Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 Feb March 2016 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2016 MARAGA: 70 TSHIFHINGA: Awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 13. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC SIA¹ARI ·A NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyonµivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Zwivhumbeo na milayo ya kushumisele kwa luambo (30) 2. Fhindulani mbudziso DZO¹HE. 3. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 4. Hune khethekanyo IºWE na IºWE ya fhelela hone ni talele. 5. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso. 6. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso IºWE na IºWE ni pfuke mutaladzi. 7. Ni dzhiele nzhele mupele¾o na kufha¾ele kwa mafhungo. 8. Tshifhinga tsho anganyiwaho: KHETHEKANYO YA A: Minetse ya 50 KHETHEKANYO YA B: Minetse ya 30 KHETHEKANYO YA C: Minetse ya 40 9. ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO YA 1: U VHALA U ITELA ¹HALUTSHEDZO NA U PFESESA Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA A NA TSHA B uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khazwo. TSHIBVELEDZWA TSHA A 1 Vhufa ndi tsiko ye Gole Musikavhathu a ½ea dzitshaka uri dzi µiphine na u tshila ngaho. Zwa hashu zwi ri ita vhathu. Muthu arali a »ivha hune a bva hone na hune a ya hone u µo hu »ivha. Kha ri »i¾ongise nga sialala ¼ashu. Hu na zwinzhi zwine nga ¿wedzi wa vhufa ra nga ita uri ri kone u kokomedza zwa mvelo yashu kha vhaswa na vhaaluwa. 5 2 Musi »uvha ¼a vhufa ¼i tshi »a, kha ri vhone shango ¼a hashu ¼i tshi »iphina nga u ¾ana ma¾ele¾ele e ºwali a ¼i ¾ama ngao. Shango ¼ashu ¼o anda tshakha dzo fhambanaho, hune lushaka lu¿we na lu¿we lwa pembelela vhufa halwo. Nga ¿wedzi wa vhufa kha ri ¾ane mvelele, zwi¼iwa, zwishumiswa, fhethu ha vhufa, zwiambaro, mitshino, mitambo, maitele na zwi¿we zwinzhi zwa sialala. 10 3 Shango ¼a Afrika Tshipembe ¼o pfuma kha iḽi sia. Nga »uvha ¼a vhufa sa Vhaven»a ri a ¾ana zwi¼iwa zwa sialala, u itela uri thangana ya murole i »ivhe zwa hayo. Hu a bikwa zwidzimba, madovhi, dzithophi, mabovhola, mashonzha na mikusule. Tshaka dza vhuswa dzo fhambanaho na dzone dzi a bikwa; hu tshi vhutete ho raloha u avhiwa phethwa, mituku ya mavhele, zwisese, 15 zwiruthule na ha makhaha. Zwi¼iwa izwi zwi na mutakalo u fhiraho mahinyahinya o¾he a ano ma»uvha. 4 Vhaven»a ndi vhathu vhane zwi tshi »a kha sia ¼a vhu»imvumvusi vha na zwinzhi. Hu na mitshino ya sialala i ngaho zwigombela, malende, zwifasi, madzhukwa na mi¿we minzhi lune u vhala ndi u pfa nungo. Ndi hune wa wana 20 yo tou ¾anganedzana thovhela, u mupfufhi u si mphire. Afha kha thangana ya murole u wana yo angana, vha¿we vhe kha ndode, khube, thai, ngano na mahun»wane. Naho vha tshi ri mufuvha u lambisa thakha, vhakalaha vha hana u pfa tshikha, ya raloha u bovholana ya makhotho. 5 Vharema vha »i vha na zwikolo zwavho zwa sialala sa musevhetho, domba, 25 mu¼a, vhusha, vhutuka na zwiṅwevho. Afhaha ndi he ha vha hu tshi gudwa mikhwa, maitele a zwithu, u kon»elela na zwi¿we zwinzhi. Muswa o fhiraho zwikoloni izwi u vha na tshirunzi na mvumbo yo rombaho. Muthu o fumbaho u vha kule na malwadze manzhi a zwa vhudzekani. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 6 Hu na fhethu he muvhuso wa hu rwela ¾ari u vha vhupo ha vhufa hune 30 vhaendelamashango vha hu dalela misi yo¾he. Fhethu afho ndi hune u bva tsikoni ho tou ralo sa zwe ºwali a hu tea, naho hu na zwi¾uku zwine zwa bveledziswa sa dzibada na zwifha¾o. Vhuponi ha vhufa, a si zwo¾he zwine zwa tea u shandukiswa nga muthu ngauri zwi nga tshinya tsiko ya ºwali. Kha ¼a muno ri na vhupo vhu ngaho Mapungubwe, Dzivha Fundudzi, Table 35 Mountain na hu¿we hunzhi. 7 Vhaven»a ndi vhathu vhane vha »ivhelwa u vha»a. Nga tsiko vha na vhutsila ha u vhumba dzikhali, dzinkho na dzimvuvhelo. Vha dovha hafhu vha »ivhelwa u fula tsimbi. Kha sia ¼a zwilukwalukwa vha fara ndi i»a u vhone. Vha dovha hafhu vha »ivhelwa u lima, vhufuwi na zwi¿we zwine u 40 vhala ndi u sokou µinetisa. Hezwi zwo¾he ndi vhu¾ali na vhutsila he Gole a shomedza vhathu vhawe ngaho. 8 Ri½e Vhavenµa kuambarele kwashu na kwone ku nga n»ila yo khetheaho. Kale thungamamu na dzikhomba vho vha vha tshi kona u tshimbila mikotoni vho »ishavhedza nga mare»o na zwitingwa ¼i ¼a maladze, hu hone 45 tshifhefho tsho vhuya na mphwe dzatsho. Vhanna na vhatukana u wana vho ya nga vhugoni na tsindi, zwi tshi u vha doba mutsinda a ¾ovhowa. Vhafumakadzi nga ngeno vho ya nga mikhasi thovhela, tshithivhavivho, makunda na vhu¾omolatsie, u tshi wana ho takuwa mubvana nga husili. Kuambarele kwa sialala kha ku vhuye ri »i¾ame nga zwa hashu. 50 9 Thavhani musanda vha tou de a hu vhi na tsaleli. Zwivhidzo i¾eli zwi tshi dzivhela shango, ngauri thavha ya zwa vhafhasi vha lala tshidele. Zwikona zwa lila mavhuthu a a vhuthana na lukole lwa rithea ha vhuya ya mibvumbi. Mu¾ulagole ya vhuya ya lila hu takala ha takala na zwihwenu, Ven»a ḽa vhuya tshikale nandi! Musanda nduvho dza hwedzwa, hu vha 55 haya ha tsiwana. Mahosi ashu a tea u luvhiwa ngauri ndi vhone vha½e vha vhufa na luambo. Shango ¼i naka thovhele ngauri a shaiwa ndi mu¼ano. 10 Ri nga hangwa hani luambo lwa »amuni saizwi lu lwone lwo faredzaho vhufa na mvelele ya lushaka. ºwana u pfa na u kaidzwa nga luambo lwawe uri a »ivhe ndavhuko ya vhomakhulukuku wawe. Ane a sedza luambo lwa 60 hawe nga i¾o ḽa u ko»a thanga o xedza mvumbo na mvelele yawe. Vhabebi ¾usani ¾honi dzi »iswaho nge ¿wana a xedza luambo no sedza. 11 Mahosi dzwingani dzi khwa¾he, vhufa, mvelele na luambo zwi vhuye hayani. Masingo faranani, ni si la¾e tshovha ngauri u ¿ala tshau i¾eli hu u la¾a. Na sa ralo, matsige o ¾uwa na zwiombo. 65 [Zwi bva kha Thimu ya Vha¾oli] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC TSHIBVELEDZWA TSHA B [Tshi bva kha http:www.google.co.za/imgres] MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A 1.1 ºwedzi wa Khubvumedzi u fhambana hani na mi¿we mi¿wedzi fhano Afrika Tshipembe? (1) 1.2 Ndi zwifhio zwine zwa nga itwa u ¾u¾uwedza vhathu kha u µidzhenisa kha zwa vhufa? Bulani ZWIVHILI. (2) 1.3 Kha phara ya 3, ndi ngani mu¿wali a tshi khou simesa ¼a uri vhathu kha vha takalele zwi¼iwa zwa sialala? (1) 1.4 Sumbedzani uri mitshino ya sialala i na mushumoµe kha lushaka u ya nga mafhungo aya. (2) 1.5 Kha mutaladzi wa 24, hu na ¼ifurase: '... ya raloha u bovholana ya makhotho'. Maipfi aya a ni »isela muhumbulo-»e zwi tshi kwama matshilisano? (2) 1.6 Kha mitaladzi ya 39–40, hu na ¼iambele. ·i topoleni ni sumbedze uri ¼i thusedza hani u bvisela khagala kupfesesele kwa½u kwa mafhungo aya. (2) 1.7 Kha phara ya 8, mu¿wali u ¾oµa u ¾ana na u bvukulula Vhavenµa nga nµila- µe? Tikedzani phindulo ya½u. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 1.8 U ya nga mafhungo e na vhala kha phara ya 10, ndeme ya luambo ndi ifhio? (1) 1.9 Nangani phindulo yoneyone u khwa¾hisedza ¼ikumedzwa i¼i: 'Matsige o ¾uwa na zwiombo.' A Ngoma a dzi tsha µo lila. B Mulidzi u µo ¿ala a ¾uwa. C Vhathu vha µo xelelwa nga vhufa. D Matsige u µo ¾uwa na zwa u lidza ngazwo. (1) 1.10 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a ¾o»ou ri siela wone nga mafhungo aya? (2) 1.11 Ni nga itani u vhuisa dzangalelo ¼a zwa vhufa kha vhaswa vha musalauno? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.12 Bviselani khagala vhupfiwa ha½u malugana na mafhungo a tshibveledzwa tshe na vhala nga u angaredza. Tikedzani muhumbulo wa½u. (2) MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA B 1.13 Kuambarele ukwu ku ni »isela tshifanyiso-»e muhumbuloni wa½u? (1) 1.14 Ndi lini hune mitshino yo raliho ya anzela u tambiwa? (1) 1.15 Sumbedzani ndeme ya mitshino yo ¾aniwaho kha tshifanyiso itshi. (1) 1. 16 Ndi hufhio u dzhia sia hu ¾aniwaho nga mvelele iyi u ya nga ha tshifanyiso itshi? (2) 1.17 U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona u nga mitambo yo raliho i na thuso- »e kha u vhuedzedza mikhwa kha vhaswa? (2) MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A NA TSHA B 1.18 Zwibveledzwa izwi (A na B), zwi anana hani na zwo faredzwaho kha Ndayotewa ya shango ¼ashu? Tikedzani muhumbulo wa½u. (3) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO YA 2: U NWELEDZA NGA MAIPFI A¸U Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA C nga vhuronwane. THANYELANI: Ni lavhelelwa u ita zwi tevhelaho: 1 Nweledzani ni tshi sumbedza uri vhukuma muongi ndi wa ndeme kha mulwadze mu¿we na mu¿we. 2 ºwalani phara yo lunzhedzanaho tshidele, ni shumise maipfi a½u. 3 Manweledzo a½u a faredze mbuno dza SUMBE nga maipfi a sa fhiri 90. 4 A ni lavhelelwi u dzhenisa ¾hoho ya manweledzo. 5 Sumbedzani tshivhalo tsha maipfi mafheloni a manweledzo a½u. TSHIBVELEDZWA TSHA C Tshivhangalelwa tsha vhathu ndi vhuthu, uri vhutshilo vhu vhonadze mutoli wo faredzwaho. Vhuthu ndi tshiko tsha vhutshilo vhunga zwa madzanga zwi tshi ¾o»ana. Sibadela kha hu ¾anwe vhuthu ngauri ndi hone hune ha ¾o»ea thikhedzo kha vhutshilo. Mulwadze a vhaisala lwo kalulaho u ¾o»a thusedzo ya vhaongi ya u ¾anzwiwa uri a vhe kule na vhutatatshili. Afha ndi hone hune vhaongi vha tea u sumbedza mbilu ya mbavhalelo, ngauri zwa sa ralo vhulwadze vhu nga »i kunda. Sibadela kha hu vhe haya ha luambo lune lwa vha na mbavhalelo ngauri lu shanduka dzilafho ¼i si na vhukono kha vhalwadze. Luambo lwo »alaho mutoli lu vha marudzambilu kha mulwadze, lwa ½a½a u mu ½ea fulufhelo ¼a uri khuvhani u »o fhola. Mulwadze o ¼aho a fura u ¾haramuwa vhunga dzuvha musi mapfuvhi a tshi tswuka. Zwenezwo ndi mushumo wa vhaongi u kapudza vha¼a vhalwadze vha si tsha konaho u »i¼ela nga vho¾he. Maitele aya ndi one a ¾alulaho muongi o dzhiaho bu»o i¼i sa mbidzo. Madokotela tshavho ndi u ¿wala mishomga yo fanelaho u ½ewa vhalwadze fha¼a kha faela dzavho. Vhaongi vho pfumaho vhuthu vha tshi ½etshedza dzilafho i¼o vha¼a vhalwadze, vha sa koni nga vho¾he vha vha nwisa mbilu dzo tshena na lukovhi lu songo vhuyana. Vhalwadze vha ¾ahisaho khumbelo ya u iswa tshampungane vha tea u ½ewa ndondolo yo fhelelaho nga muongi hu si na u kolo¿wa. Hezwi zwo¾he zwi ½a½a u ¾ana tshilidzi na vhuthu kha vhalwadze, zwa ita uri vha pfe vho ¾anganedzea nahone ho shanduka u vha haya nga vhusili. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC Mushumo wa vhuongi u ¾o»a vhaongi vhane vha ¾o»ana na u tshilisana, vha sa sedzi vhuimo, mbumbo na vhubvo. Zwa ralo vha konaha u ½etshedza tshumelo vho takala, lune zwa »isa mbuelo ndavhelelwa nga vhulangi na vhalwadze. Lushaka lwa vhona izwi lu »ala fhulufhelo ¼a uri hu na vhutshilo vhuongeloni. Vhathu vho »aho u ¾olela vhalwadze vha ¾o»a ¾honifho na u farwa nga n»ila yavhu»i. Vhashumi vha zwibadela vha vhonadza dzema i¼i, vha½e vha vhalwadze vha ¾uwa vho takala, nga mbilu vhe vhalwadze vho thukha tshidele. Arali zwa rali sibadela hu »o vha haya ha vhuthu na fhulufhelo. [Zwi bva kha Thimu ya Vha¾oli] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC KHETHEKANYO YA C: ZWIVHUMBEO NA MILAYO YA KUSHUMISELE KWA LUAMBO MBUDZISO YA 3: U SENGULUSA KHUNGEDZELO ¹alelani TSHIBVELEDZWA TSHA D uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA D VHUDOKOTELA, VHUDOKOTELA WEE! Mu¼akhulu u a fhinduwa, masalela a fara maµula. Ndambedzo yo vhuya nga nµalo. Arali ni tshi tama u dzhia budo ¼a vhudokotela musi no phasa gireidi ya 12, mahothi ashu o vulea. Iµani ni wane ndambedzo ya masheleni a u gudela vhudokotela. Vhudokotela, wone murango wa vhutshilo hashu nandi! Ndambedzo i µo wanwa nga vho phasaho nga ½aledzi kha thero dzo¾he. Ane a µo wana ndambedzo iyi u µo shuma zwibadela zwa muvhuso vhutshilo hawe ho¾he. Ri wanala Polokwane tsini na zwifha¾o zwa Khasho ya Lushaka (SABC) kha tshifha¾o tsha Thusanani. Vha nga ri kwama kha nomboro dzi tevhelaho: 081 114 5732 kana kha imei¼i: www.thusanani.co.za kana vha tou ri dalela zwifha¾oni zwashu. [Tshi bva kha Personal Finance Volume 60] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA D 3.1 Mushumo wa khephusheni kha khungedzelo iyi ndi ufhio? (1) 3.2 Muhumbulo muhulwane wa khungedzelo iyi ndi ufhio? (1) 3.3 Vhalani fhungo i¼i: 'Vhudokotela, wone murango wa vhutshilo hashu nandi!' Hu na zwiga zwa u vhala zwo shumiswaho, zwi buleni ni dovhe ni ½ee na mushumo wazwo. (3) 3.4 Nangani phindulo nthihi i re yone kha mutevhe wo ½ewaho afho fhasi. U ya nga khungedzelo iyi, vhathu vhane vha µo wana ndambedzo ndi ... A vho phasaho Mbalo na Saintsi nga ½aledzi. B vho phasaho thero dzo¾he. C vho phasaho thero dzo¾he nga ½aledzi. D A, B na C. (1) 3.5 Kha khungedzelo iyi mu¿wali o shumisa maipfi haya: '... u µo shuma zwibadela zwa muvhuso vhutshilo hawe ho¾he'. Sumbedzani ndeme ya thekiniki ya fonto kha fhungo ¼i re afho n¾ha. (2) 3.6 Nga kuvhonele kwa½u, ni vhona u nga khungedzelo iyi yo swikela ndivho yayo naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC MBUDZISO YA 4: U PFESESA ZWIºWE ZWI¹ALUSI ZWA VHUDAVHIDZANI ¹alelani TSHIBVELEDZWA TSHA E uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA E: KHATHUNI 1 2 E, NDI MINI NDI ¶O MU A-A! NO MU YUWII! NDI YENEYI? FHIRISA PFA? HEZWI A HONE A TSHI SHANGONI! ZWI SEDZEI! KHOU YA U MU VHULAHA, MMAWEE! [I bva kha Madam & Eve Twenty, 2012] MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA E 4.1 Sumbedzani vhushaka vhune muoli wa khathuni iyi a ¾oµa u vhu bvisela khagala kha avha vhavhili? (2) 4.2 Kha fureme ya 2, mbonalo ya avha vhavhili i ni »isela muhumbulo-»e? (2) 4.3 4.3.1 Nangani nthihi ya phindulo u fhindula mbudziso i tevhelaho: Khathuni iyi i sumbedza vhathu vha afha fhethu vha tshi shumisa ... kha u wana vhududo. A Mu»agasi B Mbaula C Malasha D A, B na C (1) 4.3.2 Tikedzani phindulo ye na nanga kha 4.3.1. (1) 4.4 Kha iyi khathuni hu na he muoli a shumisa ¼iambele, inwi ¼i topoleni ni ¼i shumise u vhumba fhungo ¼i pfalaho. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 4.5 Nga kuvhonele kwa½u, kunyanyutshele kwa avha vhavhili kha fureme 2, ku tshi tendisea? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] MBUDZISO YA 5: U SHUMISA LUAMBO NGA N¶ILA YONE Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA F uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA F 1 Lubannda o ri u pfa vothi ¼i tshi phamu, a mbo »i bva nga fasi¾ere, a vha o ya. O zwi »ivha uri vhamusanda Vho Sogisi vha µo ya mushumoni nga ¼i tevhelaho. Lubannda u vhonala e zhinda ¼o lugaho ngeno e ½owa. Mazhinda a ano ma»uvha ha tsha »ivhalea. '¸amusi a ni nga ¼i zwi¼iwa ni sa athu amba ngoho', ndi vhamusanda Vho Sogisi vho tou halifha tsho¾he. '¶isani tshelede 5 yanga'. 2 Mathina Lubannda o vha o tswa gara¾a ya khotsi a ya a hofho¾a masheleni a si na vhukono. Vhamusanda vho pfa nga lu¾ingo lu tshi dzhenisa mulaedza wa uri tshelede yo dzhiiwa banngani, vha mbo »i takuwa na zwenezwo u ya u sedza he vha vha vho vhea hone gara¾a yavho. Vho mbo µi zwi limuwa uri gara¾a yo 10 mela milenzhe. U bva tshe vha vheya gara¾a yavho ho vha hu si na mu¿we muthu o dzhenaho nga nn»a ha vhone na Lubannda. 3 Vha tshi kha »i vha vho mangala, Lubannda u dzhena o ambara ma¾eki maswa a songo takala zwone. Musi khotsi awe vha tshi mu vhudzisa uri o a wanafhi a ri o hadzimiwa nga khonani yawe Nnditsheni. Vhamusanda vha tshi vhudzisa 15 Nnditsheni a ri ene ha »ivhi tshithu vhunga e na ma»uvha a sa athu mu vhona. Vho Sogisi vho pfa mbilu yavho yo rula musi vha tshi vho »ivha he tshelede yavho ya ya hone. [Zwi bva kha Thimu ya Vha¾oli] MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA F 5.1 Kha mafhungo e na vhala hu na ¼inyanyu 'phamu'. Inwi ½eani tsinde ¼a ¼iiti ¼e ¼a vhumbwa ¼i tshi bva kha¼o ¼i fhungoni ¼i pfalaho. (1) 5.2 Kha mutaladzi wa 17, ipfi 'rula' ¼i a tenda u bveledza vhushaka ha pho¼isemi. ·i shumiseni u vhumba mafhungo mavhili u khwa¾hisedza vhushaka uho. (2) 5.3 Kha mutaladzi wa 4, hu na fhungo: '¸amusi a ni nga ¼i zwi¼iwa.' Inwi ¼i iseni kha luambo lwa musanda. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 13 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016 NSC 5.4 Kha mutaladzi wa 17, hu na ¼imudi ¼o swifhadzwaho: 'vha tshi vho »ivha'. Zwino inwi ½eani lushaka lwa ¼imudi i¼i, ni dovhe ni ¼i ise kha tshifhinga tshi »aho. (2) 5.5 Isani fhungo ¼i tevhelaho kha luambo lwa u vhiga: Vho Sogisi vha ri: '¶isani tshelede yanga'. (1) 5.6 Kha mitaladzi 1–5, hu na he mu¿wali a shumisa luvhengelambiluni. Hu sumbedzeni, ni dovhe ni ambe uri ndi ngani ni tshi ralo. (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 30 MARAGAGU¹E: 70 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa