Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2016 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2016 MEMORANDAMU MARAGA: 80 Memorandamu uyu u na masia¾ari a 27. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI • Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki. • Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma. • Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza vhukoni/ndeme yazwo. MAGA A U ¹OLA/MAKA 1. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa bugu/¼i¿walwa.) 2. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha KHETHEKANYO YA A, (zwirendo zwo vhonwaho), kha vha make/¾ole phindulo mbili fhedzi dza u thoma. 3. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha vha make/¾ole phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we, tenda a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu. 4. Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. 5. Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha make/¾ole vha tshi tevhedza memorandamu. 6. Arali vhukhakhi ha mupeleṱo vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make sa zwone. 7. Mbudziso ndapfu/dza maanea Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane. Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola maanea a vhalingiwa. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu 8. Mbudziso pfufhi Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe, vha songo ½ea nda¾iso. 9. Kha mbudziso dzo vuleaho (open-ended questions), hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/ khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. 10. Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/ ¹halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO VHONWAHO/RANDELWAHO/GUDIWAHO MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: - Kha vha shumise adendamu/mbuno dzi tevhelaho, kha dzi¿we dze vhalingiwa vha ½ea, sa tsumban»ila yo livhiswaho kha u ¾ola/maka mbudziso iyo, zwi tshi yelana na u nyanyulea khathihi na u pfesesa ha hawe ha tshirendo itshi. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari 25 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. KUAVHELWE KWA MARAGA Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:  Maraga dza 7 ndi dza mbuno.  Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila hei: o Maraga 3 arali mbuno dzi 6–7 o Maraga 2 arali mbuno dzi 4–5 o Maraga 1 arali mbuno dzi 0–3 U VHA THANYELE – D ¸ephalama ADENDAMU Marangaphan»a ¹halutshedzo ndi zwine tshirendo tsha amba zwone. Tshitanza/Ndima i vhumbwa nga mitaladzi/vese ine ya bveledza khethekanyo kana yunithi kha tshirendo. Kha itshi tshirendo murendi u shumisa zwitanza zwa rathi u bvisela khagala ¾halutshedzo ya itshi tshirendo. Murendi u khou shumisa zwitanza u ¾alutshedza uri vhathu vha sumbedza uri vha a u funa ngeno vho »ala vengo ¼ine vha sa ¾o»e u u sumbedza – ndi lufuno lwa kholekhole/muhoyo. Mbuno - Kha tshitanza/ndima ya u thoma murendi u ½ea ¾halutshedzo ya uri vhathu vha ni seisa khole ngeno mbiluni dzavho zwi siho. - Kha tshitanza/ndima ya vhuvhili murendi u ½ea ¾halutshedzo ya uri vhathu vha a tonda muthu ngeno vho mu lalela/dzumbamela hu u itela uri a sa zwi vhone uri a vha mu funi/vha tshi »o fhedza vho mu tshinyadza/vhulaha. - Kha tshitanza/ndima ya vhuraru murendi u ½ea ¾halutshedzo ya uri vhathu vha sumbedza muthu lufuno ngeno nga thungo vha tshi khou mu sola na u mu sasaladza. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu - Kha tshitanza/ndima ya vhu½a murendi u ½ea ¾halutshedzo ya uri musoliwa ha zwi vhoni uri vhasasaladzi vhawe vha khou mu tshinya vhumuthu/tshirunzi tshawe. - Kha tshitanza/ndima ya vhu¾anu murendi u ½ea ¾halutshedzo ya uri vhathu vha »iita vhavhu»i ngeno vha vhone vhavhulahi vhau. - Kha tshitanza/ndima ya vhurathi murendi u ½ea ¾halutshedzo ya uri muthu kha thanyele vhathu vhane vha sumbedza uri vha a mu funa ngeno vho mu dzumbela vhuvhi havho. Magumo Murendi o kona u shumisa zwitanza/ndima u bveledza ¾halutshedzo ya uri vhathu vha a sumbedza u u funa ngeno vho »ala vengo kha iwe. [10] MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI VHUNGOHO NA VIVHO – TR Ratshi¾anga 2.1 Murendi u tama u bvisela khagala uri ngoho na vivho a zwi an»ani/zwi a lwedzana/a zwi pfani. √√ (2) 2.2 Ipfi 'vhula»a' ¼i bveledza ¾halutshedzo ya uri vivho ¼i a vhaisa√¼a dovha ¼a tambudza mu½e wa¼o√ (2) 2.3 Vhungoho vhu tshi ¼i ha»a > ¼iedzamuthu/¼ifanyamuthu.√ Vhungoho vhu tshi ¼i ha»a sa khwivho > ¼ifanyisi. √ (2) 2.4 Ndi khaesura, i shumaho u awedza zwi¾uku u bveledza mutevhetsindo u ongolowaho/wa u pfela vhu¾ungu.√√ KANA Khoma i bveledza khaesura. I shuma u ¾umanya mihumbulo mivhili i tevhekanaho u bveledza khwa¾hisedzo ya zwi ambiwaho. √√ (2) 2.5 Ee/Ndi a tendelana nae. A hu na tshi fhiraho ngoho√ ngauri a i shanduki na khathihi.√ KANA Ngauri ngoho a i kundwi nga vivho/mazwifhi na khathihi. √√ (Na zwi¿we zwi pfalaho). (2) [10] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI VHASWA VHA AFURIKA TSHIPEMBE – LR Ndlovu 3.1 Murendi u tama u bvisela khagala uri vhathu vha vho tendelwavho u amba zwine vha funa hu si na u hanelwa/fariwa/tovholwa. √√ (2) 3.2 Ipfi 'maphinde' ¼i bveledza ¾halutshedzo ya u amba mafhungo a si ngoho/a si a vhukuma/a sa fha¾iho lushaka.√√ (2) 3.3 Ndi ¼ifanyamuthu/¼iedzamuthu.√ Murendi u amba uri shango ¼i a bvelela/¼i a vha na lukuna musi vhaswa vha¼o vha tshi shumesa/vha sa bvafhi.√ (2) 3.4 U eletshedza vhaswa vha Afurika Tshipembe uri vha thanye vha bve kha vhupuli na u sa kona u vhona zwi bveledzaho shango.√√ (2) 3.5 Ee/Ndi a tendelana nae. Murendi u kaidza vhaswa uri vha songo tamba nga mbofholowo/demokirasi/shango ¼avho ¼o pfumaho uri vha mirafho i »aho (ma»adzwane) vha »iphi½e nga zwe ra wana/lwela.√√ (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho) (2) [10] MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI DWADZETSHIFU – T Makhado 4.1 Murendi u bvisela khagala u pfa hawe vhu¾ungu a tshi humbula nga ha dwadze/nyimele ine a vha khayo.√√ (2) 4.2 Ndi mutevhetsindo u ongolowaho.√ Murendi u pfa vhu¾ungu vhunga a si tsha kona na u tshimbila, ngeno o onda lu ofhisaho.√ (2) 4.3 Murendi u vho pfa vhu¾ungu ngauri u »iphi½a hawe zwi¼a a tshe o takala ho fhela,√ ho sala u tambudzwa nga vhulwadze.√ (2) 4.4 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri murendi o livhana na lufu vhunga dwadze ¼o no hulela tsho¾he.√√ (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho). (2) 4.5 Vhu sumbedza uri wa tshila nga n»ila i sa ¾anganedzei u a dzhenwa nga malwadze ane a u isa lufuni.√ Murendi o »idzhenisa kha zwa vhudzekani zwa mu hovhela malwadze a isaho lufuni.√ (2) [10] NA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO/RANDELWAHO (HA KHOMBEKHOMBE) MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI LUFU LWA VHUTSHILO – LR Ndlovu 5.1 Vhathu vhanzhi (vhaswa) vha ano ma»uvha vho no tou vha mavhi»a a nn»a vhunga vha tshi vho fa vha tshee vha¾uku nga zwiito/maitele mavhi ane vha »idzhenisa khao.√√ (2) 5.2 Ipfi 'vhutshilo' ¼i hanedzana na 'lufu' zwa bveledza ¼ishandi. ¹hoho iyi yo tea vhunga murendi a tshi khou bvisela khagala uri naho vhaswa vha ano ma»uvha vha tshi khou 'tshila' vha »i nga vhathu vho 'faho' vhunga vhutshilo havho vhu vhupfufhi nga u tshila vha sa »ilondi.√√ (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho). (2) 5.3 Ndovhololo ya 'vhutshilotshilo' i bvisela khagala khwa¾hisedzo ya vhutshilo ho kunaho/havhu»i vhune ha tamisa na musi muthu wa hone o no lovha.√√ (2) 5.4 Muhumbulo muhulwane ndi wa u tsivhudza/kaidza vhaswa (na vharangaphan»a) uri vha litshe kutshilele ku si kwavhu»i vhathuni/songo teaho vhathuni.√√ (2) 5.5 Ndi a tendelana nae, ngauri hu na vharangaphan»a vhane na vhone vha si tsha londa kutshilele kwo teaho vhurangaphan»a havho vhunga vha tshi tshila vha si na mbonelaphan»a.√√ (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho). (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO NGANEA TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana MBUDZISO YA 6: TSHI ¶O LILWA – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: - Izwi i tou vha mutheo wa u fhindula iyi mbudziso ndapfu. Kha zwi shumiswe sa tsumban»ila fhedzi. Fhedzi-ha, kha vha tendele-vho na mi¿we mihumbulo yo fhambanaho na iyi, tenda ya vha i tshi sumbedza vhusiki na vhu¾anzi ha tsenguluso na mihumbulo zwo dziaho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari 27 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. KUAVHELWE KWA MARAGA Maraga dza mbuno 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga heyi n»ila:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 ADENDAMU Marangaphan»a Khu»ano ndi u lwa/fhambana ha mihumbulo vhukati ha vhabvumbedzwa nga tshavho/vhukati ha vhabvumbedzwa na mulayo/vhukati ha vhabvumbedzwa na mupo/kha mubvumbedzwa ene mu½e. Khu»ano i nga bvelela nga nn»a lune ya kona u vhonala kana ya bvelela nga ngomu kha mubvumbedzwa ene mu½e. Mu¿wali wa bugu iyi o zwi kona u bvisela khagala khu»ano nga n»ila i tevhelaho: Mbuno • Kha iyi nganea yashu, ri wana khu»ano ya nn»a vhukati ha Vho-Luvhone na Vho-Eme¼i ya u sa tendelana kha kushumisele kwa masheleni afha mu¾ani. Musi Vho-Eme¼i vha tshi dzhia zwithu nga zwikolodo vha vho swika na hune vha vho balelwa u zwi badela murahu, zwa vho lu¾anya avha vhavhili. • Khu»ano ya nn»a i dovha ya vhonala musi Vho-Luvhone Ne¾hulwe vha tshi hanelwa u koloda tshelede nga minidzhere wa bannga ya Second National Bank Vho-Potgieter ngauri ha pfi bannga yeneyo vha a i koloda. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu • Khu»ano i dovha ya vhonala vhukati ha Vho-Luvhone na Luambo. Ndi musi zwi¼a Vho-Luvhone vha tshi ya u koloda tshelede ya u lifha zwikolodo uri thundu dzi si dzhiiwe. Luambo o mbo »i vha kolela afhedza a vha vhudza uri a nga tou vha thusa nga u renga thundu dzavho. • Khu»ano i¿we i vhonala vhukati ha Vho-Luvhone, Vho-Eme¼i na mulayo. Izwi ri zwi vhona musi Vho-Eme¼i vha tshi rengisa zwidzidzivhadzi ngei Yunivesithi i n»ila ya u ¾o»a u lwa na zwikolodo vha vho fhedza vho farwa. Vho-Luvhone vho tou »idzhenisa kha zwa vhugevhenga ha u pwasha dzibannga. • Khu»ano i vhonala hafhu musi Vho-Eme¼i vha tshi farelwa u rengisa mbanzhe. Vho-Eme¼i vha semana na Vho-Luvhone musi vho farwa vha tshi ri Vho-Luvhone ndi vhone vho vha rengiselaho mapholisa. • Khu»ano ya nga ngomu ri i vhona musi Vho-Luvhone vha na thaidzo ya u »alelwa nga zwikolodo. Vha ngei mushumoni wavho nga ¿wambo wa thaidzo vha ita vha tshi »a»a lune vha hangwa na madzina a vha shumisani navho. • Khu»ano inwe ya ngomu ndi ya musi Vho-Luvhone vha tshi humbula u »idzhenisa kha zwa vhugevhenga u itela u tandulula thaidzo ya zwikolodo. Vho vha na luvalo lwa u timatima saizwi zwa vhugevhenga zwi si zwavho. • Musi Vho-Luvhone na lugwada lwavho vha tshi farwa khu»ano vhukati havho na mulayo i mbo vhifha/hulela tsho¾he lune vha fhedza vho valelwa dzhele. Magumo Mu¿wali o kona u bveledza khu»ano buguni iyi ngauri ndi yone yo ¾o¾omodzaho mafhungo zwa mbo vhangula na u dzikusa dzangalelo ¼a vhavhali/muvhali. [25] MBUDZISO YA 7: TSHI ¶O LILWA – MBUDZISO PFUFHI 7.1 Tsha nyito i takuwaho,√ ngauri ndi musi Vho-Luvhone na Vho-Eme¼i vho ya u koloda tshelede ha Luambo vha tshi ¾o»a u lifha zwikolodo zwavho zwe zwa vha zwo no andesa.√ (2) 7.2 Vho-Luvhone na Vho-Eme¼i vho vho kundelwa u wana thuso ya masheleni kha Luambo zwa mbo vha kombetshedza uri nga murahu vha vho »idzhenisa kha zwa vhugevhenga ha u rengisa mbanzhe na u tswa dzitshelede.√√ (2) 7.3 Thaidzo i kwama Vho-Eme¼i nga n»ila i vha vhaisaho ngauri vho vha vho no dinalea lwe vha vha vha si tsha kona na u amba.√√ (2) 7.4 Luambo o olwa sa muthu ane a »ihudza/»ikukumusa/kola nga zwine a vha nazwo.√ Kufhindulele kwawe a si ku sumbedzaho matshilisano avhu»i.√ (2) 7.5 Ndi khu»ano ya nga ngomu.√ Ngauri ho »o vuwa luvhengelambiluni kha Vho-Luvhone nge Luambo a vha dzima tshelede nga n»ila i vhavhaho vhukuma. √ (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu 7.6 Mulaedza ndi wa uri vhathu kha vha litshe vhuhovheleli kha zwithu zwine vha si kone u zwi swikelela.√ Izwi ri zwi vhona musi Vho-Eme¼i vho dzhenisa Vho-Luvhone zwikolodoni nga hone u funesa zwithu zwa n¾ha.√√ (3) 7.7 Mu¿wali vho kona u bvisela magumo khagala ngauri Vho-Luvhone na Vho-Eme¼i vho »o fhedza vho farwa ngauri vho vha vho no »idzhenisa kha zwa vhugevhenga na zwidzidzivhadzi.√√ KANA Magumo a bugu iyi a a timatimisa musi ri tshi vhona Dzhalagoma wa ¼igevhenga ¼o go»ombelaho a tshi mbo »i rembuluwa kerekeni nga n»ila i mangadzaho. Zwi nga magumo o tou kombetshedzwa zwa vho sia a sa tsha fusha. √√ (2) 7.8 Vho-Eme¼i ndi mufumakadzi wa musalauno we a vha a tshi funesa zwithu zwavhu»i zwa u »ura, u fana na dzigoloi dza maimo, zwikolo zwa u »ura, thundu ya n»uni na zwiambaro. U ya nga tshifhinga, izwi zwi vha ¾u¾uwedza u »idzhenisa kha zwa vhugevhenga vhune ha fhedza ho vha wedza khomboni √√√ (3) 7.9 B. U luvha a hu vhavhi/B/U luvha a hu vhavhi. √ (1) 7.10 Ndi vhona zwo tea, ngauri Dzhalagoma o »ivhona mulandu kha zwe a ita a vho shanduka ¾hanzi ya muvhuso ngauri o vha o »iimisela u bula zwo¾he uri a kone u hangwelwa.√√ KANA Ndi vhona zwi songo tea, ngauri u khou la¾edza vha¿we vhe a tou vha dzhenisa kha zwiito zwo vhifhaho, zwi sia a sa fulufhedzei.√√ (2) 7.11 - Ndo vha ndi tshi »o »ibvisa kha mafhungo a u funesa zwithu zwa n¾hesa ngeno ndi sa koni u zwi swikela.√ - Ndo vha ndi tshi »o langa zwikolodo zwanga uri zwi songo fhira mpimo lune nda »o balelwa u zwi badela.√ - Ndo vha ndi tshi »o thoma nga u langana na munna wanga musi ndi sa athu u renga tshithu.√ - Ndo vha ndi tshi »o »i¾anganedza uri tshelede a thi na.√ (Zwiraru fhedzi na zwi¿we zwi pfalaho) (3) [25] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau MBUDZISO YA 8: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: - Izwi i tou vha mutheo wa u fhindula iyi mbudziso ndapfu. Kha zwi shumiswe sa tsumban»ila fhedzi. Fhedzi-ha, kha vha tendele-vho na mi¿we mihumbulo yo fhambanaho na iyi, tenda ya vha i tshi sumbedza vhusiki na vhu¾anzi ha tsenguluso na mihumbulo zwo dziaho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari 27 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. KUAVHELWE KWA MARAGA Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo)- maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 ADENDAMU Marangaphan»a Khu»ano ndi u lwa/fhambana ha mihumbulo vhukati ha vhabvumbedzwa nga tshavho/vhukati ha vhabvumbedzwa na mulayo/vhukati ha vhabvumbedzwa na mupo/kha mubvumbedzwa ene mu½e. Khu»ano i nga bvelela nga nn»a lune ya kona u vhonala kana ya bvelela nga ngomu kha mubvumbedzwa ene mu½e. Mu¿wali wa bugu iyi o zwi kona u bvisela khagala khu»ano nga n»ila i tevhelaho: Mbuno • Kha nganea yashu iyi,ri wana khu»ano vhukati ha Vho-Lugisani na Vho- Mandiwana khathihi na Vho-Mukhotho. Vho-Lugisani vha hanedza mulandu wa Vho-Sandani Mawelewele vha tshi ri a vha na mulandu ngeno vhavenµa Vho-Langanani Mandiwana vha tshi ri vha na milandu kha vha bvise tshelede. • Khu»ano vhukati ha Khumela Rabambukwa na Vho-Tshikwe¾a: Musi vha tshi semana Khumela a sumbedzisa uri u »o fhisa mu»i wavho. • Khu»ano vhukati ha Vho-Lugisani na Vho-Mukhotho khathihi na Vho-Mandiwana: Musi vhakalaha avha vha tshi »a na mafhungo a mirundu, tshikona, zwi¾ambo, thondo na u lima dzunde nga vha¾hannga ngeno Vho- Lugisani vha tshi ri hu khuriwe mudavhi wa bola na u renga goloi uri vha¾hannga vha gude u reila. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu • Khu»ano vhukati ha vhafunzi Vho-Mamidze na Vho-Lugisani: Musi Vho-Mamidze vha tshi ¾o»ou hwelela mulandu wa uri Phundulu o vha sukumedzela tshaloni tsha Muana¼o Ra¼ineba ngeno Vho-Lugisani vha tshi ri vha mu hangwele sa izwi vhe mufunzi. Na musi Vho-Mari¾a, mufumakadzi wa Vho-Mamidze vha tshi lifhiswa tshelede nga Vho-Lugisani ya uri vho luma Vho- Mmbi, hu si mmbwa Maphangule. • Khu»ano vhukati ha Vho-Lugisani na Vho-Mamidze na khonani dzavho: Musi Vho-Mamidze na khonani dzavho vha tshi vha luka maano mavhi a uri Vho-Lugisani vha iswe Dovhoni u itela u vha vhulaha nga n»ila yo ¾alifhaho. • Khu»ano vhukati ha Vho-Lugisani na Vho-Mphaga: Musi Vho-Mphaga vho ¾anganedza vhurifhi vhu no bva ha madzhisi¾ara¾a vhu no amba uri Vho- Lugisani vha khou vhanga vhuhosi ha Dovhoni, vha vhona unga vha khou ¾o»ou vha dzhiela shango na vha¾anuni vhavho. Vho-Mphaga vha ¾o»ou u thuntsha Vho-Lugisani. • Khu»ano vhukati ha Vho-Lugisani na Vho-Nyamalwela Singo: Musi Vho- Nyamalwela vha tshi wana vhurifhi vhu no bva ha madzhisi¾ra¾a ha uri Vho- Lugisani vha ¾o»a u vha khosi tshiimoni tshavho. Vho-Nyamalwela nga u ofha Vho-Lugisani vha mbo »i shavhela musanda. • Khu»ano vhukati ha Vho-Lugisani na Tshammbenga: Musi Tshammbenga a tshi posa matombo mu»ini wa Vho-Lugsani a fhedzisela o pora ¾hoho ya ¿wana Mukandangalwo a mbo »i lovha na zwenezwo. • Khu»ano vhukati ha Vho-Mphaga na Vho-Mamidze na khonani dzavho: Musi Vho-Mphaga vha tshi pandela avha vhakalaha nge vha wanulusa uri mufhrifhiri wa Dovhoni wo itwa ngavho, hu si Vho-Lugisani. Magumo Mu¿wali o kona u bveledza khu»ano buguni iyi ngauri ndi yone yo ¾o¾omodzaho mafhungo na u vhangula dzangalelo ¼a vhavhali. [25] MBUDZISO 9: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO PFUFHI 9.1 Nyito i takuwaho,√ ngauri Vho-Lugisani vho vha vho no pfuluselwa Dovhoni nga vhamusanda hune tshikwekwe tsha u vha vhulaha nga n»ila yo ¾alifhaho tsho vha tshi tshi ½a½a u »ivhonadza henefha.√ (2) 9.2 Ndi khu»ano ya nga ngomu, ngauri ri vhona Vho–Lugisani vha khou gungulela mbiluni vhe vho¾he u sumbedza uri vha na thaidzo khulwane ine ya khou vha dina mihumbuloni yavho vhe vho¾he. √√ (Na zwi¿we zwi pfalaho). (2) 9.3 Vha khou pfa vhu¾ungu ngauri zwe zwa itwa khavho zwo vha vhaisa nga maan»a ngauri vho sia zwo¾he na mabindu avho ngei Tshiozwi, zwithu zwe vha tou zwi bvela biko.√√ (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu 9.4 Vho-Lugisani ndi munna wa u luga a si na nndwa na muthu, a si na mikalukalu, nahone ane a kona u ¾anganedza nyimele ine a ¾angana nayo, ndi munna a sa la¾i fhulufhelo. √√ (Na zwi¿wevho zwi pfalaho). (2) 9.5 Nga murahu ha izwi, Vho-Lugisani vho »o shumesa nga maan»a u bveledza shango ¼a Dovhoni, ha vha na ma»i, mabindu, ki¼iniki na tshikolo, zwa vho fhira na zwa nga murahu/zwa mulovha.√√ (2) 9.6 Mulaedza ndi wa uri musi muthu a tshi vhambela vha¿we vhathu maano mavhi, zwi fhedza zwo vhaisa iwe mu½e wazwo. Musi Vho-Mamidze na khonani dzavho vha tshi langana u vhaisa Vho-Lugisani, zwa vho fhedza zwo vhaisa vhone vhane.√√√ KANA Ngoho a i kundwi nga vhuvhi, Vho-Lugisani vho lingiwa hunzhi fhedzi vha ima ngohoni, vhavhi vha fhedza vho kundwa. √√√ (3) 9.7 Musi bugu i tshi ya magumoni, vhamusanda Vho-Mphaga vho fhedza vho pandela Vho-Mamidze na khonani dzavho nge vha zwi wana uri ndi vhone vhane vha khou fhe¾a Vho-Lugisani vhane vha imela ngoho, ha vha u 'vhulaha' izwi zwifhe¾i/vhadziatshimbevha nga n»ila ya vhu¾ali.√√√ (3) 9.8 Vho-Lugisani vho bveledza shango na vhaswa vha¼o nga n»ila ya musalauno-ha vha na zwikolo, mitambo ya vhaswa, ma»i na ki¼iniki u fhirisa zwe vhakalaha Vho-Mamidze na khonani dzavho vha vha tshi tama u humisela shango murahu nga u omelela kha zwithu zwi sa bveledzi shango.√√√ (3) 9.9 A. Muthu a bva ho vhifhaho, a dovha a humela u a wela khakhathini/A/ Muthu a bva ho vhifhaho, a dovha a humela u a wela khakhathini.√ (1) 9.10 Ndi vhona vhu sa yelani, ngauri mufunzi u lavhelelwa u amba ngoho kha tshitshavha na u tshi sumbedza n»ila kwayo ya matshilisano, hu si u vha na tshimbevha tsha u vhaisa na fhe¾a vha¿we vhathu lini.√√ (2) 9.11 - Ndo vha ndi tshi nga vhudzisesa Vho-Lugisani uri mafhungo ayo ndi ngoho naa, kana a tou vha mazwifhi a vhulu¾a.√ - Ndo vha ndi tshi nga gidimela ha vhamusanda u yo vhudzisa uri ndi zwone na zwine zwa khou ambiwa nga vhurifhi.√ - Ndo no wana ngoho ya mafhungo, nda konou dzhia vhukando. √ (Na zwi¿we zwi pfalaho) (3) [25] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu MAFELADAMBWA – NE Sigogo MBUDZISO YA 10: MAFELADAMBWA – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: - Izwi i tou vha mutheo wa u fhindula iyi mbudziso ndapfu. Kha zwi shumiswe sa tsumban»ila fhedzi. Fhedzi-ha, kha vha tendele-vho na mi¿we mihumbulo yo fhambanaho na iyi, tenda ya vha i tshi sumbedza vhusiki na vhu¾anzi ha tsenguluso na mihumbulo zwo dziaho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari 27 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. KUAVHELWE KWA MARAGA Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) - maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 ADENDAMU Marangaphan»a Khu»ano ndi u lwa/fhambana ha mihumbulo vhukati ha vhabvumbedzwa nga tshavho/vhukati ha vhabvumbedzwa na mulayo/vhukati ha vhabvumbedzwa na mupo/kha mubvumbedzwa ene mu½e. Khu»ano i nga bvelela nga nn»a lune ya kona u vhonala kana ya bvelela nga ngomu kha mubvumbedzwa ene mu½e. Mu¿wali wa bugu iyi o zwi kona u bvisela khagala khu»ano nga n»ila i tevhelaho: Mbuno • Kha iyi nganea, khu»ano ya nn»a i vhonala vhukati ha Mawela na Vho-Maemu. Musi Mawela o pfa mme awe vha tshi khou amba na Vho-Ma¾odzi, makhadzi awe, u pfa uri Vho-Maemu vha khou mu lowa, a mbo »i thoma u vha vhenga. • Khu»ano i dovha ya vhonala vhukati ha Vho-Sara na Vho-Maemu. Musi Vho-Sara vho no pfa uri Vho-Maemu ndi vhone mu½e wa phele vho pfa nga Vho-Ma¾odzi, vhukonani havho ho »o sekena vha si tsha takalelana. • Khu»ano i¿we ri i vhona vhukati ha Vho-Ramasunzi na Vho-Sara khathihi na Vho-Ma¾odzi. Musi Vho-Ramasunzi vha sa tendi uri hu na vhuloi, ngeno Vho-Ma¾odzi na Vho-Sara vha tshi tenda uri vhu hone. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu • Khu»ano i vhonala vhukati ha Mawela na vha ha ·ialama. Musi Mawela o pfa uri u khou loiwa nga Vho-Maemu, o mbo »i dzudzanya na makhomorethe uri a tou vha fhisedzela ngomu n»uni. • Khu»ano i vha hone vhukati ha Mawela na mulayo. Musi Mawela a tshi ¾o»a u fhisedzela vha ha ·ialama ngomu n»uni, mapholisa vho mbo »i »a vha mu fara ngauri u khou lwa na mulayo. • Khu»ano i »ivhonadza hafhu vhukati ha Vho-Ramasunzi na ¿wana wavho Mawela. Musi Vho-Ramasunzi vha sa imi na vhua»a ho¾he ha Mawela na pulane dzawe dza u ¾oµou fhisa mu»i wa ha ·ialama. Magumo Mu¿wali o kona u bveledza khu»ano buguni iyi ngauri ndi yone yo ¾o¾omodzaho mafhungo, khathihi na u vhangula dzangalelo ¼a vhavhali. [25] MBUDZISO YA 11: MAFELADAMBWA – MBUDZISO PFUFHI 11.1 A ¾ana tshipi»a tsha nyito i takuwaho,√ ngauri ndi musi mafhungo a u pomoka Vho-Maemu sa muloi a tshi khou ½a½a u hulela a tshi ya phan»a.√ (2) 11.2 Ndi khu»ano ya nga nn»a ngauri Vho-Sara na Mawela vha vhonala vha tshi khou fhambanywa nga mafhungo aya a vhuloi ha vha ha ·ialama. (2) 11.3 Nyambedzano iyi i a ita uri Mawela a ½a½e u sinyuwa, a pfe a si tsha funa u vhona Vho-Maemu/Izwi zwo ¾avha muya wa vengo ¼ihulu kha Mawela a tshi vhenga Vho-Maemu.√√ (2) 11.4 Vho-Ma¾odzi ndi mukegulu a sa ambi ngoho, ane a lu¾anya na u funa u amba zwithu zwine vha sa vhe na vhu¾anzi nazwo.√√ (2) 11.5 Mawela zwo mu kwama lwe a fhedza o »elwa nga muhumbulo wa u tou fhisedzela vha ha ·ialama ngomu n»uni, a fhedza o no farwa nga mapholisa a sa athu u vha fhisa.√√ (2) 11.6 Mulaedza ndi wa uri muthu ha ngo tea u sokou dzhenelela mafhungo ane a si a »ivhe./Muthu a songo sokou tendatenda kha mafhungo a vhuloi ngeno a si na vhu¾anzi nao.√ Mawela o sokou tenda zwauri Vho-Maemu ndi muloi ngeno zwi si zwone a tshi tou vha mafhungo a mmbwa yo faho ye ya vha yo hakwa nga goloi.√√ (3) 11.7 Vho-Ma¾odzi vho fara tshilala tsha uri vhuloi vhu hone. Ndi muthu a tendaho kha zwa dzi¿anga zwa u ya u vhonisa arali hu na tsho bvelelaho tshi sa ¾anganedzei. Izwi ndi zwine muthu a zwi guda ngei mahayani musi a tshi khou aluwa hune vhathu vha pomokana vhuloi. Ndi ngazwo na zwenezwi zwa mmbwa yo faho vho zwi tenda uri ndi zwithu zwa vhuloi.√√√ (3) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu 11.8 Mafhungo aya a ¾ana tshifhinga tsha zwino hune makhomorete vha rambana u ya u fhisa dzinn»u dza vhathu vhane vha khou humbulelwa vhuvhi ho fhambanaho sa vhuloi, u via, u tswa na zwi¿we zwiito zwo vhifhaho. Vhathu ano ma»uvha vha tenda kha zwa u ¾ereka na u dzhia mulayo vha u vhea zwan»ani zwavho. √√√ (3) 11.9 C. Mufumakadzi o malwaho nga kholomo dzo malaho makhadzi/C/ Mufumakadi o malwaho nga kholomo dzo malaho makhadzi. √ (1) 11.10 Ndi vhona vhu tshi ¾anganedzea, ngauri Mawela ndi ene ane a khou pfa uri u khou loiwa/vhaisiwa, zwenezwo u lingedza nga ½dila dzo¾he uri a »ilwele/ »itsireledze.√√ KANA Ndi vhona vhu sa ¾anganedzei, Mawela ndi ¿wana, ha tei u sokou dzhena mafhungo a sa a »ivhi.√√ (Na zwi¿we zwi ¾anganedzeaho). (2) 11.11 - Ndo vha ndi tshi nga ya nda vha vhudzisa vhenevho vhane vha pfi vha khou lowa ¿wananga ndi na onoyo o mmbudzaho uri ri ambe zwi vhe zwithu zwo fhelaho. √ - Ndo vha ndi tshi nga vhudza ¿wananga uri kha ri »ibvise kha vhutendatenda ha zwa vhuloi ngauri zwi a dzhiela muthu mutakalo wawe.√ - Ndo vha ndi tshi »o zwi litsha zwo sokou ralo vhunga muthu a sa sengisi mu¿we muthu vhuloi vhunga zwi tshi vhanga vengo na milandu ngei mulayoni. √ (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho). (3) [25] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu FOLUKU·OO KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi MBUDZISO YA 12: KHUVHANGANYO YA FOLUKULOO – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: - Izwi i tou vha mutheo wa u fhindula iyi mbudziso ndapfu. Kha zwi shumiswe sa tsumban»ila fhedzi. Fhedzi-ha, kha vha tendele-vho na mi¿we mihumbulo yo fhambanaho na iyi, tenda ya vha i tshi sumbedza vhusiki na vhu¾anzi ha tsenguluso na mihumbulo zwo dziaho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari 27 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. KUAVHELWE KWA MARAGA Maraga dza mbuno 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 ADENDAMU Marangaphan»a Milaedza ndi zwine murendi a funa vhavhali/vhathetshelesi vha tshi tsivhudzwa kha kutshilele kwo teaho kha lushaka. Kha izwi zwibveledzwa mu¿wali u shumisa lungano, tshikho»o, mirero na maambele a tshi itela u pfukisela tsivhudzo ya mikhwa yavhu»i kha lushaka. Mbuno • Kha lungano ulu mulaedza ndi wa u tsivhudza vhasidzana uri vha songo funa vhatukana vhane vha si vha »ivhe vho kungwa nga vhulenda na lunako ngauri vha »o »iwana vha khomboni khulu ine ya nga vha vhulahisa. Izwi ri zwi vhona afha lunganoni musi vhasidzana vha tshi funa vhatukana vhane vha si vha »ivhe, vha vho fhedza vho shunduka u vha dzindau dze dza vha dzi vho ¾o»a u vha vhulaha. • Tshirendo tsha sialala tsho ½ewaho afho n¾ha tshi ½ea milaedza ya uri muthu a tshi ¾o»a tshithu u fanela u tou »iitela/»i¾o»ela uri a wane zwone-zwone, vhathu vha tea u shuma vha sa bvafhi. Vhathu vha tshile nga mulalo na ¾honifho, nahone vha tea u vha na zwidzumbe zwa mi¾ani yavho. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu • Murero wa u thoma u ½ea mulaedza wa uri muthu a tshi kaidzwa kha thetshelese, zwa sa ralo u »o »isola o no vha khakhathini. • Murero wa vhuvhili u ½ea mulaedza wa uri muthu u fanela u ¾alifha, ngauri u fhumula ha u lugesa zwi »o mu vhulahisa. • Liambele ¼a u thoma ¼i nea mualaedza wa uri muthu a sa thanya u »o tambula u swika a tshi lovha. • Liambele ¼a vhuvhili ¼one ¼i »isa mulaedza wa uri muthu u fanela u »ivha uri hu na vhathu vhane vha fhe¾a vha¿we vha tshi »i nga vha ima navho. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa lungano, tshirendo tsha sialala, mirero na maambele u pfukisela milaedza ya ndeme kha lushaka. Zwi khagala uri ma¿walwa haya a na mushumo muhulwane zwitshavhani. [25] MBUDZISO YA 13: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO PFUFHI 13.1 Ndi lungano lwa tsiko√ ngauri lu khou sumbedza he phukha dza thoma hone u wana mitshila.√ (2) 13.2 Muanetsheli u khou ¾ana tshipi»a tsha mathomele/mvulatswinga√ ngauri lungano lu tshi thoma lu thoma nga maipfi a uri salungano salungano muga hu u ramba vhathetshelesi uri vha »idzhenise kha lungano lune lwa khou ¾odou anetshelwa.√ (2) 13.3 Mubva ha na nzie, nzie dzi khoroni/Tsha kule tshi wanwa nga muhovhi.√ (1) 13.4 Mbila yo vha i tshi sumbedza u vha na vhubva,√ i tshi fulufhela uri i »o wana thuso kha dzi¿we phukha u ya nga hu sa fheli, √ a zwi mangadzi magumoni a ulwu lungano mbila hu si tshe na zwe ya wana zwi i takadzaho. √ (3) 13.5 Muanetsheli u tama ri tshi guda uri muthu u fanela u tou »ishumela uri a wane zwivhuya a sa lindeli thuso i bvaho kha vha¿we vhathu./Vhathu kha ri litshe vhubva na u dzulela u itelwa/shumelwa nga vha¿we./Zwivhuya zwi tou shumelwa. √√ (Na zwi¿we zwi pfalaho). (2) 13.6 13.6.1 Gwavhavha ¼i imela vhathu vhane naho vha tshi khou fhurwa vha nga a vha zwi vhoni, vha dzhia ¼iga ¼i vhavhaho mafhedziseloni vha songo amba./Vhathu vha kon»elelaho u thusa vha¿we./ Vhathu vha sa bvafhi. √ (1) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu 13.6.2 Mbila yo imela vhathu vha vhubva, vhane vha ¾o»a u shumelwa vho themba u fhuredzela vha¿we. √ (1) Ran»evhe tsho imela vhathu vha vhu¾ali vhane vha ½ewa maimo avhu»i ho sedzwa thuso yavho. √ (1) 13.7 Ndo vha ndi tshi »o litsha vhubva nda tevhedza mulanga wa u vha na tshumisano na vha¿we vhathu./Ndo vha ndi sa »o rumela muthu u ya mu¾anganoni wa phukha wa u phakha mitshila; ndo vha tshi »o tou ya nga n½e mu½e. √√ (Na zwi¿we zwi pfalaho) (2) [15] MBUDZISO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA E: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O) 13.8 Ipfi 'dyambula' ¼i amba u ¾hukhula luzwa,√ zwi sumbedzaho u vha na maan»a mahulu ha lushaka lwa Vhalaudzi. √ (2) 13.9 Murero: Khuhu ya phambo a i imbi mutsho. √ ¹halutshedzo: Mufumakadzi ha vhusi, hu vhusa munna/ha thomi mafhungo/ha na maan»a.√ (2) 13.10 Ndi khosi i funwaho nga vhalanda vhayo, ya maan»a, nahone i tsireledzaho lushaka lwayo.√√ (Na zwi¿we zwi pfalaho) (2) 13.11 Muhumbulo muhulwane ndi wa u kho»a lushaka lwa Vhalaudzi vha Lwomondo, uri lwo shumela lushaka lwa Vhaven»a zwavhu»i nga n»ila ye lwa sala lwo fha¾ea vhukuma/Tshi ¾ana Vhalaudzi vha Lwamondo vhe vhathu vha maan»a, vha si na muvhango, vha vhuluvha. √√ (Na zwi¿we zwi pfalaho). (2) 13.12 Ee. Nga mvelele na maitele a sialala ya Vhaven»a zwo »owelea u ya u vhiga mafhungo kha vhadzimu vhavho, hu u sumbedza khuliso na u rerela Zwidzimu zwavho.√√ KANA Hai. Zwa u rerela zwidzimu a zwi tsha shuma kha ¼ifhasi ¼a zwino.√√ (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 NA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi MBUDZISO YA 14: HA U TSA NDI HA U GONYA: NA ZWONE ZWI A DINA – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: - Izwi i tou vha mutheo wa u fhindula iyi mbudziso ndapfu. Kha zwi shumiswe sa tsumban»ila fhedzi. Fhedzi-ha, kha vha tendele-vho na mi¿we mihumbulo yo fhambanaho na iyi, tenda ya vha i tshi sumbedza vhusiki na vhu¾anzi ha tsenguluso na mihumbulo zwo dziaho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari 27 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. KUAVHELWE KWA MARAGA: Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 ADENDAMU Marangaphan»a Vhatambi buguni ya »irama ndi vhathu vhane vha tamba vha tshi bveledza puloto na thero. Kanzhi mubvumbedzwa muthihi kana vha si gathi ndi vhone vha ndeme kha u bveledza mafhungo. Nga vhatambi ri a kona u vhona matshilele a ¾anganedzeaho na a sa ¾anganedzeiho zwitshavhani. Marubini sa mu¿we wa vhatambi o ¾aniwa e muthu wa kutshilele ku sa ¾anganedzeiho »iramani iyi. Mbuno • Marubini ha thetshelesi musi a tshi laiwa. Izwi ri vhona musi a songo tevhedza tsivhudzo ya manese na makhulu wawe ya uri a »ibvise kha zwa vhudzekani a thome a dzhene tshikolo, ene a fhedza o ita i¿we thumbu ya vhuvhili. • O dovha hafhu a ¾aniwa e muthu ane a fhulufhelesa khonani u wana ngeletshedzo dzo khakheaho. Izwi zwo ½a½a u vhonala musi a tshi dzhia ngeletshedzo kha khonani dzawe ya uri kha thuthe thumbu, zwe zwa vho ita uri a si tsha wana vhana musi o no vha kha mbingano. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu • Marubini o dovha hafhu a bveledzwa e muthu ane a sa gude nga vhukhakhi hawe. Izwi zwi vhonala musi a tshi dovha a vha na i¿we thumbu o no kaidzwa nga vha»ivhi. • Marubini u tshila nga u sa »ilonda ngeno a tshi tou zwi »ivha zwavhu»i uri ene u tshisiwana. Zwi vhonala musi a tshi khakha hu na uri mme awe vho lovha na uri u vho dzula na makhulu nga murahu ha musi o lwa na khotsi awe. • Marubini o bveledzwa e muthu ane a sa lenge u shandukisa vhuimo/tsheo yawe a vho nanga u ita zwithu zwo khakheaho. Izwi zwi vhonala musi a tshi nanga u thutha thumbu ngeno a tshi zwi »ivha uri ndi tshivhi. • Marubini ndi muthu a sa ambi ngoho. Izwi ri zwi vhona musi a songo vhudza munna wawe uri o no vhuya a thutha thumbu. Magumo Mu¿wali o kona u pfukisa matshilele a sa ¾anganedzeiho nga u shumisa Marubibi »iramani iyi, a tshi itela u tsivhudza vhavhali/vha¾aleli uri vha vhone khombo ine ya nga »iswa nga u sa tshila zwavhu»i tshitshavhani. [25] KANA MBUDZISO YA 15: HA U TSA NDI HA U GONYA: MUTSHUTSHU - MBUDZISO PFUFHI 15.1 Mu¿wali u khou ¾o»a u bveledza uri vha¾aleli/vhavhali vha »ivhe zwauri Funzani o mbo »i »i¾utshela ngau a si an»ane na zwine zwa khou ambiwa hafha. U sudzuluwa hawe ndi u itela uri nyito i shanduke hu »e i¿we. √√ (2) 15.2 Mafhungo aya a ¾o¾omodza puloto ngauri nyambo ya Steven na Khakhathi yo fhedza yo vhanga uri Alice a rwiwe a fhedze o ¾uwa vhuhadzi. Izwi zwi ita uri khu»ano na puloto zwi bveledzwe/aluwe. √√ (2) 15.3 Ntshavheni o ¾anwa e muthu a sa lengi u fhurea nga nyambo dza vhathu vhane vha sokou »iambela zwine vha khou humbula, hu si na fhungo ¼e vha tou ¼i fara ¼a ngoho./Ndi muthu a sa koni u ¾alula ngoho kha mazwifhi, a vho fhedza nga u dzhia tsheo dzi si dzone. √√ (2) 15.4 Tshipi»a tshi bveledzwaho afha ndi tsha nyito i takuwaho, √ ngauri afha ndi he thaidzo ya Ntshavheni ya thoma u hulela u swika i tshi ya ma¾hakheni. √√ (2) 15.5 U ¾wesa hawe masosani na khonani mmbi zwi itisa uri a lu¾ane na mufumakadzi/khonani yawe. √ Hu dovha hafhu ha »ala u tshutshudzana kha u ita zwithu zwo khakheaho. √ (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu 15.6 Mu¿wali u khou ¾o»a u rumela mulaedza kha vhavhali wa uri munna u tea u thanyela vhathu vhane vha nga mu lu¾anya na mufumakadzi wawe nga mafhungo a si na ngoho khao. √√ (2) 15.7 U amba e e¾he zwi »isa muhumbulo wa uri Ntshavheni o no dzikuswa nga mafhungo e a a pfa kha khonani dzawe. Ntshavheni u dovha a vhonala o no vha na luvhudzi lwa u humbulela mufumakadzi wawe uri vhukuma u funana na Tsanyane. √√ (2) 15.8 Muanetsheli o ola Steven e muthu wa zwitshele ane a sokou amba mafhungo a si na vhu¾anzi nao a tshi ¾u¾uwedzwa nga vivho, √ ngeno Ntshavheni o olwa e muthu ane a sokou tevhelela mafhungo ane a si vhe na ngoho, a vho sokou dzhena mbitini a lwa na mufumakadzi. √ (2) 15.9 Nyambedzano iyi i ita uri Ntshavheni a lwe na mufumakadzi wawe a fhedza o ¾uwa, lwe mafhungo a tshi ya ma¾hakheni a vho ¾o»a mufumakadzi a tshi vhuya hayani nge a tumbula uri vho fhambana zwi songo tea. √√ (2) 15.10 Ma¾hakheni a vhonala zwi¼a Ntshavheni a tshi fhambana/¾alana na mufumakadzi wawe. Afha ndi hune zwa vho vhifha tsho¾he, zwithu zwa mbo »i tshinyala. √√ (2) 15.11 Ee, zwi a konadzea uri mu¾a u kwashee arali munna a tevhelela zwiambo zwa vhathu masosani. Ntshavheni o thatha musadzi nga n¾hani ha zwiambo zwa khonani dzawe. √√ (2) 15.12 Ee, ngauri Ntshavheni o tou mu humbulela nga murahu ha musi o pfa nyambo dza khonani dzawe, ene a vho humbula uri zwi nga vha zwi zwone uri Alice u funana na Tsanyane u¼a ane a »a a tshi mu dzhia nga goloi vha tshi ya u guda na mushumoni. √√√ (Na zwi¿we zwi pfalaho). (3) [25] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe MBUDZISO YA 16: MILOMO YA ¸UKALA – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: - Izwi i tou vha mutheo wa u fhindula iyi mbudziso ndapfu. Kha zwi shumiswe sa tsumban»ila fhedzi. Fhedzi-ha, kha vha tendele-vho na mi¿we mihumbulo yo fhambanaho na iyi, tenda ya vha i tshi sumbedza vhusiki na vhu¾anzi ha tsenguluso na mihumbulo zwo dziaho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari 27 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. KUAVHELWE KWA MARAGA: Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 ADENDAMU Marangaphan»a Vhatambi buguni ya »irama ndi vhathu vhane vha tamba vha tshi bveledza puloto na thero. Kanzhi mubvumbedzwa muthihi kana vha si gathi ndi vhone vha ndeme kha u bveledza mafhungo. Nga vhatambi ri a kona u vhona matshilele a ¾anganedzeaho na a sa ¾anganedzeiho zwitshavhani. Vho-Buku¾a sa mu¿we wa vhatambi vhahulwane vho ¾aniwa vhe muthu wa kutshilele ku sa ¾anganedzeiho »iramani iyi. Mbuno • Vho-Buku¾a vha bveledzwa vha ¾hoho ya mu¾a a re ambadzifhele. Izwi ri zwi vhona musi vha tshi ita zwine vha funa mu¾ani na u kombetshedza mira»o yo¾he ya mu¾a uri i ite zwi funwaho nga vhone fhedzi. • Ndi munna ane dzina ¼awe (Vho-Buku¾a) ¼a edza zwiito. Izwi zwi vhonala musi vha tshi rwa Tsumbedzo na Vho-Takalani afha mu¾ani. • Vho-Buku¾a vho bveledzwa vhe khotsi ane a ita zwa vhudzekani na ¿wana wavho. Izwi zwi vhonala afha »iramani vha tshi ita zwavhudzekani na Ntshengedzeni ane a vha ¿wana wavho wa malofhani. • Ndi munna a sa ¾o»i ngeletshedzo ya mu¿we. Izwi zwi khwa¾hisedzwa musi vha tshi vhudza ¾hohoyatshikolo uri vha »ibvise kha mafhungo a mu¾ani wavho na musi vha tshi hana ngeletshedzo ya Vho-Takalani ya uri kha vha litshe ¿wana a dzule ha makhadzi wawe. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu • Ndi munna a no kandekanya pfanelo dza vha¿we vhathu. Izwi zwi bveledzwa musi vha tshi rwa na u sema Tsumbedzo na Vho-Takalani ngeno Ntshengedzeni vho ita nawe zwa vhudzekani nga n»ila ya u mu tambudza. • Vho-Buku¾a ndi munna a sa ¾honifhi mulayo. Vho e»ela na Ntshengedzeni lwa vhudzekani, vha rwa na u sema Tsumbedzo na Vho-Takalani zwine zwa lwa na milayo ya shango. • Vho-Buku¾a vha fhedza vho farwa nga mapholisa nge vha ita zwiito zwi sa ¾anganedzei tshitshavhani. Magumo Mu¿wali o kona u pfukisa matshilele a sa ¾anganedzeiho nga u shumisa Vho-Buku¾a »iramani iyi, a tshi itela u tsivhudza vhavhali/vha¾aleli uri vha vhone khombo ine ya nga »iswa nga u sa tshila zwavhu»i tshitshavhani. [25] KANA MBUDZISO YA 17: MILOMO YA ¸UKALA – MBUDZISO PFUFHI 17.1 Mu¿wali u khou ¾o»a u »ivhadza zwiitei zwiswa zwi ¾o¾omodzaho puloto kana khu»ano. Mu¿wali u khou ¾o»a u bveledza uri vha¾aleli/vhavhali vha »ivhe zwauri Ntshengedzeni o vha o »ie»etshela u khou tou vuswa nga u khokhonya ha khotsi awe, zwine zwa »isa nyito ntswa i kungaho vha¾aleli. √√ (2) 17.2 Mafhungo aya o ¾o¾odza puloto ngauri zwiito zwa Vho-Buku¾a zwa lunyo¿onyo¿o lwa u ¾o»a u ita zwa vhudzekani na ¿wana zwi mbo bvela khagala, ha vha u ¾o¾omodza puloto/khu»ano. √√ (2) 17.3 Ntshengedzeni ndi ¿wana/muthu ane a ofha u ita zwithu zwo khakheaho na uri ndi ¿wana o »alaho ¾honifho na vhuthu/Ndi muthu a ambaho muhumbulo wawe zwi khagala naho e kha nyimele yo vhifhaho. √√ (2) 17.4 Mafhungo aya a ¾ana tshipi»a tsha mathomo, ngauri ndi hone hune mu¿wali a thoma u ri bveledzela u simuwa ha thaidzo na vhaanewa vhahulwane. √√ (2) 17.5 Ndi muthu ane a kha »i tshila kha ¼a mulovha he vhokhotsi vha vha vha sa hanedzwi, vha tshi vha vhone ambadzifhele mu¾ani – ndi ngazwo Vho- Buku¾a vha tshi ita zwine vha funa.√√ (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu 17.6 Mulaedza ndi wa uri vhathu vha tshinnani vhane vha »idzhenisa kha zwa vhudzekani na vhana vhavho/vhasidzana, vha zwi litshe ngauri vha sa ralo vha »o farwa.√√ KANA Vhathu vha tshifumakadzini vhane vha vha na vhu¾anzi ha vhu¾udzi ho raliho vha songo fhumula, kha vha pote kha vhoramilayo uri maitele ayo a fheliswe.√√ (2) 17.7 U amba u wo¾he zwi dzumbulula uri Ntshengedzeni o no vha na thaidzo nga zwe khotsi awe vha mu ita zwi sa ¾anganedzeiho; zwi kwama muhumbulo wawe wa vho thithisea na tshikoloni. √√ (2) 17.8 Vho-Takalani vha sumbedzwa vhe muthu ane a fara vhana vhawe zwavhu»i, nahone vha tshi ¾o»a u »ivha uri vha dinwa ngani, ngeno Vho-Buku¾a vha tshi tambudza vhana vhavho nga u vha rwa na u ita navho zwa vhudzekani. √√ (2) 17.9 Vho-Buku¾a vho vha vha sa humbuli uri zwine vha khou ita kha Ntshengedzani zwi nga wanala, fhedzi ri tshi ya ma¾hakheni ri wana Vho-Buku¾a vha tshi vho farelwa zwiito zwavho, zwa vho shanda zwe vha humbula. √√ (2) 17.10 Ntshengedzeni o tshinyalelwa nga tshikolo na vhumatshelo, a fhedza o vhifha muvhilini. √√ (2) 17.11 Ee, zwi a konadzea kha vhokhotsi vha re na kuhumbulele kwo khakheaho, vhane vha vhona hu si vhu¾udzi u tambudza vhana vhavho lwa vhudzekani/ Hu na vhokhotsi vhanzhi vha re dzhele nga mafhungo a fanaho na enea. √√ (2) 17.12 Ee, ngauri Tsumbedzo o vha a tshi dzulela u rwiwa na u se¿wa a songo tshinya tshithu. O vha a tshi dzula o tshuwa lune zwa kwamavho na kualutshele kwawe na kushumele tshikoloni. ºwana a aluwa e na mutsiko wo raliho u a kundelwa nga zwinzhi.√√√ (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho). (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA MAANEA A ·ITHERETSHA – MBUDZISO NDAPFU: VHURENDI [MARAGA: 10] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili Tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 - Tsenguluso yo - U sumbedza u pfesesa - Tsenguluso i fushaho/ - Tsenguluso ya ¾hoho i - A hu na u pfeseswa ha Tsenguluso ya ¾hoho nwelelaho ya ¾hoho na u sengulusa ¾hoho linganelaho ya ¾hoho sa fushi ¾hoho Tshidziki tsha mafhungo/u - Mbuno dzo angalalaho nga nµila yone - Hu na dzi¿we mbuno - Hu na tshaedzo - A hu na thikhedzo u khwa¾hisedza nga vhu¾anzi dzi gobolaho; hu na - Phindulo ndi yo dzavhuµi dzi tikedzaho khulwane ya mbuno bva kha tshirendo na kupfesesele kwa khwa¾hisedzo yo dziaho faredzaho ¾hoho dzi tikedzaho ¾hoho - Mugudi ha na nµivho tshibveledzwa u bva kha tshirendo zwidodombedzwa zwi - Naho dzi¿we dza - Kupfesesele kwa fhasi ya lushaka lwa ¼i¿walwa - U pfesesa ha n¾hesa ha khagala mbuno dzo tikedzwa, hu kwa lushaka lwa (vhurendi) na tshirendo MARAGA 7 lushaka lwa ¼i¿walwa - Mbuno dzi pfadzaho µi vha na vhu¾anzi vhu sa ¼i¿walwa (vhurendi) na (vhurendi) na tshirendo dzo ½ekedzwa, naho tendiseiho tshirendo dzi¿we dzadzo dzi - U pfesesa ha mutheo ha songo tou tikedzwa u lushaka lwa ¼i¿walwa swika henefho (vhurendi) na tshirendo - U pfesesa ha lushaka lwa ¼i¿walwa (vhurendi) na tshirendo TSHIVHUMBEO NA - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tshi re - Hu µi vha na vhu¿we - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tsho LUAMBO lunzhedzanaho tsho¾he khagala na mbuno dzi vhukhakhi ha pulaniwa lwo khakhea tsho¾he - Mbuno dzo lundwa tevhelelanaho lu tshivhumbeo khakheaho - Vhukhakhi vhunzhisa Tshivhumbeo, thevhekano tshidele nahone dza pfadzaho - Maanea/Phindulo i - Mbuno a dzo ngo ha luambo na tshitaila i pfadzaho na bveledzwa zwi khagala - Thevhekano ya mbuno shaedza thevhekano yo dzudzanywa lu ku½ekedzelwe kwa tsho¾he i a pfadza fha¾eaho ya kupfesesele pfadzaho mafhungo - Luambo, tshitaela, na - Luambo, thouni na na ndunzhendunzhe - Vhukhakhi ha luambo Luambo, thouni na thouni zwo vhibva, zwi a tshitaela vhunzhi zwo - Luambo lwo faredza vhu khagala tshitaila zwo shumiswaho ¾okonya, nahone zwo lulama vhukhakhi vhu si gathi, - Thouni na tshitaila a kha maanea/phindulo lulama thouni na tshitaela zwo ngo tea ndapfu - A hu na vhukhakhi vhu hunzhi zwo tea vhonalaho ha girama, MARAGA 3 mupele¾o na zwiga zwa u vhala MARAGANYANGAREDZI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 27 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A ·ITHERETSHA – PHINDULO NDAPFU: NGANEA NA ¶IRAMA NA FO·OKU·OO [MARAGA: 25] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 - Phindulo ya - U sumbedza u pfesesa - U pfesesa ¾hoho lwo - U pfesesa ¾hoho lwa u - U pfesesa hu¾uku¾uku Tsenguluso ya ¾hoho ma¾hakhe¾hakheni/n¾hesa: na u sengulusa ¾hoho nga linganelaho/hu songo tou phuphuledza; a hu ha ¾hoho Tshidziki tsha mafhungo/u 14–15 nµila yone goµombelaho; a si zwo¾he tou vha na zwi¿we - Ndingedzo yo khwa¾hisedza nga vhu¾anzi Phindulo ya ma¾hakheni/n¾ha: - Phindulo ndi yo zwi¾alusi zwo zwi¾alusi zwo rembeµaho/i songo na kupfesesele kwa 12–13 faredzaho dodombedzwaho senguluswaho nga khwa¾haho ya u fhindula tshibveledzwa - Tsenguluso yo nwelelaho ya zwidodombedzwa zwi - Hu na dzi¿we mbuno dzi vhuµalo mbudziso ¾hoho khagala tikedzaho ¾hoho - Mbuno ¾hukhu dzi - Makumedzwa ha MARAGA 15 - Mbuno dzo angalalaho dzi - Mbuno dzi¿we dzi - Ma¿we makumedzwa o tikedza ¾hoho tendisei na kathihi gobolaho; hu na khwa¾hisedzo pfadzaho dzo ½ekedzwa, tikedzwa, fhedzi vhu¾anzi - Makumedzwa a - Mugudi ha na nµivho yo dziaho u bva kha naho dzi¿we dzadzo dzi a vhu tendisei tshifhinga tshimbilelanaho ndi ya lushaka lwa ¼i¿walwa tshibveledzwa songo tou tikedzwa u tsho¾he ma¾uku¾uku kana tshibveledzwa - U pfesesa ha n¾hesa ha swika henefho - U pfesesa ¼i¿walo na - U pfesesa hu¾uku ha lushaka lwa ¼i¿walwa na - Hu na vhu¾anzi ha u tshibveledzwa hu songo ¼i¿walwa na tshibveledzwa pfesesa lushaka lwa fhelelaho tshibveledzwa ¼i¿walwa na tshibveledzwa TSHIVHUMBEO NA 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 LUAMBO - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tshi re - Hu na vhu¿we vhu¾anzi - Tshivhumbeo tsho - U shaea ha lunzhedzana tsho¾he khagala na makumedzwa ha tshivhumbeo pulaniwa nga nµila yo tshivhumbeo tsho Tshivhumbeo, thevhekano i - Marangaphanµa na magumo a tevhelelanaho lu - U pfadza na khakheaho pulaniwaho zwi khakhisa pfadzaho na ku½ekedzelwe ndi zwa n¾hesa pfadzaho ndunzhendunzhe zwi µi - Makumedzwa ho ngo thevhekano ya kwa mafhungo - Makumedzwa o vhekanywa - Marangaphanµa na vha hone, fhedzi zwo vhekanywa nga nµila i ¼ikumedzwa Luambo, thouni na tshitaila zwavhuµi nahone a bveledzwa magumo na dzi¿we faredza vhukhakhi pfadzaho - Vhukhakhi ha luambo zwo shumiswaho kha zwi khagala phara zwo dzudzanywa - Hu na vhukhakhi vhu - Vhukhakhi ha luambo na tshitaila zwi itisa uri maanea/phindulo ndapfu - Luambo, tshitaela, na thouni nga nµila yo faranaho vhonalaho ha luambo; vhu khagala phindulo iyi i kundelwe zwo vhibva, zwi a ¾okonya, - U tevhekana hu thouni na tshitaila hunzhi - Thouni na tshitaela a u swikelela MARAGA 10 nahone zwo lulama pfadzaho ha zwo tea zwo ngo tea - Thouni na tshitaela a makumedzwa - Phara hunzhi dzo lulama - Phara dzo khakhea zwo ngo tea - Luambo, thouni na - Phara dzo khakhea tshitaela hunzhi zwo lulama MARAGANYANGAREDZI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa