Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
GIREIDI YA
12
TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)
BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)
LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2018
MEMORANDAMU
MARAGA: 80
Memorandamu uyu u na masia¾ari a 29.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Skip to contentAll 2018 papers 





View all





Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2018 Memo
Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the Feb March 2018, 38 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.
Tshivenda Hl · Grade 12 · Feb March · 2018 · tshivenda. Memorandum, 38 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Tshivenda HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Tshivenda
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2018
- Exam period
- Feb March
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 38
- File size
- 349.4 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 38
This exam
Feb March 2018
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI
Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa
vha¾oli/vhamaki.
Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha
kwameaho khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu
sa athu u thoma.
Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi
tshi tevhedza vhukoni/ndeme yazwo.
MAGA A U ¹OLA/MAKA
1. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo
tsho tiwaho, kha vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u
thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula mbudziso ndapfu na
mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa
bugu/¼i¿walwa.)
2.
Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha
KHETHEKANYO YA A, (vhurendi ho randelwaho), kha vha
make/¾ole phindulo mbili fhedzi dza u thoma.
3.
Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana
mbudziso pfufhi mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha
make/¾ole ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. Arali
mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha vha
make/¾ole phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na
4. i¿we, tenda a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na
nthihi ndapfu.
Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u
5. thoma ya vha yo khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha
make ya u thoma vha litshe ya vhuvhili.
6. Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha
make/¾ole vha tshi tevhedza memorandamu.
Arali vhukhakhi ha mupele¾o vhu tshi nga khakhisa
¾halutshedzo, kha vha zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa
khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make sa zwone.
7. Mbudziso ndapfu/dza maanea:
Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha
tshivhalo tsha maipfi tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso,
ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene mu½e. Arali phindulo
ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole nga ho
teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli
vhahulwane. Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re
kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola maanea a vhalingiwa.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
8. Mbudziso pfufhi:
Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa
uri a khouthe, vha songo ½ea nda¾iso.
9. Kha mbudziso dzo vuleaho, hu songo avhelwa maraga kha
EE/HAI, kana kha NDI A TENDA/A THI TENDI.
Thikhedzo/khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi
dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.
10.
Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI
MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/khwa¾hisedzo/
¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana
zwi avhelwaho maraga.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI HO RANDELWAHO
MBUDZISO YA 1 – MBUDZISO NDAPFU
'RI BVA KULE' – NM Musehane
- Kha vha shumise mbuno dzi tevhelaho, kha dzi¿we dzo ½ewaho, sa
tsumbanµila/ maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola mbudziso
iyi. Vhupfiwa ha vhalingiwa vhu nga fhambana zwi tshi ya nga
kunyanyutshele na kupfesesele kwavho kwa tshirendo.
- Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 25 musi vha tshi
¾ola/maka mbudziso iyi.
Marangaphanµa
Muhumbulo muhulwane ndi zwine murendi a tama vhavhali vha tshi
guda kha tshirendo. Vese ndi mitaladzi ine murendi a i nanga a
tshi itela u bveledza muhumbulo muhulwane. Muhumbulo muhulwane
wa tshirendo itshi ndi wa u ¾alutshedza u ri vhathu vhahulwane
(vhaaluwa) vho tshila tshifhinga tshilapfu vha tshi ¾angana na
zwiito zwinzhi zwi kon»aho vhutshiloni, fhedzi vha kon»elela u
swika vha tshi bveledza tshipikwa tshavho.
Mbuno
- Kha mutaladzi/vese ya 1 murendi u ¾o»ou vhudza vhathu uri vha
thoma fhasi vha si na n»ivho.
- Kha mutaladzi/vese ya 2 murendi u amba uri muthu u thoma a sa
vhoni n»ila, fhedzi a lwa nazwo u swika a tshi bvelela.
- Kha mutaladzi/vese ya 3 murendi u sumbedza uri vhathu vha a
tshimbila na shango ¼o¾he vha tshi ¾un»a n»ivho kha zwiimiswa
zwa pfunzo.
- Kha mutaladzi/vese ya 4 murendi u amba uri vhathu vha a fhedza
vho bvelela naho vho no fhirelwa nga tshifhinga/zwo no dzhia
tshifhinga tshilapfu vhukuma.
- Kha mitaladzi/vese ya 7–12 murendi u ¾o»a u amba uri o bvelela
zwi tshi kon»a, ngauri o vha o no vhona zwivhuya phan»a.
- Kha mitaladzi/vese ya 13–15 murendi u amba uri o bvelela nga
murahu ha mi¿waha minzhi/tshifhinga tshilapfu.
- Kha mitaladzi/vese ya 16–17 murendi u ¾o»ou sumbedza uri
vhathu kha vha shumise tshifhinga u »ibveledza musi vha tshi
kha »i tshila.
- Kha mitaladzi/vese ya 19–21 murendi u ¾o»a u amba uri tshi¿we
na tshi¿we tshi langwa nga tshifhinga.
- Kha mitaladzi/vese ya 23–24 murendi u tsivhudza vhathu uri vha
¾alifhele u µibveledza musi tshifhinga tshi tshi kha µi tenda.
Magumo
Murendi o kona u shumisa mitaladzi/vese u bvisela khagala
muhumbulo muhulwane wa tshirendo a tshi itela u ¾alutshedza uri
vhathu vhahulwane (vhaaluwa) vho tshila tshifhinga tshilapfu vha
tshi ¾angana na zwiito zwinzhi zwa vhutshilo, fhedzi vha [10]
kon»elela u swika vha tshi bvelela.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
MBUDZISO YA 2 – MBUDZISO PFUFHI
'RAMAREMISA' – Z Mutsila
2.1 Murendi u khou ¾o»a u bvisela khagala khumbulelo ya uri
arali khosi yo dzama/lovha hu fanela u dzhena Ramaremisa (2)
vhuhosini.√√
2.2
Murendi o shumisa onomatopia/mubvumo.√ Ndeme ya u shumisa
thekeniki iyi ndi u bvisela mubvumo khagala une wa ¾alusa (2)
u lila ha lufhalafhala lu tshi ramba dzunde/vhathu.√
2.3 Muhumbulo muhulwane ndi wa u »ivhadza vhathu uri khosi ya
dzama hu vha na mivhango na dzinndwa, hu tshi
lwelwa/vhangelwa ane a »o vha khosi.
KANA
Vhuhosi vhu naka u vhangwa.√√ (2)
2.4 Tshirendo itshi tshi ri dzumbululela mutevhetsindo u
¾avhanyaho,√ ngauri tshi khou amba nga ha mivhango na
dzinndwa zwine zwa vha zwithu zwi ambiwaho vhathu vho (2)
bilufhala/sinyuwa/halifha.√
2.5 Ee, ngauri kanzhi fhethu hune ha vha na mivhango musi
vhathu vha tshi vhewa vhuhosi, hu vha na dzinndwa lune
vhathu vha fhedza vha tshi vhulahana na nga zwigidi.
KANA
Hai, ngauri zwi a itea uri musi hu na mivhango ya vhuhosi
hu fhedze hu songo vha na dzinndwa kana u shuluwa ha
malofha/u vhulahana arali ho vha na thendelano ya ane a
µo µadza mativha. (2)
[Maraga mbili kha phindulo i pfalaho.] √√ [10]
MBUDZISO YA 3 – MBUDZISO PFUFHI
'NTENDELE NDI VHE TSUMBAN¶ILA' – FR Modau
3.1 Tshirendo itshi ndi sonethe,√ngauri tshi na (2)
vese/mitaladzi ya 14 √
3.2
Murendi u amba uri hu na zwithu zwiraru zwine zwa (2)
piringedza/khakhisa/ µisa lufu kha vhaswa ngeno vho
lavhelesa√√
3.3 Murendi u tama u vhudza vhaswa uri vha thetshelese vhathu
vhahulwane/ vhaaluwa musi vha tshi vha ½ea ndayo, ngauri
vho no vhona na u ¾angana na zwinzhi vhutshiloni.√√ (2)
3.4 Murendi u khou pfa vhu¾ungu/vhaisala/gungula/dinwa nga
vhaswa vha sa thetshelesi musi vhahulwane vha tshi vha (2)
sumbedza n»ila yo teaho.√√
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
3.5 Ee/Ndi a tendelana nae, ngauri vhathu vho dzhenaho
tshikolo vha wana mishumo ine ya vha holela masheleni
manzhi, lune vha »iphina vhutshiloni havho.
KANA
Hai/A thi tendelani nazwo, ngauri hu »i vha na vha¿we
vhathu vho dzhenaho tshikolo vhane vha khou tambula vha
si na mishumo/vho pfumaho vha songo dzhena tshikolo.
[Maraga mbili kha phindulo i pfalaho.] √√ (2)
[10]
MBUDZISO YA 4 – MBUDZISO PFUFHI
'NDI DAKALO-ZWILILO' – BR Mafhege
4.1 Murendi u tama u bvisela khagala uri vhathu vhutshiloni
¼i tshela u phuphudzika/¾oµa¾oµa ri tshi tambulela u (2)
µifusha/µiphi½a.√√
4.2
Murendi u shumisa ¼iambele/withi.√ Ngauri murendi u
shumisa kuambele ku songo »oweleaho kune kwa amba uri (2)
vhathu vho vha vho dzula zwavhu»i vha tshi khou »iphina.√
4.3 Murendi u tama u sumbedza uri vhathu musi vha tshi khou
tshila vha a hangwa uri hu na vhutshilo vhu »aho/he ra
dzudzanyelwa nga Mudzimu nga murahu ha musi vha tshi
fhira kha vhushilo vhuno ha fhano shangoni.
KANA
Murendi u sumbedza uri vhathu vha µiphina nga zwa (2)
tshifhinganyana, vha hangwa uri zwi a fhela ha sala
thambulo fhedzi.√√
4.4 Ipfi 'dakalo-dakalo' ndi ndovhololo ine ya khwa¾hisedza
muhumbulo wa uri vhathu vhane vha nanga vhutshilo vhu sa
fheliho/u shumela Mudzimu a vho ngo anda.
KANA
Murendi u khwa¾hisedza uri dakalo ¼a vhukuma/tsho¾he/¼i
sa fheli vhathu a ri na¼o vhunga ri tshi la¾a Mudzimu ri (2)
tshi itela u µitakadza.√√
4.5 Ee/ndi a tendelana nazwo, ngauri vhathu vha litsha u
tevhela Mudzimu vha takadzwa nga mi»ifho ya shango ine ya
vha ya tshifhinganyana/i sa ri vhuedzi tshithu/i sa ri
dzhenisi ¾aµulu.√√
KANA
Hai/A thi tendelani nazwo, ngauri hu na vhathu vhane vha
funesa madzanga a shango, vha µi dovha hafhu vha shumela (2)
Mudzimu. [10]
[Maraga mbili kha phindulo i pfalaho.] √√
NA
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO (KHOMBEKHOMBE)
MBUDZISO YA 5 – MBUDZISO PFUFHI
'MUKEGULU NA MUGO WAWE' – NA Milubi
5.1 Murendi u ¾o»ou sumbedza uri mukegulu u dzulela u
gungula/lila a tshi humbula na u vhona unga vhathu a vha
mu funi/a si tshee na shaka tsini hawe.√√ (2)
5.2 Murendi u shumisa ndovhololo ya ipfi 'zwino-zwino' a tshi
¾o»ou sumbedza uri mukegulu o no vha wa ma»uvha,
tshifhinga tsho mu salelaho ndi tshi¾uku/mukegulu o no (2)
vha tsini na u lovha. √√
5.3
Mutevhetsindo wa tshirendo itshi ndi wa u ongolowa,√ (2)
ngauri murendi u khou sumbedza u pfa vhu¾ungu nga nyimele
ine mukegulu a vha khayo.√
5.4 Muhumbulo muhulwane ndi wa u ¾o»ou sumbedza uri muthu u a
aluwa lune a vho tshimbila nga mugo a si tsha »ifhelwa
nga madzanga a vhutshilo, tshawe ha vha u lindela u
lovha.
KANA
U aluwa zwi a vhavha vhunga u tshi vho sala u wo¾he u si
tshee na mashaka.√√ (2)
5.5 Ee/Ku a tendisea, ngauri vhaaluwa/vhakegulu a vha tsha
vhona ndeme/ vhu»i ha vhutshilo, khavho vha vhona
vhutshilo havho ho no tshinyala/ si»ufhala/sina.√
Vhaaluwa/vhakegulu vha thoma zwiambo zwi sa »adzi mudzio,
zwa si tsha vha ¾utshela u swikela vha tshi fhira
shangoni.√
KANA
Hai/A zwi tendisei ngauri hu µi vha na vhakegulu/vhaaluwa
vhane vha fa vho naka, vhane vha vha na vha havho vha vha (2)
londaho u swikela vha tshi fhira kha ¼ino shango. √√ [10]
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO
NGANEA
NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo
MBUDZISO YA 6 – MBUDZISO NDAPFU
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na
rubriki i re mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i
tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2
ADENDAMU
- Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi
tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza
musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.
- Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo
angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza
makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
- Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 26 musi vha tshi
¾ola/maka mbudziso iyi.
Marangaphan»a
Siangane ndi nyimele/kutshilele/zwiito zwa muthu/tshifhinga na
vhupo honoho. Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a bugu a khou
bvelela hone. Muhumbulo muhulwane ndi zwine mu¿wali a tama ri
tshi zwi guda kana u µivha zwone. Muhumbulo muhulwane wa bugu
ino ndi wa uri vhathu ri tea u ¾anganedza vhathu vhane vha vha
na vhuholefhali, ngauri na vhone vha a µisa tshanduko
vhutshiloni hashu sa muthu mu¿we na mu¿we. Zwi¿we zwa
vhutendatenda ha zwa sialala ri tea u zwi thupha vhunga zwi tshi
ri lu¾anya na vhathu.
Mbuno
Mafhungo a bugu ino a khou bvelela Tshandebvu hune ha vha
vhupo ha mahayani, hune vhadzulapo vha tenda kha uri u beba
¿wana wa muholefhali mu¾ani ndi samba.
Mu¾ani wa Vho Madilaga hu bebwa ¿wana a re na ¼i½o ¼ithihi
¼a n¾ha ane a pfi Tshifhiwa. Vho Madilaga, khotsi awe, vha
vho pfa vha sa koni u mu ¾anganedza nge khavho vha vhona hu
samba.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
Vho Madilaga vho ya sibadela tsha Vhutshidzi vha vho huma
vha songo tsha vhona na ¿wana nge vha vhudzwa nga
mushumelavhapo Vho Zwiitwaho uri ¿wana o bebwa e na ¼i½o
¼ithihi ¼a n¾ha.
Mafhungo a u bebwa ha Tshifhiwa o µo hashwa kha radio ya
Fha¾alushaka zwe vha¿we vha vhadzulapo sa Vho Maambavha¿we
vha vho tou takutshedza vha ya sibadela tsha Vhutshidzi vha
tshi ¾oµa u tou µivhonela nga avho ma¾o.
Vho Madilaga vha sinyutshela uri Lufuno o rina ¿wana u pfi
Tshifhiwa, izwi zwa mbo sumba uri vha khou balelwa u
¾anganedza ¿wana o bebwaho afho mu¾ani wavho e na
vhuholefhali.
Vho Anna, muhura wa mu¾a wa ha Madilaga, vho semana uri
Tshifhiwa a songo tamba na ¿wana wavho Muyana¼o ngauri a nga
mu luma ngauri ndi shenga lune u µo vha na tshilonda tshine
tshi sa µo fhola.
Ladzani musi e tshikoloni o vha a tshi sewa nga vha¿we vhana
vha tshi ri ha hawe hu na ¿wana wa shenga.
Vho Madilaga vha siyutshela mufumakadzi wavho nge vha ri vho
¾ana ¿wana wavho nga u mu amba mu¾anganoni wa siviki we
ndivho yawo ya vha i ya u ita bembela ¼a u lwa na
tsatsaladzo dza vhuholefhali vhufhio na vhufhio.
Vho Madilaga na Vho Luvhani vho fhedza vha si tsha shumisa
kamara nthihi, mu¿we na mu¿we o no vha na yawe, zwo vhangwa
nga u bebwa ha Tshifhiwa.
U bebwa ha Tshifhiwa zwo ita uri mu¾a wa ha Madilaga u
fhandekane, Vho Luvhani vho fhedza vho no renga nnµu
Polokwane na u wana poswo ya mushumo henengei, muhmbulo
muhulwane hu u bvisa Tshifhiwa kha vhupo vhu tendaho uri
vhuholefhali ndi samba.
Tshifhiwa o wana ndambedzo/basari u bva kha vha khamphani ya
Mercedes Benz ya u µo fhedzisa pfunzo dzawe dza
vhuinzhiniara ngei Germany, zwo itwa ngauri o vhonwa sa
¿wana o ¾alifhesaho. U shanduka ha fhethu na zwifhinga zwi
ita uri Tshifhiwa a bvelele.
Vho Anna vha pomoka mu¾a wa ha Madilaga uri zwibudzana
zwavho zwo lu¿wa na u vhulawa nga Tshifhiwa wa shenga naho o
vha o no pfuluwa na mme awe, ngeno hu uri ngoho ndi ya uri
zwo vhulawa nga mmbwa.
Tshifhiwa u fhedza pfunzo dzawe dza masi¾asi, u ramba
vhabebi vhawe uri vha µe Germany nga bufho uri vha µe vha mu
fhululedze musi a tshi khou ambara. Izwi zwo vha zwone zwe
zwa ita uri Vho Madilaga vha shandukise kuhumbulele kwavho
zwi tshi kwama vhuholefhali ngauri vho fhedza vho ¾anganedza
Tshifhiwa na u µisola nga nµila ye vha mu fara ngayo a tshee
mu¾uku. Izwi zwi dovha zwa ita uri vha bve kha zwa
vhutendatenda havho kha zwithu zwi si na mushumo.
Magumo
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
Mu¿wali o kona u bveledza muhumbulo muhulwane nga u shumisa
siangane na fhethuvhupo. Vho Madilaga vho fhedza vho ¾anganedza
¿wana wavho Tshifhiwa we a vha o bebwa e na vhuholefhali ngeno
hu uri murahu vho vha vha sa mu ¾anganedzi. [25]
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo
MBUDZISO YA 7 – MBUDZISO PFUFHI
7.1 Vho Luvhani ndi mufumakadzi ane a ¾honifha munna wawe
lune a sa fune u mu khakhela/mufumakadzi wa u ofha munna (2)
wawe.√√
7.2
Vho Madilaga ndi muthu we a vha a sa tsha funa u dovha
vha vha na mu¿we ¿wana, zwenezwo zwa ita uri musi (2)
Tshifhiwa a tshi bebwa vha sa mu ¾anganedze, zwa ½a½iswa
7.3 ngauri a vho bebwa e na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha.√√
Ndi musi Vho Luvhani vha tshi vhudza Madilaga uri vho (2)
vhifha muvhilini, zwa vho sinyusa avha vha munna ngauri
vho vha vha si tsha ¾o»a mu¿we ¿wana.√√
7.4 Vhupo ha Tshandebvu ndi ha mahayani hune munna sa ¾hoho
ya muµi hu pfiwa ene, zwenezwo zwi ¾u¾uwedza Vho Madilaga
uri tsheo dzine vha dzhia a vha shanduki, dzi dzhiiwa dzo
tou ralo/Vhupo uvhu vhu ¾u¾uwedza u sa ¾anganedza ¿wana o
bebwaho e na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha ngauri vhadzulapo vha
zwi dzhia uri ndi samba mu¾ani, sa zwine mvelele na (2)
sialala zwa langisa zwone kuhumbulele na matshilele a
vhathu avha.√√
7.5 Vho Luvhani vha pfa vhu¾ungu/vhaisala musi vha tshi vhona
uri u vhifha muvhilini havho zwi µo µisa/vhanga khakhathi (2)
kha munna/mu¾a wavho.√√
7.6 Mulaedza muhulwane ndi wa uri vhathu vha tea u
¾anganedzana sa zwe vha sikiswa zwone nga Mudzimu/Vhathu
vha tea u ¾anganedza vhathu vho bebwaho vhe na
vhuholefhali/nzulele i songo »oweleaho ngauri na vhone
ndi vhathu u fana na vha¿we.√ Musi Vho Madilaga vha tshi
kundelwa u ¾anganedza Tshifhiwa we a bebwa e na ¼i½o
¼ithihi ¼a n¾ha, fhedzi a vho fhedza e tshiga tsha
tshanduko mu¾ani wavho.√√
KANA
Vhathu kha ri litshe u vhuswa nga zwa vhutendatenda ha
zwa sialala zwine zwa ri lu¾anya ro dzula
mi¾ani/shangoni√. Mu¾a wa Vho Madilaga wo pwashea nga (3)
¿wambo wa uri vha tenda uri mu¾ani wavho ho bebwa ¿wana
Tshifhiwa wa shenga, zwine zwa vha samba ¼ihulwane
vhukuma kha mvelele ya Tshiven»a. √√
7.7 Vho Madilaga vho vha vha tshi khou tshila kha tshifhinga
tsha kale tshine ha tendwa uri ¿wana a bebiwa e na ¼i½o
¼ithihi ¼a n¾ha ndi shenga zwine zwa vha samba kha mu¾a (2)
wonoyo sa zwo bvelelaho nganeani iyi.√√
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
7.8 Ndivho ndi ya uri Vho Nicholson sa muµivhi wa zwa
¾hoµisiso vha kone u ¾alutshedza vhathu uri vha
shandukise kuhumbulele kwa uri u beba ¿wana e na ¼i½o (2)
¼ithihi ¼a n¾ha a si samba/vhuholefhali, zwi a bvelela.√√
7.9 - Vho Madilaga vho kona u ¾anganedza ¿wana na
vhuholefhali hawe.√
- Tshifhiwa we a bebwa e na vhuholefhali ndi mu¿we wa
vhana vhe vha µisa zwivhuya mu¾ani na kha lushaka.√
- Mu¾a wa hawe we wa vha wo thuthea o dovha a u
vhuedzedza nga pfunzo dzawe.√ (3)
[Mbuno tharu dzi pfalaho.]
7.10 Hai. A zwi ¾anganedzei, ngauri Vho Maambavha¿we vha khou
takadzwa nga u ya u vhona ¿wana o bebwaho e na ¼i½o
¼ithihi ¼a n¾ha uri vha wane tsha u amba, √ ngeno hu u ri
muzwala wavho Vho Luvhani vha tshi khou vhaisala/pfa
vhu¾ungu nga zwo bvelelaho kha ¿wana wavho/Izwi ndi (2)
maitele a lu¾anyaho vhathuni.√
7.11 - Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza uri vha tea u
¾anganedza zwithu zwine vha nga si kone u zwi
shandukisa.√
- Ndo vha ndi tshi nga vha vhudza uri vha tea u tshila
vha tshi sumbedza lufuno kha mu¾a wavho.√
- Ndo vha ndi tshi nga vha vhudza uri vha tea u
thetshelesa musi vha tshi eletshedzwa.√
- Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza uri arali hu na
mafhungo mu¾ani kha vha dzule fhasi vha ambedzane na
vha mu¾a wavho.√
(3)
- Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza uri kha vha bve kha
[25]
zwa vhutendatenda ha zwa sialala zwine zwa lu¾anya
vhathu.√
[Zwiraru fhedzi na zwi¿we zwi pfalaho.]
ISHA ·A MI¹ODZI – NE Phaswana
MBUDZISO YA 8 – MBUDZISO NDAPFU
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na
rubriki i re mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i
tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
- Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi
tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza
musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.
- Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo
angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza
makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
- Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 26 musi vha tshi
¾ola/maka mbudziso iyi.
ADENDAMU
Marangaphan»a
Siangane ndi nyimele/kutshilele/zwiito zwa muthu/tshifhinga na
vhupo honoho. Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a bugu a khou
bvelela hone. Muhumbulo muhulwane ndi zwine mu¿wali a tama ri
tshi zwi guda kana u µivha zwone. Muhumbulo muhulwane wa bugu
iyi ndi wa uri zwithu zwo¾he zwine vhathu vha zwi ita vho
dzumbama/zwiphiri zwi a fhedza zwo bvela khagala, zwa vha na
masiandaitwa a si avhuµi.
Mbuno
Mafhungo a iyi bugu a khou bvelela Tshapinda kha ¼a
Folovhoµwe hune ha vha vhupo ha mahayani, hune vhathu vha a
tata u bula ngoho nga u shavha u lu¾anya vhathu.
Vho-Loshani na Aifheli vho vha vha dzikhonani khulu, he
vhukonani havho ha swikisa kha uri Vho-Loshani vha kone u
swikelela kha Maria musidzana wa Aifheli.
Vho-Loshani vho vha na vhushaka ha vhudzekani ho dzumbamaho
na Maria a vho fhedza o vhifha muvhilini nga mihwalo yavho.
Vho-Loshani vho ¾u¾uwedza Maria uri a ¾avhanye u malana na
Aifheli sa zwe vha vha vho fhulufhedzisana, u itela u
ngalangadza vhu¾ala uvhu.
Vho-Loshani vho fulufhedzisa Aifheli uri vha µo mu tikedza
kha u dzudzanya munyanya wa mbingano nga u ¾avhanya.
Munyanya nangoho wa vha hone Vho-Josephine, mufumakadzi wa
Vho-Loshani, na vhone Vho Loshani vha vha vhone
vhatshimbidzi vha munyanya.
Mu¾ani wa ha ¸etshipate, Vho-Maria vho beba ¿wana wa
mutukana we Vho-Aifheli vha mu ira dzina ¼a Rotondwa.
Mu¾ani wa Vho-Loshani na hone ho bebwa-vho ¿wana wa
musidzana we ene a irwa dzina ¼a Musatondwa.
Rotondwa na Musatondwa vho aluwa vho¾he shangoni ¼ithihi ¼a
Tshapinda, tshikolo vha dzhena tshithihi vha tshi µi
sumbedza u µowelana na u tamba vho¾he.
Vhunzhi ha vhadzulapo vho µi vha na u sola uri hu nga
Rotondwa ndi ¿wana wa Vho-Loshani nga u vhona u fana hawe na
Musatondwa na vhone Vho-Loshani.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
Vho-Maria vho vha muthu we a dzulela u vha vhe na
mazhuluzhulu a tshiphiri tshe vha ita na Vho-Loshani.
Rotondwa na Musatondwa vho¾he vho µo phasa vha livha
Yunivesithi ya Venµa. Rotondwa o vha a tshi khou gudela
digirii ya B.Sc. Agriculture ngeno Musatondwa o dzhia
digirii ya mulayo.
U bva havho vhuponi vhuthihi na u dzhena Yunivesithi nthihi
zwo ita uri vhuvhili havho vha vho µo funana lwe vha tama u
malana. Vho µo tama uri aya mafhungo avho a tea u swika
nµevheni dza vhabebi vhavho.
Rotondwa musi a tshi ¾alutshedza khotsi awe Vho-Aifheli vho
pfa zwi tshi vha takadza ngeno mme awe Vho-Maria vha sa imi
nazwo nge vha vha vha tshi µivha uri ndi khaladzi awe.
Musatondwa a tshi ¾alutshedza mme awe Vho-Josephine zwo vha
akhamadza nge vha µivha uri vhana avha ndi dzikhaladzi.
U vhavhalela havho vhuhadzi ha Maria na u ¾honifha munna
wavho sa zwine mvelele ya laela zwo ita uri naho haya
mafhungo vha tshi a µivha u bva kale vha si a ambe.
Vho-Loshani musi vha tshi vhudzwa vho zwi hanedzela kule uri
a zwi nga µo vuwa zwo itea.
Mafhungo aya o µo vhangela Vho-Josephine na Vho-Maria
malwadze.
U vha havho Yunivesithi, Rotondwa na Musatondwa vho µo
fhedza vha tshi isa phanµa na lufuno lwavho naho vhabebi vha
sa imi nazwo vho¾he, lwe vha vho fhedza vha tshi khakhisana.
Izwi zwo mbo ita uri Vho-Maria vha si kone u zwi ¾anganedza,
vha mbo bulela munna wavho tshiphiri nga vhurifhi, vha
fhedza nga u ¾uwa vhuhadzi.
Izwi zwo ita uri Vho-Loshani na mu¾a wavho vha pfulutshele
kha ¼a Shakadza he vha vho tou fhedza vhe tshidakwa tsha
shango.
Musatondwa o ri u beba ¿wana a vho thoma u penga e ngei
sibadela tsha Vhufuli.
Magumo
Mu¿wali o kona u bveledza muhumbulo muhulwane nga u shumisa
siangane na fhethuvhupo zwa bugu iyi. Mafhungo a zwiphiri zwa
Vho-Loshani na Vho-Maria o µo fhedza o bvela khagala uri
Rotondwa ¿wana wa Vho-Maria ndi ¿wana wa Vho-Loshani.
Izwi zwo¾he zwo vhanga uri hu vhe na tshipengo, mupfuluwo na [25]
mutshinyalo.
KANA
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
MBUDZISO YA 9 – MBUDZISO PFUFHI
ISHA ·A MI¹ODZI
9.1 Mafhungoni aya Vho-Loshani ndi munna a sa fulufhedzeiho
kha mu¾a wavho nge vha funana na Maria musi vhe kha
mbingano/Vha khakhela khonani yavho Aifheli nge vha mu
itela tshikwekwe/zwiphiri/vhumbulu/ tshi¾uhu nga u vha mu
pometshedza/kuputshedza mihwalo yavho na u sa vhavhalela
vha¿we vhathu. √√
KANA
(2)
Ndi munna wa vhumbulu, vhufhura na vhugaligali√√
9.2 Zwine Maria a khou amba nga mitaladzi iyi zwo fhedza zwo
bvelela nga murahu ha musi tshiphiri tsha uri Rotondwa
ndi ¿wana wa Vho Loshani tshi tshi bvela khagala, Vho- (2)
Maria vho fhedza vho shavha vhuhadzi.√√
9.3
Tshi vhangaho khuµano ya nga ngomu ndi u dzulela u vha na
nyofho/ mbilahelo nga n¾hani ha tshiphiri na tshi¾uhu
tshe vha itela Aifheli tsha uri thumbu ndi yawe, uri (2)
khamusi ¼i¿we »uvha tshiphiri tshi nga bvela phan»a.√√
9.4 N»owelo ya Aifheli yo ita uri u vhifha muvhilini ha Maria
zwi si vhe tshimangadzo khae vhunga a tshi µivha uri ndi
ene mufunwa e e¾he/Zwo thusa uri zwi lelutshele Vho-
Loshani na Maria uri vha mu pometshedze thumbu i si (2)
yawe.√√
9.5
Maria o vha a vha a tshi pfela mu¾a wa ha Loshani (2)
vhu¾ungu, o vha a sa takaleli uri u pwashee nga mulandu
wawe.√√
9.6 Mulaedza muhulwane ndi wa uri zwiphiri na vhumbulu zwi a
fhedza zwo bvela khagala na u vha na masiandaitwa a si
avhuµi/Arali vhathu vha itela vha¿we vhathu zwi si
zwavhuµi, a vha vhi na mulalo vhutshiloni havho.√
Tshiphiri tshe Vho Loshani na Maria vha itela Aifheli
tsho fhedza tsho bvela khagala vho¾he vha vho niwa nga (3)
¾honi vha vho fhedza nga u tambula.√√
9.7 Zwi bvukulula uri Aifheli u khou tshila kha tshifhinga
tsha zwino hune ra wana vhathu vha tshi malana nga (2)
minyanya.√√
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
9.8 Ndivho ya mu¿wali ndi ya uri Vho-Josephine ndi
mufumakadzi a konaho u fara zwiphiri na u konµelela naho
zwi tshi konµa/u funa na u vhavhalela mu¾a/munna wavho.√√
KANA
Mu¿wali u khou shumisa Vho-Josephine u karusa
vhafumakadzi mi¾ani uri vha si fhumule u amba/kaidza
vhua»a ha vhanna vhavho ngauri zwi fhedza zwi tshi vho ¼a (2)
na vhone ¾hoho√√.
9.9 - Zwo ita uri tshiphiri tsha Vho Loshani na Maria tshi
bvele khagala.√
- Zwo ita uri Vho Loshani vha pfulutshele Shakadza.√
- Zwo ita uri Maria a shavhe vhuhadzi.√
- Zwo ita uri Vho Josephine na Maria vha farwe nga (3)
malwadze.√
[Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]
9.10 Hai. A zwi ¾anganedzei ngauri muthu a sa fulufhedzea kha
mu¾hannga wawe ane a ¾oµou malana nae zwi vha na
masiandaitwa a si avhuµi sa zwe Maria a ita zwa u
anµana na u vhifha muvhilini nga Vho-Loshani ngeno o
fulufhedzisana na Aifheli, zwo fhedza nga u mu vhangela
malwadze na u sa vha na mulalo.√√
KANA
Ee. Zwi a ¾anganedzea, ngauri musalauno ho anda zwenezwi
zwa u sa fulufhedzea hune u pometshedza vha¾hannga thumbu (2)
dzine vha si dzi »ivhe zwi si tsha ri mangadza.√√
9.11 - Ndo vha ndi tshi »o ya ha makhadzi wanga uri vha vha
eletshedze uri vha litshe zwa u anµana na mufumakadzi
wa khonani yavho.√
- Ndo vha ndi tshi »o ya ha makhadzi wanga uri vha vha
eletshedze uri vha tea u sumbedza mme anga lufuno lwo
fhelelaho.√
- Ndi nga ya kha vhathu vhahulwane vha lushaka uri vha
vha eletshedze uri thaidzo a i fhedzwi nga u pfuluwa wa
shavha i tea u tou ambiwa zwa fhela.√
- Ndi nga ya kha vhathu vhahulwane vha lushaka uri vha
vha eletshedze uri u shumisesa zwikambi a si yone nµila
ya u fhedza thaidzo vhuhulu vha nga tou ya ha
vhashumelavhapo uri vha wane thuso yo teaho.√ (3)
[25]
- Ndi nga humbela vhafunzi uri vha thuse u medza/shela
muya wa thembuluwo na vhupfumedzani kha mu¾a hoyu.√
[Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi
MBUDZISO YA 10 – MBUDZISO NDAPFU
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na
rubriki i re mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i
tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2
ADENDAMU
- Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi
tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza
musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.
- Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo
angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza
makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
- Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi
¾ola/maka mbudziso iyi.
Marangaphan»a
Ma¿walwa a sialala ane a nga dzingano, zwikho»o, mirero na
maambele ndi ngoho a na mushumo wa u ¾u¾uwedza vhathu u shuma,
tshumisano, u fulufhedzea, u sa nyadzana na u tsireledza zwi re
zwau nga n»ila ya vhu¾ali.
Mbuno
Nga lungano lwa Mu¾angano wa phukha, mu¿wali u ¾u¾uwedza
vhathu u shuma nga maan»a hu na tshumisano na u fulufhedzea
uri vha kone u swikelela zwine vha zwi ¾o»a, kana u bveledza
zwipikwa zwavho.
- Izwi ri zwi vhona musi phukha dzi tshi vha na thaidzo ya u
shaea ha ma»i
- U sumbedza pfano na ¾hu¾huwedzo ya u shuma, phukha dzo
langana u kuvhangana dza »a na maano a uri dzi fanela u tou
bwa ma»i nga dzo¾he.
- U sumbedza tshumisano, phukha dzo¾he nga nn»a ha muvhu»a
dzo pfana uri dzo¾he dzi fanela u bwa nga u tou sielisana u
swika dzi tshi wana ma»i.
- Phukha dzo sumbedza u nyadza tshibode nga u sa tshi tendela
tshi tshi bwa nge ha pfi a tshi na maanµa nahone ndi
tshi¾uku. U sumbedza uri u nyadza a si havhu»i, tshibode
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
tsho »o tendelwa nga murahu uri tshi bwe he tsha fhedza
tsho a wana, ngeno phukha dzo¾he na khulwane dzo kundelwa.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
- Izwi zwi mbo khwa¾hisa uri vhathu vha songo nyadzana nga
¿wambo wa vhu¾uku ri tshi »a kha mafhungo a mushumo.
- Lungano ulu lu sumbedza uri vhutshiloni hu µi vha na vhathu
vha si na tshumisano na u sa fulufhedzea.
- Izwi ri zwi vhona musi muvhu»a u tshi hana u vha na
tshumisano na dzi¿we phukha musi hu tshi bwiwa ma»i, wa vho
fhedza nga u sumbedza u sa fulufhedzea nga u »a u tswela
dzi¿we phukha ma»i.
- Izwi zwo »o fhedza zwo vhanga vhuswina vhukati hawo na
dzi¿we phukha lwe dza humbula na u tou vhulaha.
- Lungano holu lu dovha hafhu lwa sumbedza uri ri fanela u
tsireledza ndaka yashu.
- Izwi ri zwi vhona musi phukha dzo no wana ma»i dzi tshi ita
madiso a u a linda.
Tshikho»o tsha sialala tsha Thovhele Muthuhatho¿wi Rammbu»a,
murendi u ¾ana Rammbu»a e khosi ya vhu¾ali ine ya shuma nga
maan»a na u kona u »itsireledza vha tshi thusana na vhalanda
vhayo.
- Izwi u zwi ita nga u tou tsa nga matembele musi a tshi khou
shavha maswina.
- U dovha hafhu a shavhela bakoni arali maswina a tshi khou
mu »ela.
Murero wa u thoma, I rema nga lu¿we mbevhana mulindi wa vhuya
wa »ala. Mu¿wali u tama u ¾u¾uwedza vhathu uri vha tea u
shuma nga zwi¾u¾uku nga zwi¾uku¾uku vha »o vhuya vha
swikelela zwine vha khou ¾o»a. Kha lungano lwa Mu¾angano wa
phukha, phukha dzo kon»elela u bwa ma»i naho zwo vha zwi tshi
khou kon»a u vhuya u swika dzi tshi a wana.
- Murero wa vhuvhili, Furi ¼a u ½ewa a ¼i na khobvu. Mu¿wali
u ¾u¾uwedza vhathu u shumesa nga vhone vha½e u fhirisa zwa
u tou fhiwa ngauri a zwi na mbuelo. Ri zwi vhona zwi¼a
muvhuµa u tshi ¾oµa u ½wa maµi u songo tshithu.
- Murero wa vhuraru, Mukapi wa tshisima a si munwi watsho.
Mu¿wali u khou ¾o»a u tsivhudza vhathu uri muthu ane a ita
zwivhuya a si ene ane a »iphi½a ngazwo.
·iambele, U ¼a damba. Mu¿wali u ¾o»a u sumbedza uri vhubva
vhu a tambudza na u shaisa. Musi muvhu»a wo hana u shuma na
dzi¿we phukha u vho fhedza nga u vhamba maano mavhi a u wana
ma»i e u sa a shumele.
·i¿we ¼iambele, Ni »o fa ni tshi vhavha. Mu¿wali u ¾o»a u
vhudza vhathu uri muthu ane a sa shume u »o tshila a tshi
tambula u fana na zwe muvhu»a wa vha u tshi ita zwa u
lingedza u tswa ma»i e dzi¿we phukha dza tou shumela, zwe zwa
fhedza zwo ¾o»ou u u vhulaisa nga dzi¿we phukha. Tshikhoµo na
tshone tshi khwa¾hisedza uri wa sa µilwela u µo fa u tshi
tambudzwa nga maswina au.
Magumo
Mu¿wali o kona u shumisa lungano, tshikho»o, mirero na maambele
u sumbedza uri zwi a ¾u¾uwedza vhathu u shuma, tshumisano, u
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
fulufhedzea, u sa nyadzana na u tsireledza zwi re zwau nga n»ila [25]
ya vhu¾ali.
KANA
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
MBUDZISO YA 11 – MBUDZISO PFUFHI
KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO
PHINDULO DZA TSHIPI¶A TSHA C: LUNGANO
11.1 Lungano ulu lu wela kha ngano dza tsiko√ ngauri lu khou
sumbedza uri phukha dzo wana hani mitshila.√ (2)
11.2 Mbila mafhungoni aya yo ¾anwa sa phukha i re na vhubva na
mazwifhi i funaho u shumelwa nga dzi¿we phukha yone yo (2)
dzula.√√
11.3 (2)
Mbila yo kundwa mutshila nga u rumela.√√
11.4
Kutshilele kwa mbila kwa u funa u rumeledza, vhubva, na
mazwifhi zwo ita uri i fhedze yo wana mutshila u si (2)
wavhuµi/u sa i faneli/u sa i thusi na tshithu√√
11.5 Mulaedza une muanetsheli wa lungano ulu u tama u u rumela
kha vhavhali ndi wa uri vhathu kha vha ¾utshele vhubva na
u rumeledza ngauri zwi ita uri vha wane zwithu zwi si
zwavhuµi vhutshiloni/zwi songo vha teaho/zwi sa vha thusi
nga tshithu/Muthu kha a tou µishumela ene mu½e a litshe u (2)
nembelela kha vha¿we vhathu.√√
11.6 U dzulela u rumeledza gwavhavha ha mbila u yo u i ¾oµela
zwi¼iwa na mi¾anganoni u bva murahu/kale zwo vhangwa nga
vhubva hayo, zwo ita uri i fhedze yo wana mutshila une wa (2)
sa i fushe.√√
11.7 - Ndo vha tshi »o i eletshedza uri i ¾utshele vhubva i
tou shuma nga yo¾he.
- Ndo vha ndi µo i tsivhudza uri i tea u ¾angana na
vha¿we arali hu na mi¾angano/zwivhidzo zwa ndeme i
litshe u tou rumela.
- Ndo vha ndi tshi »o i kaidza uri i litshe u zwifha nga
vhulwadze. (3)
- Ndo vha ndi tshi µo i holedza uri zwo i nyelisa ndi
hone i tshi µo guda.
[Zwi¿we na zwi¿we zwiraru zwi pfalaho.] √√√
NA
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
PHINDULO DZA TSHIPI¶A TSHA D: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O)
11.8 Mu¿wali wa itshi tshikhoµo u ¾oµou bvisela khagala uri
afho fhethu ndi hune zwifuwo na zwipuka zwa
µaka/zwivhanda zwa wanala hone nga vhunzhi.√√ (2)
11.9 Ndivho ya mu¿wali ndi ya ramba/u ¾avha
mukosi/tsivhudza/µivhadze vhathu uri vha thetshelese (2)
mafhungo a ¼a Tshiungani.√√
11.10 Lunwanngwe ndi fhethu hune vha Tshiungani sa vha½e vha
shango vha rerela/phasela hone midzimu, ngauralo a ho ngo
tendelwa muthu mu¿we na mu¿we u dzhena vhunga zwifho zwi (2)
na vha½e vhazwo.√√
11.11
Muhumbulo muhulwane une murendi wa tshikhoµo itshi a tama
u u bveledza ndi wa uri vhathu vha µivhe vhupo na
Makwinµa a shango ¼a Tshiungani/ita uri vhathu vha µivhe (2)
nga maitele a mvelele ane vha½e vha shango ¼a Tshiungani
vha a tevhela na u a ¾honifha/µihudza ngaho.√√
11.12 Ee. Zwi¼a kale vhathu vho vha vha tshi shumisa maµi a
zwisima zwi sa xi, zwine arali zwa xa vha tshi phasela
midzimu zwa dovha zwa nyelela ngeno mvula i songo na.
KANA
Hai. Tshisima tsha xa tsho xa, zwi a konµa uri tshi wane
maµi nga nnµani ha musi ho tou na mvula.
[Maraga mbili kha mbuno i pfalaho.] √√ (2)
[25]
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana
MBUDZISO YA 12 – MBUDZISO NDAPFU
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na
rubriki i re mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i
tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2
ADENDAMU
- Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi
tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza
musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.
- Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo
angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza
makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
- Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi
¾ola/maka mbudziso iyi.
Marangaphan»a
Muhumbulo muhulwane ndi thikho/mu¾odo wa bugu wo katelaho
milaedza ine mu¿wali a tama u i swikisa kha vhavhali uri hu vhe
na zwine vha guda nga mafhungo a bugu yeneyo. Muhumbulo
muhulwane wa »irama iyi ndi wa uri u lema vhana zwi na
masiandaitwa a si avhu»i. Vho-Mari¾a vho kundelwa nga u alusa
zwavhuµi ¿wana wavho wa musidzana Mashudu zwa vho ita uri
vhutshilo hawe na havho vhu lozwee.
Mbuno
Vho-Mari¾a
Vho-Mari¾a vha imelela Mashudu musi khotsi awe Vho-¸efefe vha
tshi khou mu kaidzela u vhuya hayani ¼o kovhela. Vha ita na u
mu vhudza uri a nga ya hune a funa tenda a vhuya nga u
¾avhanya.
Vho-Mari¾a vho vha vha tshi mu shumela mishumo yo¾he ya
hayani i fanaho na u bika na u kuvha ene o dzula hu si na
zwine a khou ita.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
Vho vha vha tshi tendela/¾u¾uwedza Mashudu kha zwa u funa
vhatukana.
Vho-Mari¾a vho ¾u¾uwedza Mashudu uri a ¾ale Lufuno nge vha
pfa a tshi ri u vho pfana na vha¿we vhasidzana.
Vho tendela Mashudu a tshi »isa Tshibio mu»ini naho vha sa
athu u funana.
Vho fhulufhedzisa u rengela Tshibio mu¾hannga wa Mashudu
zwiambaro hu u renga lufuno lwa ¿wana.
Vho-Mari¾a vho vha vha tshi lugisela vha¾hannga vha Mashudu
zwi¼iwa musi vho »a u mu dalela.
Musi Khwa¾hisani khaladzi a Mashudu a tshi lingedza u kaidza
Mashudu uri a litshe vhubva, Vho-Mari¾a vho vha vha tshi
halifha vha ita na u sumbedza uri Khwa¾hisani u tou vha na
vengo kha Mashudu.
Vho-Mari¾a vha sema mudededzi Vho-Ludwevha musi vha tshi
lingedza u kaidza Mashudu musi a sa iti mishumo ya tshikolo.
Vho-Mari¾a vho ¾u¾uwedza Mashudu uri a pfane na Tsa¿wane
munnamu»i we a »o fhedza o mu ¾ahisa a shavhela nae
tshikhuwani.
U lema havho Mashudu zwo ita uri Mashudu a vha nyadze na u
dzulela u vha sema uri ndi vhone vho mu khakhelaho nga u mu
lema.
Vho-Mari¾a vho fhedza nga u nwa philisi vha lovha nga hone u
¼a mbilu nga ¿wana wavho Mashudu.
Mashudu
Mashudu o vha ¿wana we a vha a sa funi u shuma mishumo ya
hayani, a tshi shumelwa nga mme awe Vho-Mari¾a.
Mashudu o vha a tshi funesa zwa u funana na vha¾hannga
vhanzhi-vhanzhi sa Lufuno, Tshibio na Tsa¿wani.
O vha a tshi sanda mafhungo a tshikolo lwe a vhuya a lu¾ana
na mudededzi
Vho-Ludwevha.
O vha a sa thetshelesi musi khaladzi awe Khwa¾hisani a tshi
lingedza u mu kaidzela vhubva na u funa vhatukana vhanzhi.
Mikhwa mivhi na u sa thetshelesa u eletshedzwa ha Mashudu zwo
ita uri a fhedze o thulwa nga goloi a lovha e tshikhuwani.
Magumo
Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa vhatambi u bveledza
muhumbulo muhulwane wa iyi »irama. Nangoho u lemwa ha Mashudu
nga mme awe Vho-Mari¾a zwo ita uri vhuvhili havho vha
fhedze vho¾he vho lozwa vhutshilo havho. [25]
KANA
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 27 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
MBUDZISO YA 13 – MBUDZISO PFUFHI
U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana
13.1 Mafhungo aya a ¾ana tshipi»a tsha nyito i takuwaho/u
bveledza mafhungo√ ngauri ndi hone hune ra vhona thaidzo
ya vhunde¿wa ha Mashudu i tshi thoma u aluwa.√ (2)
13.2 Mufhindulano u re vhukati ha vhatambi u dzumbulula
tshifhinga tsha zwino√ hune ha bikwa khishini na u dzula
kha tshidulo, khathihi na mvumbo ya vhomme vha
¾u¾uwedzaho vhana vhavho vha vhasidzana uri vha fune
vha¾hannga, ngeno khotsi vha tshi lwa nazwo nahone vha (2)
tshi takalela zwa pfunzo/u dzhena tshikolo wo futelela.√
13.3 Tsho vhangaho khu»ano ndi musi Mashudu a tshi wanala o
dzula kha tshidulo ngeno hu tshi khou bika mme awe, zwa
vho sinyusa Khwa¾hisani lwe a ri u kaidza zwa mbo vusa (2)
tsemano vhukati havho.√√
13.4
Mvumbo ya Vho-Mari¾a yo ita uri Mashudu a aluwe e nde¿wa
ine ya ita zwa u funana na vha¾hannga ngeno vhone vha (2)
tshi mu imelela na u mu tikedza, zwa mafhungo a pfunzo
vha sa zwi dzhieli n¾ha.√√
13.5 Khwa¾hisani ndi mutukana ane funa pfunzo a dovha a vha na
mikhwa yavhu»i,√ ngeno Mashudu e musidzana a si na ndavha
na pfunzo a dovha a vha nde¿wa i funesaho vha¾hannga.√ (2)
13.6 Siangane ya mu¾ani hune mme vha tendela ¿wana a tshi ita
zwine a funa na kutshilele kwa Mashudu kwa u funesa
vha¾hannga zwo ita uri magumoni a »irama iyi ri mu vhone
a tshi vho thulwa nga goloi a lovha musi a tshi khou
shavha He¼eni musadzi wa Tsa¿wani we a vha a tshi khou mu (2)
shushedza nga u ¾oµou mu ¾havha nga lufhanga.√√
13.7 Kuambele na maitele a Vho-¸efefe zwi dzumbulula uri
vhu»ipfi havho ndi ha u pfa vhu¾ungu/sinyuswa/dinalea nga
zwiito zwo bvaho zwa u lemala ha Mashudu a tshi thudzela
kule zwa u dzhena tshikolo, a vho dzhena kha fulo ¼a u (2)
ita zwa vha¾hannga lune a si ¾o»e na u kaidzwa.√√
13.8 Muhumbulo muhulwane une mu¿wali wa »irama iyi a ¾o»a u u
bveledza ndi wa u tsivhudza/kaidza vhomme uri vha bve kha
maitele a u lema vhana vhavho, nga maanµa vha vhasidzana,
nga u vha tendela vha tshi ita zwa vha¾hannga ngauri zwi
fhedza zwo vha wedza khomboni/khakhathini/lufuni sa zwo
bvelelaho mafhungoni a »irama iyi.
KANA
(2)
Vhabebi kha vha litshe u lema vhana ngauri matshelo vha
µo µisola.√√
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 28 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
13.9 Mu¿wali o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga n»ila heyi a
tshi itela u sumbedza uri Khwa¾hisani ha
imi/an»ani/pfani/ na zwine mme na khaladzi awe vha khou
ita/tshilisa zwone.
KANA
U khou sola/sasaladza vhushaka vhu si havhuµi vhukati ha (2)
Mashudu na mme awe. √√
13.10 - Mashudu o xelelwa nga vhumatshelo hawe ha zwa pfunzo
nge a mbo »o ¾ahela Tsanwani.
- Vho-Mari¾a vho fhedza vho »ivhulaha.
- Mashudu o thulwa nga goloi a lovha.
[Mbuno mbili dzi pfalaho.]√√ (2)
13.11 Hai/a ku ¾anganedzei, ngauri vha lema Mashudu nga u mu
tendela a tshi ita zwa u funesa vha¾hannga na u sa ita
mishumo ya hayani na ya tshikolo, lwe zwa vho fhedza zwo
pwashekanya vhumatshelo hawe. (2)
[Kuvhonele kwo fhambanaho na ukwu ku sedzwe u tea
hazwo.]√√
13.12 - Ndo vha ndi tshi »o gidimela ha mushumelavhapo uri a »e
a thuse nga u ½ea ngeletshedzo mufumakadzi wanga na
¿wananga uri vha ¾utshele kutshilele kwo khakheaho.
- Ndo vha ndi tshi »o vhidza mashaka a mu¾a wanga uri hu
vhe na dzulo ¼a u kaidza mufumakadzi wanga na ¿wananga.
- Ndo vha ndi tshi nga ¾ala musadzi ane a lema ¿wana nga
n»ila hei¼a.
- Ndo vha ndi tshi nga humbela vhafunzi uri vha µe vha
shele Muya wa Mudzimu uri nyimele ya mu¾ani wanga i (3)
shanduke i vhe khwi½e. [25]
[Kana zwi¿wevho zwiraru zwi pfalaho.] √√√
MBUDZISO YA 14 – MBUDZISO NDAPFU
TSHILWAVHISIKU – TT Mudau
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na
rubriki i re mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i
tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4
Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3
Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 29 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
ADENDAMU
- Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi
tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza
musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.
- Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo
angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza
makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
- Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi
¾ola/maka mbudziso iyi.
Marangaphan»a
Muhumbulo muhulwane ndi thikho/mu¾odo wa bugu wo katelaho
milaedza ine mu¿wali a tama u i swikisa kha vhavhali uri hu vhe
na zwine vha guda nga mafhungo a bugu yeneyo. Muhumbulo
muhulwane wa »irama iyi ndi wa uri muthu a songo fulufhela muthu
a sa mu »ivhi lwa tsho¾he lune a vhuya a mu sendelela nahone
muthu a songo ri o pambiwa/hadzimiwa tshithu a vho lamba u tshi
humisela kha mu½e watsho ngauri zwi vhanga khu»ano dzi sa
takuwi.
Mbuno
Vho-Gangashe
Vho-Gangashe, sa mu¿we wa magota a ¼a Swongozwi, vho vha na
fulufhelo ¼ihulu kha maforo¾ereke lwe vha vhuya vha vha
sendelela uri vha awele shangoni ¼avho uri vha kone u bvela
phan»a na lwendo lwavho.
Vho-Gangashe ndi mu¿we wa magota vhe vha vha vha u thoma u
vhilaedzwa nga u hana ha mavhuru u bva fhethu he vha vha vho
swielelwa hone.
Vho-Gangashe na vha¿we vho thoma u »isola kha u fulufhela
havho mavhuru nge vha vho vhona vha tshi vho thoma u
dzhara¾ela shango ngeno vhadzulapo vha ¼a Swongozwi vha sa
tendelwi u dzhena.
Vho dovha hafhu vha vho mangadzwa nga u vhona mavhuru vha
tshi vho dzhia vhadzulapo vha ¼a Swongozwi vha tshi vho vha
ita dziphuli dza u vha shumela vha sa holi.
Mafhungo o ½a½a u vha vhaisa musi hu tshi vhigwa khavho u
rwiwa nga mavhuru ha mu»uhulu wa Vho-Lumbule.
U rwiwa ha Mphelekedzeni a lovha nga mavhuru zwo ita uri zwi
tou »ibvisela khagala tsho¾he uri muthu u sa mu »ivhi lwa
tsho¾he u songo vha na fhulufhelo khae.
Vho-Gangashe na ma¿we magota vho »o wana thendelo kha
Thovhele Tshilwavhusiku uri vha ye u kaidza maforo¾ereke kha
u rwa na u vhulaha vhathu.
Vhe henengei vho »o tou ½ana u dinalea musi maforo¾ereke vha
tshi ri vha khou humbela u engedzelwa masimu avho nga mutengo
wa kholomo ¾hanu, zwa vho »isumba tsho¾he uri a vho ngo
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 30 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
»ilugisela u humisela shango murahu.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 31 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
Vho-Gangashe ndi mu¿we wa magota e a ranga phan»a i¿we ya
dzimmbi dze dza ya u lwa na mavhuru/mafor¾ereke vhusiku, vha
vha vhulaha.
Vho-Derek
Havha ndi mu¿we wa vharangaphan»a wa maforo¾ereke vhe vha
hana u bva kha shango ¼e vha vha vho tou swielelwa lwa
tshifhinganyana.
Vho vha vhone vhe vha ¾u¾uwedza vha¿we ngavho musi vhe
mu¾anganoni wa maforo¾ereke uri vha vhona vho tewa nga u sa
tsha fhira kha ¼a Swongozwi.
Vho vha muthihi wa maforo¾ereke e a shela mulenzhe kha u
vhulaha, u rwa na u tambudza vhadzulapo.
Ndi vhone vhe vha humbela kha Vho-Gangashe uri vha vha
engedzele masimu avho nga u tou bvisa fhedzi kholomo ¾hanu.
U vhulawa ha Vho-Derek nga Thovhele Tshilwavhusiku yo vha na
ndifhedzo ya u lamba u humisela murahu zwe vha fhiwa.
Magumo
Mu¿wali wa »irama iyi o kona u bvisela khagala muhumbulo
muhulwane nga u shumisa Vho-Derek na Vho-Gangashe wa uri muthu a
songo fulufhela lwa tsho¾he muthu a sa mu »ivhi a fhedza nga u [25]
mu thakha na nga vhudzulo.
MBUDZISO YA 15 – MBUDZISO PFUFHI
TSHILWAVHUSIKU
15.1 Mafhungo aya a ¾ana tshipi»a tsha nyito i takuwaho/u
bveledza mafhungo√ ngauri u rwiwa ha Mphelekedzeni ho
alusa thaidzo ine vhadzulapo vha ·itshovhu vha vha nayo (2)
nga ha maforo¾erekere.√
15.2
Mafhungo aya a ri bvukululela/dzumbululela tshifhinga
tsha kale he ha vha hu tshi shumiswa thovho na musi (2)
vhatshena vha tshe na maan»a a u rwa na u tambudza
15.3 vharema nge vha vha vho »ala muya wa tshi¾alula.√√
Tshi vhangaho khu»ano vhukati ha Thovhele Tshilwavhusiku
na Ntsieni ndi musi vha tshi khou mu sinyutshela/vhona (2)
mulandu wa u vha goswi nga u a rwiwa nga Maforo¾erekere a
kundelwa u »ilifhedzela, lune zwa vho sumba uri ha ngo
dzhia mu½e wawe.√√
15.4 Mvumbo ya Vho-Luka ya u vha na tshipimbi na u rwa vhana
vha vharema zwo vha na ¾hu¾huwedzo ya u sinyusa
Tshilwavhusiku lwe a vho »elwa nga muhumbulo wa u lwa na (2)
maforo¾erekere.√√
15.5
Ntsieni ndi mukololo we a vha a tshi shuma kha vhatshena√ (2)
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 32 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
ngeno Mphelekedzeni e mu¾hannga wa musiwana ane a tshila
nga u zwima.√
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 33 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
15.6 Vho Derek na Vho Schoeman vhane vha vha vharangaphan»a
vha maforo¾erekere vho vha vha sa humbuli uri vha nga
kundwa nga vharema, zwo mbo vha na magumo a ¼ishandi musi
Tshilwavhusiku na mmbi yawe vho fhedza vho vha tsho¾ela
vha vha vhulaha, vha tou sia muthihi fhedzi wa u »o (2)
anetshela zwe vha itwa.√√
15.7
Kuambele na maitele a Thovhele Tshilwavhusiku zwi
dzumbulula/ bvukulula vhu»ipfi ha u pfa
vhu¾ungu/sinyuswa/dinalea/vhilahedzwa nga zwiito zwa (2)
maforo¾erekere vhane vha khou rwa vhana na u sa tsha funa
u fhira shangoni ¼awe.√√
15.8 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri ri songo swielela vhathu
vhane ri si vha »ivhe na u vha fulufhela musi vha tshi ri
humbela vhudzulo lwa tshifhinganyana, ngauri vha nga
fhedza vha tshi vho ri dzhiela shango nga u vha vhona
vhu»i ha¼o/Vhathu vha songo ri vho ½ewa vhudzulo ha
tshifhinganyana vha si tsha ¾o»a u fhira ngauri zwi nga
sinyusa mu½e wa shango a vho vha vhulaha vho¾he sa zwe
zwa itwa mavhuru nga Thovhele Tshilwavhusiku.
KANA
Muthu ha tondwi, a tondwa u mphe ¿wana ndi ¼e/Kha ri (2)
thanyele vhatsinda vha no µa vho ambara mikumba ya nngu
ngomu vhe dziphele.√√
15.9 Mu¿wali/muanetsheli u shumisa ndango ya tshiteidzhi nga
n»ila heyi a tshi itela u sumbedza uri Vho Nyaphophi vha
khou mangadzwa/akhamadzwa nga zwine vha khou vhona zwi
songo »oweleaho zwe zwa itea kha ¿wana wavho (2)
Mphelekedzeni.√√
15.10 - Masiandaitwa e a vhangea nga n¾hani ha kutshilele kwa
maforo¾erekere o vha a uri vho vhulahwa nga Thovhele
Tshilwavhusiku na mmbi yawe.
- Zwo vhanga nndwa vhukati ha maforo¾erekere na Thovhele
Tshilwavhusiku na vhalanda vhawe lwe ha vho vha na mpfu
dzi songo lavhelelwaho.
- Zwo vhanga vhuswina vhukati ha vharema na vhatshena. (2)
[Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.] √√
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 34 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
15.11 Ee/Zwi a ¾anganedzea ngauri
- Thovhele Tshilwavhusiku na vhathu vhawe vho vha vha
tshi vho tou lwela zwi re zwavho nga murahu ha u
kondelela na u amba vha sa pfiwi/thetsheleswi.
- Ndi zwo vha teaho havha mafore¾erekere nga u tambudza
vharema/vha½e vha shango.
KANA
Hai/A zwi ¾anganedzei.
- Thovhele Tshilwavhusiku o vha o fanela o tou ya a fara
nyambedzano na mavhuru nga ene mu½e u fhirisa u rumela
vha»in»a.
- O vha o tea o tou dzhiela mavhuru maga a mulayo uri vha
bve shangoni ¼awe u fhirisa u tou vha vhulaha. (2)
[Zwivhili fhedzi kana zwi¿wevho zwi pfalaho.] √√
15.12 - Ndo vha ndi tshi »o ita mu¾angano na Thovhele
Tshilwavhusiku.
- Ndo vha ndi tshi »o humbela pfarelo Thovhele
Tshilwavhusiku.
- Ndo vha ndi tshi »o humbela ma¿we mavhuru uri a »e a
mphalale.
- Ndo vha ndi tshi »o humela murahu hune nda bva hone. (3)
[25]
- Ndo vha ndi tshi »o fhirela phan»a nda humbela vhudzulo
kha ma¿we mashango.
[Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25
MARAGAGU¹E: 80
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 35 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA MAANEA A ·ITHERETSHA – MBUDZISO NDAPFU: VHURENDI [MARAGA: 10]
Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili Tshone Vhukoni ha Vhukoni ha fhasi U sa kona
vhukati/ho
linganelaho/vhu
fushaho
ZWI RE NGOMU 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Tsenguluso yo -U sumbedza u -Tsenguluso i -Tsenguluso ya -A hu na u
Tsenguluso ya ¾hoho nwelelaho ya ¾hoho pfesesa na u fushaho/ ¾hoho i sa fushi pfeseswa ha ¾hoho
Tshidziki tsha -Mbuno dzo sengulusa ¾hoho nga linganelaho ya - Hu na tshaedzo -A hu na thikhedzo
mafhungo/u angalalaho dzi nµila yone ¾hoho khulwane ya mbuno u bva kha tshirendo
khwa¾hisedza nga gobolaho; hu na -Phindulo ndi yo -Hu na dzi¿we mbuno dzi tikedzaho -Mugudi ha na
vhu¾anzi na khwa¾hisedzo yo faredzaho dzavhuµi dzi ¾hoho nµivho ya lushaka
kupfesesele kwa dziaho u bva kha zwidodombedzwa zwi tikedzaho ¾hoho -Kupfesesele kwa lwa ¼i¿walwa
tshibveledzwa tshirendo khagala -Naho dzi¿we dza fhasi kwa lushaka (vhurendi) na
-U pfesesa ha -Mbuno dzi pfadzaho mbuno dzo tikedzwa, lwa ¼i¿walwa tshirendo
MARAGA 7 n¾hesa ha lushaka dzo ½ekedzwa, naho hu µi vha na (vhurendi) na
lwa ¼i¿walwa dzi¿we dzadzo dzi vhu¾anzi vhu sa tshirendo
(vhurendi) na songo tou tikedzwa tendiseiho
tshirendo u swika henefho -U pfesesa ha
-U pfesesa ha mutheo ha lushaka
lushaka lwa lwa ¼i¿walwa
¼i¿walwa (vhurendi) (vhurendi) na
na tshirendo tshirendo
TSHIVHUMBEO NA LUAMBO -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi -Hu µi vha na -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tsho
lunzhedzanaho re khagala na mbuno vhu¿we vhukhakhi pulaniwa lwo khakhea tsho¾he
Tshivhumbeo, tsho¾he dzi tevhelelanaho ha tshivhumbeo khakheaho -Vhukhakhi
thevhekano i pfadzaho -Mbuno dzo lundwa lu pfadzaho -Maanea/Phindulo i -Mbuno a dzo ngo vhunzhisa ha luambo
na ku½ekedzelwe kwa tshidele nahone dza -Thevhekano ya shaedza thevhekano dzudzanywa lu na tshitaila
mafhungo bveledzwa zwi mbuno i a pfadza yo fha¾eaho ya pfadzaho
Luambo, thouni na khagala tsho¾he -Luambo, thouni na kupfesesele na -Vhukhakhi ha
tshitaila zwo -Luambo, tshitaela, tshitaela vhunzhi ndunzhendunzhe luambo vhu khagala
shumiswaho kha na thouni zwo zwo lulama -Luambo lwo faredza -Thouni na
maanea/phindulo vhibva, zwi a vhukhakhi vhu si tshitaila a zwo
ndapfu ¾okonya, nahone zwo gathi, thouni na ngo tea
lulama tshitaela hunzhi
MARAGA 3 -A hu na vhukhakhi zwo tea
vhu vhonalaho ha
girama, mupele¾o na
zwiga zwa u vhala
MARAGANYANGAREDZI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 36 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 37 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A ·ITHERETSHA – PHINDULO NDAPFU: NGANEA NA ¶IRAMA NA FO·OKU·OO
[MARAGA: 25]
Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili tshone Vhukoni ha Vhukoni ha fhasi U sa kona
vhukati/ho
linganelaho/vhu
fushaho
ZWI RE NGOMU 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Phindulo ya -U sumbedza u -U pfesesa ¾hoho lwo -U pfesesa ¾hoho -U pfesesa
Tsenguluso ya ¾hoho ma¾hakhe¾hakheni/n¾hesa: pfesesa na u linganelaho/hu songo lwa u tou hu¾uku¾uku ha ¾hoho
Tshidziki tsha 14–15 sengulusa ¾hoho nga goµombelaho; a si phuphuledza; a hu -Ndingedzo yo
mafhungo/u Phindulo ya nµila yone zwo¾he zwi¾alusi zwo tou vha na zwi¿we rembeµaho/i songo
khwa¾hisedza nga ma¾hakheni/n¾ha: 12–13 -Phindulo ndi yo dodombedzwaho zwi¾alusi zwo khwa¾haho ya u
vhu¾anzi na -Tsenguluso yo nwelelaho faredzaho -Hu na dzi¿we mbuno senguluswaho nga fhindula mbudziso
kupfesesele kwa ya ¾hoho zwidodombedzwa zwi dzi tikedzaho ¾hoho vhuµalo -Makumedzwa ha
tshibveledzwa -Mbuno dzo angalalaho khagala -Ma¿we makumedzwa o -Mbuno ¾hukhu dzi tendisei na kathihi
dzi gobolaho; hu na -Mbuno dzi¿we dzi tikedzwa, fhedzi tikedza ¾hoho -Mugudi ha na
MARAGA 15 khwa¾hisedzo yo dziaho pfadzaho dzo vhu¾anzi a vhu -Makumedzwa a nµivho ya lushaka
u bva kha tshibveledzwa ½ekedzwa, naho tendisei tshifhinga tshimbilelanaho lwa ¼i¿walwa kana
-U pfesesa ha n¾hesa ha dzi¿we dzadzo dzi tsho¾he ndi ma¾uku¾uku tshibveledzwa
lushaka lwa ¼i¿walwa na songo tou tikedzwa -U pfesesa ¼i¿walo -U pfesesa hu¾uku
tshibveledzwa u swika henefho na tshibveledzwa hu ha ¼i¿walwa na -
-Hu na vhu¾anzi ha songo fhelelaho tshibveledzwa
u pfesesa lushaka
lwa ¼i¿walwa na
tshibveledzwa
TSHIVHUMBEO NA LUAMBO 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi -Hu na vhu¿we -Tshivhumbeo tsho -U shaea ha
Tshivhumbeo, lunzhedzana tsho¾he re khagala na vhu¾anzi ha pulaniwa nga nµila tshivhumbeo tsho
thevhekano i pfadzaho -Marangaphanµa na magumo makumedzwa a tshivhumbeo yo khakheaho pulaniwaho zwi
na ku½ekedzelwe kwa ndi zwa n¾hesa tevhelelanaho lu -U pfadza na -Makumedzwa ho ngo khakhisa thevhekano
mafhungo -Makumedzwa o vhekanywa pfadzaho ndunzhendunzhe zwi vhekanywa nga ya ¼ikumedzwa
Luambo, thouni na zwavhuµi nahone a -Marangaphanµa na µi vha hone, fhedzi nµila i pfadzaho -Vhukhakhi ha
tshitaila zwo bveledzwa zwi khagala magumo na dzi¿we zwo faredza -Vhukhakhi ha luambo na tshitaila
shumiswaho kha -Luambo, tshitaela, na phara zwo vhukhakhi luambo vhu khagala zwi itisa uri
maanea/phindulo thouni zwo vhibva, zwi a dzudzanywa nga -Hu na vhukhakhi vhu -Thouni na phindulo iyi i
ndapfu ¾okonya, nahone zwo nµila yo faranaho vhonalaho ha luambo; tshitaela a zwo kundelwe u
lulama -U tevhekana hu thouni na tshitaila ngo tea swikelela
MARAGA 10 pfadzaho ha hunzhi zwo tea -Phara dzo khakhea -Thouni na
makumedzwa -Phara hunzhi dzo tshitaela a zwo ngo
-Luambo, thouni na lulama tea
tshitaela hunzhi -Phara dzo khakhea
zwo lulama
MARAGANYANGAREDZI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 38 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
NSC – Memorandamu
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 Feb March 2018 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 Feb March 2018 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2018 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2017 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2016 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2015 Memo
More from Grade 12 Tshivenda HL

Annual teaching plan
Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023 24

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper

Question paper