ¾hoho i sa fushi pfeseswa ha ¾hoho Tshidziki tsha -Mbuno dzo sengulusa ¾hoho nga linganelaho ya - Hu na tshaedzo -A hu na thikhedzo mafhungo/u angalalaho dzi nµila yone ¾hoho khulwane ya mbuno u bva kha tshirendo khwa¾hisedza nga gobolaho; hu na -Phindulo ndi yo -Hu na dzi¿we mbuno dzi tikedzaho -Mugudi ha na vhu¾anzi na khwa¾hisedzo yo faredzaho dzavhuµi dzi ¾hoho nµivho ya lushaka kupfesesele kwa dziaho u bva kha zwidodombedzwa zwi tikedzaho ¾hoho -Kupfesesele kwa lwa ¼i¿walwa tshibveledzwa tshirendo khagala -Naho dzi¿we dza fhasi kwa lushaka (vhurendi) na -U pfesesa ha -Mbuno dzi pfadzaho mbuno dzo tikedzwa, lwa ¼i¿walwa tshirendo MARAGA 7 n¾hesa ha lushaka dzo ½ekedzwa, naho hu µi vha na (vhurendi) na lwa ¼i¿walwa dzi¿we dzadzo dzi vhu¾anzi vhu sa tshirendo (vhurendi) na songo tou tikedzwa tendiseiho tshirendo u swika henefho -U pfesesa ha -U pfesesa ha mutheo ha lushaka lushaka lwa lwa ¼i¿walwa ¼i¿walwa (vhurendi) (vhurendi) na na tshirendo tshirendo TSHIVHUMBEO NA LUAMBO -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi -Hu µi vha na -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tsho lunzhedzanaho re khagala na mbuno vhu¿we vhukhakhi pulaniwa lwo khakhea tsho¾he Tshivhumbeo, tsho¾he dzi tevhelelanaho ha tshivhumbeo khakheaho -Vhukhakhi thevhekano i pfadzaho -Mbuno dzo lundwa lu pfadzaho -Maanea/Phindulo i -Mbuno a dzo ngo vhunzhisa ha luambo na ku½ekedzelwe kwa tshidele nahone dza -Thevhekano ya shaedza thevhekano dzudzanywa lu na tshitaila mafhungo bveledzwa zwi mbuno i a pfadza yo fha¾eaho ya pfadzaho Luambo, thouni na khagala tsho¾he -Luambo, thouni na kupfesesele na -Vhukhakhi ha tshitaila zwo -Luambo, tshitaela, tshitaela vhunzhi ndunzhendunzhe luambo vhu khagala shumiswaho kha na thouni zwo zwo lulama -Luambo lwo faredza -Thouni na maanea/phindulo vhibva, zwi a vhukhakhi vhu si tshitaila a zwo ndapfu ¾okonya, nahone zwo gathi, thouni na ngo tea lulama tshitaela hunzhi MARAGA 3 -A hu na vhukhakhi zwo tea vhu vhonalaho ha girama, mupele¾o na zwiga zwa u vhala MARAGANYANGAREDZI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 36 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 37 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A ·ITHERETSHA – PHINDULO NDAPFU: NGANEA NA ¶IRAMA NA FO·OKU·OO [MARAGA: 25] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili tshone Vhukoni ha Vhukoni ha fhasi U sa kona vhukati/ho linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Phindulo ya -U sumbedza u -U pfesesa ¾hoho lwo -U pfesesa ¾hoho -U pfesesa Tsenguluso ya ¾hoho ma¾hakhe¾hakheni/n¾hesa: pfesesa na u linganelaho/hu songo lwa u tou hu¾uku¾uku ha ¾hoho Tshidziki tsha 14–15 sengulusa ¾hoho nga goµombelaho; a si phuphuledza; a hu -Ndingedzo yo mafhungo/u Phindulo ya nµila yone zwo¾he zwi¾alusi zwo tou vha na zwi¿we rembeµaho/i songo khwa¾hisedza nga ma¾hakheni/n¾ha: 12–13 -Phindulo ndi yo dodombedzwaho zwi¾alusi zwo khwa¾haho ya u vhu¾anzi na -Tsenguluso yo nwelelaho faredzaho -Hu na dzi¿we mbuno senguluswaho nga fhindula mbudziso kupfesesele kwa ya ¾hoho zwidodombedzwa zwi dzi tikedzaho ¾hoho vhuµalo -Makumedzwa ha tshibveledzwa -Mbuno dzo angalalaho khagala -Ma¿we makumedzwa o -Mbuno ¾hukhu dzi tendisei na kathihi dzi gobolaho; hu na -Mbuno dzi¿we dzi tikedzwa, fhedzi tikedza ¾hoho -Mugudi ha na MARAGA 15 khwa¾hisedzo yo dziaho pfadzaho dzo vhu¾anzi a vhu -Makumedzwa a nµivho ya lushaka u bva kha tshibveledzwa ½ekedzwa, naho tendisei tshifhinga tshimbilelanaho lwa ¼i¿walwa kana -U pfesesa ha n¾hesa ha dzi¿we dzadzo dzi tsho¾he ndi ma¾uku¾uku tshibveledzwa lushaka lwa ¼i¿walwa na songo tou tikedzwa -U pfesesa ¼i¿walo -U pfesesa hu¾uku tshibveledzwa u swika henefho na tshibveledzwa hu ha ¼i¿walwa na - -Hu na vhu¾anzi ha songo fhelelaho tshibveledzwa u pfesesa lushaka lwa ¼i¿walwa na tshibveledzwa TSHIVHUMBEO NA LUAMBO 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi -Hu na vhu¿we -Tshivhumbeo tsho -U shaea ha Tshivhumbeo, lunzhedzana tsho¾he re khagala na vhu¾anzi ha pulaniwa nga nµila tshivhumbeo tsho thevhekano i pfadzaho -Marangaphanµa na magumo makumedzwa a tshivhumbeo yo khakheaho pulaniwaho zwi na ku½ekedzelwe kwa ndi zwa n¾hesa tevhelelanaho lu -U pfadza na -Makumedzwa ho ngo khakhisa thevhekano mafhungo -Makumedzwa o vhekanywa pfadzaho ndunzhendunzhe zwi vhekanywa nga ya ¼ikumedzwa Luambo, thouni na zwavhuµi nahone a -Marangaphanµa na µi vha hone, fhedzi nµila i pfadzaho -Vhukhakhi ha tshitaila zwo bveledzwa zwi khagala magumo na dzi¿we zwo faredza -Vhukhakhi ha luambo na tshitaila shumiswaho kha -Luambo, tshitaela, na phara zwo vhukhakhi luambo vhu khagala zwi itisa uri maanea/phindulo thouni zwo vhibva, zwi a dzudzanywa nga -Hu na vhukhakhi vhu -Thouni na phindulo iyi i ndapfu ¾okonya, nahone zwo nµila yo faranaho vhonalaho ha luambo; tshitaela a zwo kundelwe u lulama -U tevhekana hu thouni na tshitaila ngo tea swikelela MARAGA 10 pfadzaho ha hunzhi zwo tea -Phara dzo khakhea -Thouni na makumedzwa -Phara hunzhi dzo tshitaela a zwo ngo -Luambo, thouni na lulama tea tshitaela hunzhi -Phara dzo khakhea zwo lulama MARAGANYANGAREDZI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 38 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018 NSC – Memorandamu Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa

Study this subject

More from Grade 12 Tshivenda HL

View all