Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2017 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2017 MEMORANDAMU MARAGA: 80 Memorandamu uyu u na masia¾ari a 26. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI  Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.  Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma.  Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza vhukoni/ndeme yazwo. MAGA A U ¹OLA/MAKA 1. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa bugu/¼i¿walwa.) 2. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha KHETHEKANYO YA A, (vhurendi ho randelwaho), kha vha make/¾ole phindulo mbili fhedzi dza u thoma. 3. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha vha make/¾ole phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we, tenda a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu. 4. Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. 5. Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha make/¾ole vha tshi tevhedza memorandamu. 6. Arali vhukhakhi ha mupele¾o vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make sa zwone. 7. Mbudziso ndapfu/dza maanea: Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane. Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola maanea a vhalingiwa. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu 8. Mbudziso pfufhi: Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe, vha songo ½ea nda¾iso. 9. Kha mbudziso dzo vuleaho (open -ended questions), hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¹halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. 10. Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/ ¹halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA A: VHURENDI (HO RANDELWAHO/VHONWAHO) MBUDZISO YA 1 (MBUDZISO NDAPFU) NELSON MANDELA – LR Ndlovu KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:  Maraga dza 7 ndi dza mbuno.  Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila hei: o Maraga 3 arali mbuno dzi 6–7 o Maraga 2 arali mbuno dzi 4–5 o Maraga 1 arali mbuno dzi 0–3 Marangaphan»a Zwifanyiso zwa muhumbulo ndi mafurase/mafhungo/maipfi tshirendoni ane murendi a a shumisa uri muvhali a tshi vhala tshirendo zwi mu µisele tshifanyiso muhumbuloni wawe zwa ita uri a mbo pfesesa zwine tshirendo tsha amba zwone. ¹halutshedzo ya tshirendo ndi zwine tshirendo tsha amba zwone. ¹halutshedzo ya itshi tshirendo ndi ya thambulo ye Vho-Mandela vha ¾angana nayo u bva mabeboni avho, na musi vha tshi hula u swika vha tshi vha murangaphanµa. Mbuno - Kha vese ya u thoma murendi u shumisa tshifanyiso tsha muhumbulo tsha ¼ifanyamuthu> 'Musi vunµu ¼a Qunu ¼o µihwala', a tshi ¾oµou bvisela khagala thambulo ye mubebi wa Vho-Mandela vha vha vhe khayo musi vho vhifha muvhilini. - Kha vese ya vhuvhili murendi u shumisa ¼ifanyisi> ' Thumbu i tshi luma-luma sa ya mubvana mirini', ¼i sumbedzaho vhu¾ungu ha u beba he mme a Vho-Mandela vha vha vhe khaho. - Kha vese ya vhuraru murendi u shumisa ¼ifanyamuthu> ' U swikela musi ¼i tshi tsa mirini nga dukaduka', ¼i bviselaho khagala u bebwa ha Vho-Mandela. - Kha vese ya vhu¾anu na ya vhurathi murendi u shumisa zwiga > 'mirenzhe na zwidavhula', 'mirenzhe na mirombe' zwine zwa vha mipfa, zwo imelaho vhu¾ungu/zwivhaisi zwe Vho-Mandela vha ¾angana nazwo musi vha tshi aluwa, vhe malisoni hu ndingedzo ya u bvisela khagala na u khwa¾hisedza uri vho tambudzwa na u vhaiswa zwihulu u bva vhu¾ukuni havho. - Kha vese ya vhufumi u swika kha ya vhufumimbili murendi o shumisa zwiga> 'Tswane', 'Robben Island' 'Bantu Education' zwo imelaho zwiimiswa zwe zwa shela mulenzhe kha u tambudza Vho-Mandela 'Tswane' yo imelaho muvhuso wa tshi¾alula, 'Robben Island na Bantu Education', zwo¾he ndi zwiimiswa zwe muvhuso wa tshi¾alula wa zwi shumisa u tambudza na u tsikeledza Vho-Mandela na vha¿we vhalwelambofholowo. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu - Kha vese ya vhufumi¾hanu na ya vhufumirathi murendi o shumisa maedzamuthu> 'Ngavhe Afrika Tshipembe ¼i µivhe', 'Ndi misi sa makumba ¼o tengenedza', zwi tshi amba uri Vho-Mandela vho vha vho tea vho farwa zwavhuµi, zwino vhatambudzi vhavho a vho ngo zwi µivha. - Kha vese ya vhufumirathi na ya vhufumisumbe murendi o shumisa mafanyisi> 'Ndi misi sa makumba ¼o tengenedza', 'Sa lukhanµa marumbini ¼a ½usa' , u bvisela khagala uri Afrika Tshipembe arali ¼i zwi µivhe uri Vho-Mandela ndi murangaphanµa wa vhathu ndi musi ¼i tshi µo vha ¼o vha fara zwavhuµi, ¼o vha vhavhalela. - Kha vese ya vhufumimalo murendi o shumisa ¼iedzamuthu> '·i tshi alusa phangami ya lushaka', u sumbedza uri Vho-Mandela ndi murangaphanµa wa lushaka o khetheaho. Ipfi ' phangami' ndi ¼imetafore u ombedzela uri Vho- Mandela ndi murangaphanµa wa vhathu vho¾he. - Kha vese ya vhufumi¾ahe murendi o shumisa ¼imetafore> 'Nelson Mandela tshi¾havhelo tsha ngozwi ntswu', a tshi ¾oµa u bvisela khagala uri Vho-Mandela ndi mulweli wa vhathu vharema. Magumo Murendi o kona u shumisa zwifanyiso zwa muhumbulo kha u ¾u¾uwedza kubveledzele kwa ¾halutshedzo ya tshirendo itshi. [10] MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI VHO E¶EDZWA HAYANI – W Silidi 2.1 Ipfi 'mvula' ¼i bvisela khagala zwithu zwo¾he zwine zwa bveledza/µisa lufu sa khombo/vhulwadze, muthu a mbo fhelelwa nga vhutshilo lwa tsho¾he.√√ (2) 2.2 Ndi thouni ya u vhaisala na u pfa vhu¾ungu lune zwa ita na u lidza vhathu.√√ (2) 2.3 Ndi mutevhetsindo wa u ongolowa ngauri zwine ndima iyi ya khou amba zwone a zwi takadzi, zwi a vhaisa ngauri hu khou sumbedzwa uri muthu a vhuya a fa a vhulungwa ha vhuyi, o ¾uwa tsho¾he.√√ (2) 2.4 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri muthu mu¿we na mu¿we u µo fa a vhulungwa.√√ (2) 2.5 Ku a fana na kwa murendi, ngauri ro¾he ri µo lovha, mbulungo dzashu dzi µo dzudzanywa nga vho salaho.√√ (2) [10] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu MBUDZISO YA 3 (MBUDZISO PFUFHI) DWADZE TSHIFU – T Makhado 3.1 Zwi khou sumbedza uri nyimele ine murendi a vha khayo i lidza na mme mubebi.√√ (2) 3.2 Ndi ¼ifanyamuthu ngauri marambo ha tshenuwi hu tshenuwa muthu.√√ (2) 3.3 Mutaladzi /Vese iyi i sumbedza uri murendi o no vha kha nyimele ine a nga lovha tshifhinga tshi¿we na tshi¿we/o no vha tsini na u lovha.√√ (2) 3.4 Ndi khesura. Ndi u itela uri muvhali/murendi a kone u awelanyana/ imanyana uri a kone u bvela phanµa hafhu na u vhala/renda ndivho i ya u ¾umanya mihumbulo mivhili i lunzhedzanaho. √√ (2) 3.5 Ee. Ngauri kanzhi musi muthu a tshi lwala hovhu vhulwadze na vhathu vhane vha vha tsini nae, sa mashaka na ¾hama dzawe, vha a thoma u ¾utshela kule nae sa vhane vha shavha u pfikiselwa uho vhulwadze.√√ KANA Hai. A si vho¾he mashaka na dzikhonani vhane musi mu¿we wavho a tshi lwala vha mu shavha/hu na vhathu vhane vha lwala ¼ene¼i dwadze fhedzi a vho ngo ¾aliwa nga khonani na vha havho. √√ (2) [10] MBUDZISO YA 4 (MBUDZISO PFUFHI) U VHA THANYELE – D ¸ephalama 4.1 Mitaladzi iyi i bvisela khagala uri hu na vhathu vhane vha ita muthu tsilu vha nga vha a mu funa ngeno vha tshi fhedza vho mu tshinyadza.√ √ (2) 4.2 Ipfi 'mu¾wa' ¼i khwa¾hisedza uri vha¿we vhathu vhane vha tea u thanyeliwa ndi avho vhane vha fhe¾a/tshinyadza muthu vho dzumbama sa zwine mu¾wa wa ita musi u tshi mu½a tshithu tsha vhuya tsha tou ¾ahala/ fhelela.√√ (2) 4.3 Muhumbulo muhulwane u bveledzwaho nga iyi raimi ndi wa u ½ea ¾hu¾huwedzo na uri ri si hangwe uri ri fanela u ¾alifhela vhathu vhane vha nga ri wedza khomboni.√√ (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu 4.4 Murendi o dinalea √ nga zwiito zwa vhathu vhane vha funa muthu lwa muhoyo, a vhuya a fanyisa izwo zwiito na zwa tshivhimbili/muloi wa munna.√ (2) 4.5 Ee. Ndi a tendelana na murendi ngauri muthu u tea u thanyela vhathu vha mu itaho tshiµahela, vhane vha mu funa lwa muhoyo ngauri zwa sa ralo u µo dzulela u tambula tshifhinga tsho¾he.√√ (2) NA VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO/VHONWAHO (HA KHOMBEKHOMBE) MBUDZISO YA 5: VHURENDI (MBUDZISO PFUFHI) MAVHI¶ANI – WMR Sigwavhulimu 5.1 Ipfi '¾ovhowa' ¼i bvisela khagala u sa tsha vha na fulufhelo ¼a tshine wa nga ita.√ (1) 5.2 Murendi u ¾oµa u sumbedza uri vha khou lila lwa u sa ¾avha mikosi, vho bonya na ma¾o; zwi vhonala nga mi¾odzi ine ya khou sokou elela fhedzi/vha khou sokou dziµa mi¾odzi i tshi ela nga yo¾he.√√ (2) 5.3 Tshitanza tsha vhu½a tshi bvisela khagala pheisi/nyelelo i ongolowaho ngauri vhathu vha kha nyimele i sa takadzi ya u vhulunga mu¿wengavho zwine a si zwithu zwavhuµi/a zwi takadzi/zwi a vhavha/Vhathu vha pfa vhu¾ungu ngauri vha khou vhulunga mufunwa wavho o lovhaho.√√ (2) 5.4 Muhumbulo muhulwane ndi wa u ¾ana u vhaisala/pfa vhu¾ungu hune vhathu vha vha khaho nge vha µivha uri a hu na hune vha nga wana thandululo ya mbudziso dzine vha vha nadzo.√√ (2) 5.5 Hai. Murendi afha u ¾ana lufu sa tshithu tshi ofhisaho, u vunµa vhathu nungo musi a tshi vho sumbedza uri vha a '¾ovhowa' nahone a vha µivhi na hune lufu lwa bva vhunga i 'thai' i si na mubuletshedzi. Murendi ha koni u khwa¾hisa vhathu, u tou ita uri vha ofhe lufu lwa tsho¾he.√√√ [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.] (3) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA B: NGANEA MBUDZISO YA 6 (MBUDZISO NDAPFU) TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 Marangaphan»a Muhumbulo muhulwane ndi mu¾oµo/¿wongo wa bugu wo faredzaho milaedza ine mu¿wali a tama u i ½etshedza vhavhali uri hu vhe na zwine vha guda nga mafhungo a bugu yeneyo. Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu vha tea u ¾utshela kule na vhuhovheleli ha zwine vha si kone u zwi swikelela na vhugevhenga ngauri zwi dzhenisa muthu khakhathini. Mbuno  Vhuhovheleli na u funesa zwithu nga Vho-Eme¼i zwo vhangela mu¾a wa ha ¸e¾hulwe zwikolodo zwinzhi zwe vha vha vha tshi kundelwa u zwi badela.  Thundu dza mu¾a wa ha ¸e¾hulwe dzo ¾oµou rengiswa nga okisheni nga u µalelwa nga zwikolodo.  Vho-Eme¼i vha isa vhana vhavho zwikoloni zwa kule nahone zwi no µura ngeno vha si na tshelede ya u vha badelela.  Vho-Eme¼i vha ya mavhengeleni vha koloda thundu dzi no µura vha balelwa u dzi badela.  Vho-Luvhone vha litsha mushumo nga hone u µalelwa nga zwikolodo zwo vhangwaho nga Vho-Eme¼i.  U lingedza u tandulula thaidzo, Vho-Luvhone na Vho-Eme¼i vha µidzhenisa kha zwa vhugevhenga.  Vho-Eme¼i vha rengisa mbanzhe ngei yunivesithi ya Venµa, ngeno Vho-Luvhone vha tshi reila zwigevhenga musi zwi tshi khou pwasha dzibannga na u tswa, vha tshi itela u lifha zwikolodo na u hovhelela vhutshilo ha n¾ha. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu  Vho-Eme¼i vho µo farelwa u rengisa mbanzhe, ngeno Vho-Luvhone vho fhedza vho farelwa vhugevhenga nge Dzhalagoma a vha ambulula o no vha ¾hanzi ya muvhuso. Magumo Mu¿wali o kona u bveledza muhumbulo muhulwane ngauri vhuhovheleli ha vha mu¾a wa ha ¸e¾hulwe ho fhedza ho vha dzhenisa khakhathini. [25] TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana MBUDZISO YA 7 (MBUDZISO PFUFHI) 7.1 Dzhalagoma ndi ¼igevhenga ¼ihulu, fhedzi madzuloni a uri ri vhone a tshi tendela muhumbulo wa u vhulaha ¿wana/lutshetshe,√ ene u lwela uri lutshetshe ulwo lu tsireledzee/vhulungee.√ (2) 7.2 A sumbedza Dzhalagoma a muthu a sa ofhi√/ Muthu wa mbilu ya u pfela vhu¾ungu√/ Muthu wa u tshila nga vhugevhenga/U tswa.√ [Zwivhili fhedzi zwi tendiseaho/pfalaho.] (2) 7.3 Magumoni a bugu Dzhalagoma we a vha e tshigevhenga o mbo µi shanduka a dzhe¿wa nga muya mukhethwa a vho bulula mafhungo o¾he e a fhedza o farisa Vho-Luvhone nga mapholisa/mbilu yawe thethe/ya u vhavhalela i dovha ya µivhonadza a tshi dzhenwa nga fhungo ¼a Mudzimu ngei kerekeni.√√ (2) 7.4 Ri pfela vhu¾ungu vhabebi vha lutshetshe ulwu, khathihi na u lila navho kha u hombokwa havho. KANA Nyanyuwo ndi ya dakalo-tshililo vhunga u¼a ¿wana we ra ofha uri a nga fa nga ½dala na µora u fhedza o wanala.√√ (2) 7.5 Kutshilele kwa vhuhovheleli na u funesa zwithu zwavhuµi nga Vho-Eme¼i zwi luka mambule a u fasha Vho-Luvhone uri vha µiwane vho no µidzhenisa kha vhugevhenga.√√ (2) 7.6 Ndivho ya mu¿wali ndi ya uri munna sa ¾hoho ya muµi, a sa khwa¾ha a kaidza musi zwithu zwi tshi khakhea, u µo fhedza o no dzhena khakhathini na muµi wo¾he.√ Ri zwi vhona nga Vho-Luvhone musi vha sa kaidzi Vho-Eme¼i kha zwiito zwavho, vha fhedza vho dzhena khakhathini. √√ (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu 7.7 Vho-Luvhone na khonani dzavho vho fhedza vho farwa nangoho, izwi zwa mbo khwa¾hisedza zwe gurannµa ya amba.√√ (2) 7.8 Khuµano iyi i ri µisela muhumbulo wa uri Vho-Potgieter Jacobus vha tshee vho µala muya wa tshi¾alula wa u sa funa vharema.√√ (2) 7.9 Mulaedza ndi wa uri vhathu vha songo funesa zwithu zwine vha sa kone u zwi swikelela ngauri zwi µo vha dzhenisa zwikolodoni vha fhedza vha tshi vho tswa vha farwa nga mapholisa.√/ Ri zwi vhona nga Vho-Eme¼i na Vho-Luvhone vha tshi µidzhenisa kha zwa vhugevhenga nga ¿wambo wa zwikolodo.√√ (3) 7.10 Ee. Zwi a tendisea, naho Dzhalagoma e tshigevhenga mbilu ya u pfela vhu¾ungu u tshe nayo.√√ KANA Hai. A zwi tendisei, ngauri sa muthu wa mbilu ya tshi¾uhu, wa u vhaisa vha¿we vhathu, u zwi kona hani u khathutshela ¿wana ngeno a tshi khou vhaisa vhabebi vhawe.√√ (2) 7.11  Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza uri kha vha dzule fhasi na mufumakadzi wavho Vho-Eme¼i vha kaidzane.√  Ndo vha ndi tshi »o vha eletshedza uri kha vha fhungudze zwikolodo nga zwi¾uku nga zwi¾uku vha µo fhedza.√  Ndo vha ndi tshi »o vha vhudza uri vha songo tsha renga zwithu nga tshikolodo.√  Ndo vha ndi tshi »o vha eletshedza uri vha songo litsha mushumo uri vha kone u badela zwikolodo.√ [Zwiraru fhedzi na zwi¿we zwi pfalaho.] (3) [25] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau MBUDZISO YA 8 (MBUDZISO NDAPFU) KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 Marangaphan»a Muhumbulo muhulwane ndi mu¾oµo wa bugu wo faredzaho milaedza ine mu¿wali a tama u i ½etshedza vhavhali u ri hu vhe na zwine vha guda nga mafhungo a bugu yeneyo. Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vivho, vhumbulu na u fhe¾ana a si zwavhuµi. Na zwa uri muthu ha tei u vhambela mu¿we maano mavhi ngauri zwi fhedza zwo fasha ene mu½e. Mbuno  Vho-Mandiwana,Vho-Mukhotho na Vho-Mamidze vha µidzhenisa kha u lukela Vho-Lugisani maano mavhi a u vha tshinya dzina, zwa fhedza zwo vhaisa vhone vha½e.  Vho-Mandiwana na ¾hama dzavho vha luka maano a u bvisa Vho-Lugisani khoroni na shangoni nga nµila yo ¾alifhaho.  Vha fhe¾a Vho-Lugisani nga u amba na vhamusanda uri Vho-Lugisani vha pfuluselwe Dovhoni u bveledza shango.  Vho-Mamidze vha ¿wala vhurifhi vha tshi µiita u nga ndi vhone Vho-Lugisani, ha u vhanga vhuhosi ha Dovhoni, ngeno hu vivho nga avha vhakalaha.  Vhamusanda vho sinyuwa zwihulu musi vha tshi ¾anganedza vhurifhi uho vha humbula u pandela/shakulisa Vho-Lugisani shangoni ¼avho.  Vho-Lugisani vho fhedza vho vhulahelwa na ¿wana wavho nga tombo nga Tshammbenga na khonani dzawe i nµila ya u vha vhaisa.  Tshammbenga o mbo µi farwa a ambulula tshiphiri tsha uri mu¿wali wa vhurifhi ndi Vho-Mamidze na khonani dzavho.  Vho-Mamidze, Vho-Mandiwana na Vho-Mukhotho vho fhedza vho pandelwa na u farwa, ngeno Vho-Lugisani vho vhumbiwa vhuhosi ha ¼a Dovhoni. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu Magumo Mu¿wali o kona u bveledza muhumbulo muhulwane wa uri muthu a lukela mu¿we maano mavhi a fhedza o fasha ene mu½e, sa zwe Vho-Mamidze na khonani dzavho zwa bvelela khavho. [25] MBUDZISO YA 9: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO PFUFHI 9.1 Vho tewa nga u vha vhalu¾anyi ngauri vha dzulela u vhambela Vho-Lugisani maano mavhi vha tshi itela uri vha lwe na Vho-Thovhele Vho-Mphaga khathihi na vhathu vho¾he nga u angaredza.√√ (2) 9.2 Vho-Mamidze ndi muthu a sa fulufhedzeiho/ndi mudzia tshimbevha/ vhukwila/mazwifhi/u tshinya vhathu madzina/muthu a re na vivho.√√ (2) 9.3 Maano mavhi e Vho-Mamidze na khonani dzavho vha vha vha tshi khou a lukela Vho-Lugisani o fhedza o fasha vhone vha½e vha fhedza vho pandelwa nga vhamusanda Vho-Mphaga shangoni ¼avho. √√ (2) 9.4 Vho-Mamidze a vha takaleli/vha vhenga Vho-Lugisani/a vha tami u vhona na mvelaphanµa ine vha khou itela shango.√√ (2) 9.5 U vha havho vharangaphanµa vha khoro khulwane ya Mphagane, na u funa u tshimbidza milandu nga nµila ya vhundiandia, ndi wone mudzi u simulaho vengo, vhutshivha na vhumbulu kha Vho-Lugisani munna wa ngoho na u funa mvelaphanµa.√√ (2) 9.6 Ndivho ya mu¿wali ndi ya uri arali muthu a tshila a tshi fulufhedzea nahone e kha ngoho u a bvelela.√/Ri zwi vhona nga Vho-Lugisani vhe vha pomokwa mazwifhi o¾he, fhedzi a zwo ngo vha kwama ngauri vho vha muthu wa ngoho.√√ (3) 9.7 Vho-Mphaga ndi muthu ane u na vhu¾udze¾udze ha u sokou ¾anganedza mafhungo ane a vhudzwa ngeno vha songo a sedzulusa,√/zwenezwo zwi ita uri vha ¾oµe u thatha na u thuntsha Vho-Lugisani ngeno zwi zwikwekwe zwa Vho-Mamidze na khonani dzavho.√ (2) 9.8 Khuµano iyi i ri µisela muhumbulo wa uri Vho-Mamidze ndi tsumbo ya uri a si vho¾he vhafunzi vhane vha tshilela ngoho ine Mudzimu a i funa nahone vhafunzi vho raliho vha khombo zwitshavhani zwashu, ngauralo ri tea u vha thanyela.√√ (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu 9.9 Ndi u sumbedza uri vhumbulu, vivho, tshi¾uhu na vhutshivha a zwi nga lali zwo kunda vhulenda, ngoho na lukuna.√Izwi ri zwi vhona nge Vho-Mamidze na khonani dzavho dza vhumbulu, vhutshivha na vivho zwe vha itela Vho-Lugisani zwi tshi fhedza zwo vhaisa vhone vha½e, ngeno Vho-Lugisani vho fhedza vho pembela/¾amba kha masamba o¾he e vha ½ewa.√√ (3) 9.10 Hai. A zwi tendisei, ngauri Vho-Mamidze ndi vhone vhe vha luka tshikwekwe tsha uri Vho-Lugisani vha pfuluswe.√√ KANA Ee. Zwi a tendisea, ngauri sa mufunzi o ambaraho mukumba wa phele vha tea u rabelela vhathu vho¾he hu si na khethululo, naho khavho yo vha i tshi tou vha swiswi mmbadise.√√ (2) 9.11 - Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza uri vha tshile vhe kha ngoho, vha litshe mazwifhi.√ - Ndo vha ndi tshi nga vha vhudza uri matshilele avho ha anani na zwine Bivhili ya amba. √ - Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza uri vha litshe vivho.√ - Ndo vha ndi tshi nga vha vhudza uri vha gude u hangwela.√ [Na zwi¿we zwi pfalaho, zwiraru fhedzi.] (3) [25] MAFELADAMBWA – NE Sigogo MBUDZISO YA 10 (MBUDZISO NDAPFU) KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu Marangaphan»a Muhumbulo muhulwane ndi mu¾oµo wa bugu wo faredzaho milaedza ine mu¿wali a tama u i ½etshedza vhavhali u ri hu vhe na zwine vha guda nga mafhungo a bugu yeneyo. Muhumbulo muhulwane ndi wa vhutendatenda kha zwa vhuloi. Muthu ha tei u sokou dzhenelela/u welawela mafhungo ane a sa a µivhe ngauri zwi a fhedza zwo mu dzhenisa khakhathini. Mbuno  Ri zwi vhona musi Mawela a tshi dzhenelela kha mafhungo a uri Vho-Maemu ndi muloi ngeno o tou pfa Vho-Ma¾odzi na Vho-Sara vha tshi khou amba ene a tshi khou fhira.  Vho-Ma¾odzi vha µidzhenisa kha mafhungo a mu¾a wa khaladzi avho Vho-Ramasunzi zwe zwa fhedza zwo ¾u¾uwedza Mawela u µidzhenisa kha vhutendatenda ha zwa vhuloi.  Vho-Sara vha tenda mazwifhi e vha vhudzwa nga Vho-Ma¾odzi a u ri Vho-Maemu ndi muloi.  Mawela u tenda zwauri saga ¼e ¼a vha ¼o hwala mmbwa yo faho a si mmbwa ndi phele ya Vho-Maemu ya u mu gadisa vhusiku.  Mawela u ¾oµela Vho-Maemu makhomurethe uri vha mu thuse kha u vha fhisedzela ngomu nµuni na vha mu¾a wavho.  U dodoma vhusiku na tshigubu tsha pi¾irolo a tshi ¾oµa u fhisedzela Vho-Maemu na vha mu¾a wavho ngomu nµuni.  Mawela u fhedza o farwa nga mapholisa, a gwevhelwa u dzula dzhele mi¿waha ya 22. Magumo Mu¿wali o kona u ri bveledzela muhumbulo muhulwane wa uri vhutendatenda kha zwa vhuloi na u sokou µidzhenisa kha mafhungo a sa u kwami zwi a fhedza zwo u dzhenisa khomboni. [25] MBUDZISO YA 11: MAFELADAMBWA – MBUDZISO PFUFHI 11.1 Ndi u dzhia tsheo ya u ¾oµou vhulaha vhathu vha si na mulandu nga mafhungo a si na vhu¾anzi.√ Izwi ri zwi vhona nga ha musi Mawela a tshi ¾odou vhulaha vha ha ·ialama nga ¿wambo wa mafhungo ane a si na vhu¾anzi ho khwa¾hisedzwaho.√ (2) 11.2 Vho-Ramasunzi ndi muthu wa mvumbo yo dzikaho/vha si na khakhathi na muthu/Muthu a sa ¾avhanyi u fhela mbilu/Muthu a sa dzhiwidzhiwi nga zwithu/a sa vhuswi nga mbiti.√√ (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu 11.3 A na vhu¾umani ngauri Mawela o fhedza o farwa a sengiswa, a wa¿wa mulandu a gwevhiwa mi¿waha ya fumbilimbili.√√ (2) 11.4 Vho-Muzila vha vhona Vho-Ramasunzi sa muthu a si na ndavha na zwine vhadzulapo vha¿we vha ita/Muthu a sa dzhieli zwithu n¾ha.√√ (2) 11.5 Vho-Ramasunzi ndi munna wa kereke a sa tendiho kha zwa vhuloi/Naho khaladzi avho a tshi khou vha vhudza nga hazwo a vho ngo zwi tenda, zwenezwo zwa ita uri naho Mawela a na thaidzo ya zwa u loiwa a sa vha vhudze, zwino vha vho tou mangadzwa nga nyimele heyi.√√ (2) 11.6 Vho thusedza uri tshiphiri tshi bvele khagala. Mu¿wali u khou ¾oµou u sumbedza uri ngoho a i kundwi nga mazwifhi.√ Ri zwi vhona musi Vho-Sedzani vha tshi bvisela ngoho khagala ya uri saga ¼e ¼a vha ¼o hakwa nga goloi ya Vho-Ramasunzi ¼o vha ¼i na mmbwa yo faho, hu si phele.√√ (3) 11.7 Vho-Ma¾odzi ndi mukegulu wa nyofho/A tendaho kha dzi¿anga/Wa u lu¾anya,√ zwenezwo zwo ita uri vha fhedze vho lu¾anya Vho-Sara na khonani yavho Vho-Maemu vha tshi ri vha a lowa.√ (2) 11.8 Khuµano iyi i thusa u bvisela khagala uri zwitshavhani zwashu hu na vhathu vhane vha tshivha mvelaphanµa ya vhana vha vha¿we, ngauralo vha a ¾u¾uwedza uri matshudeni a ngaho Mawela vha khakhisee kha pfunzo dzavho.√√ (2) 11.9 Muthu ha tei u sokou dzhenelela kha mafhungo ane a sa a µivhe.√ Ri zwi vhona musi Mawela a tshi ri u khou loiwa nga Vho-Maemu ngeno a si na vhu¾anzi a tshi khou tou humbulela/Vhutendatenda kha zwa vhuloi na dzi¿anga zwi a lu¾anya vhathu na u vusa vilili zwitshavhani.√√ (3) 11.10 Ee. Zwi a tendisea ngauri musalauno arali vhathu vho dinalea vha a fhisa miµi ya vhathu vhane vha vha humbulela uri ndi vhaloi.√√ KANA Hai. A zwi tendisei ngauri arali vhathu vhe dzikhonani kana vhadzulatsini, vha sa pfesesani vha tea u dzula fhasi mafhungo a dzudzanyiwa.√√ [Na zw¿wevho zwi pfalaho.] (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu 11.11 - Ndo vha ndi tshi nga mu eletshedza uri kha litshe zwa vhutendatenda kha zwa vhuloi na dzi¿anga.√ - Ndo vha ndi tshi nga mu eletshedza uri kha litshe u dzhenelela kha mafhungo a sa a µivhi.√ - Ndo vha ndi tshi nga mu eletshedza uri kha dzhene tshikolo a litshe dzikhakhathi√. - Ndo vha ndi tshi µo mu vhudza uri kha dzule fhasi na Vho-Maemu na Vho-Sara uri mafhungo haya a ambiwe.√ [Na zwi¿we zwi pfalaho zwiraru fhedzi.] (3) [25] KANA FOLUKU·OO KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi MBUDZISO YA 12: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 ZWIBVELEDZWA ZWA D, E NA F – LUNGANO, VHURENDI HA SIALALA NA MAAMBELE A SIALALA Marangaphan»a Muhumbulo muhulwane kha ma¿walwa a sialala ndi zwine muanetsheli a tama ri tshi guda zwone. Afha mu¿wali u shumisa lungano, tshirendo tsha sialala na maambele a sialala u tsivhudza vhavhali uri vhuhaga na vhu¾ali zwi a thusa kha u µilamulela na u wana gundo kha maswina musi zwo vhifha, nahone wa maanµa u konwa nga vhu¾ali. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu Mbuno Lungano  Vhana vha dzhena khakhathini nga u sa fara nµila ye vha laedzwa.  Luvhuµa lu shumisa vhu¾ali kha u thusa vhana uri vha si ¼iwe nga phukha.  Luvhuµa lu shumisa vhu¾ali kha uri lu si vhulawe nga dzi¿we phukha.  Luvhuµa lwo shumisa vhu¾ali nga u lwa fukedza dzi¿we phukha mulindini.  Vhana vho swika vho tsireledzea ha vhabebi vhavho nga vhu¾ali ha muvhuµa. Tshikhoµo  Phiriphiri Tshivhase o shumisa vhuhaga kha u thutha na u fhisa miµi ya maswina awe.  Phiriphiri Tshivhase e nndwani o vha a tshi µifunga uri a kunde maswina o µikhudisa nga muri. Mirero  Muthu u fanela u ¾alifha, a µilwela a litsha vhulenda ngauri vhu a vhulahisa.  Muthu a tshi lwa na muthu a songo mu tevhela na hayani ngauri a nga vho vusa nungo a vho u huvhadza.  Hu tshi itwa tshithu hu si na murangaphanµa a tshi bveleli. Maambele  Muthu a tshi ita tshithu u tea u ita nga nungo dzo¾he.  Muthu u fanela u thanyela vhathu vhane vha nga mu vhaisa e henefho.  Muthu a tshi ¾oµa uri tshithu tshawe tshi bvelele u tea u pika a sa ofhi. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa ma¿walwa a sialala u tsivhudza na u ½ea vhathu vhu¾ali ha uri vha fanela u µilwela vho tou µifunga, nahone wa maanµa u konwa nga vhu¾ali. Afha ho shumiswa lungano, tshikhoµo na maambele a sialala u bveledza izwo. [25] MBUDZISO YA 13: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO PFUFHI TSHIBVELEDZWA TSHA G – LUNGANO 13.1 Tshe tsha vhanga khuµano vhukati ha Makhado na vhatshena ndi musi vhathu vhawe vha si tsha mu luvha vha tshi vho luvha vhatshena/O vhilaedzwa nga u ofha uri vhatshena vha µo mu dzhiela shango.√√ (2) 13.2 Manetsheli u ¾ana tshipiµa tsha mathomele, ngauri ndi hone he Makhado a thoma hone u vha khosi ya Vhavenµa.√√ (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu 13.3 Makhado u ¾anwa e khosi ya tshi¾uhu nge a vhulaha vhatshena/Makhado u vhonadzwa e khosi yo µalaho tshimbevha nge a tsho¾ela vhatshena vha songo humbula/Makhado u ¾aniwa e khosi ine ya kona u lwa vhusiku fhedzi/U ¾anwa sa khosi ya vhuhali a sa tendi shango ¼awe ¼i tshi dzhiiwa nga vhatshena/mavhuru.√√ [Zwivhili zwi pfalaho.] (2) 13.4 Ma¾hakheshandwa a vhonala musi vhatshena vha tshi tsho¾helwa vhusiku vha vhulawa vha songo humbula, ngeno vha tshi µivha uri vha na vhushaka havhuµi na Vhavenµa. √√ (2) 13.5 Mulaedza ndi wa uri muthu a songo fulufhela muthu tsho¾he ngauri a nga mu vutshela a mu vhulaha/Muthu a songo tenda shango ¼i tshi dzhiiwa nga vhatshena nga vhufhura.√√ (2) 13.6 Dzina i¼i ¼i edza zwiito kana maitele a Makhado a u lwa vhusiku a tshi kunda mavhuru.√√ (2) 13.7 Ee. Zwi a ¾anganedzea, ngauri vhatshena vho vha vha tshi vho ita uri Vhavenµa vha si tsha mu luvha, tshavho vha tshi vho ¾oµa hu tshi luvhiwa vhone na u tswa shango ¼avho.√√ KANA Hai. A zwi ¾anganedzei, ngauri vhatshena vho vha vhe na vhushaka havhuµi na Vhavenµa vha tshi vha fha mishumo na u vha ½ea na zwigidi. (2) [15] TSHIBVELEDZWA TSHA H – TSHIKHO¶O 13.8 Ipfi 'ahee' ¼i khou tsivhudza Rammbuµa uri a ¾alifhele maswina ane a khou ¾oµa u mu tsho¾ela/·i khou khoµedzela khosi Rammbuµa na u mu fhululedza kha vhuhosi hawe.√√ (2) 13.9 Murendi u ¾oµa u bvisela khagala uri Rammbuµa o vha a tshi gidima nga maanµa.√√ (2) 13.10 Mulaedza ndi wa uri khosi i tea u vha na vhuhali na vhu¾ali ha u kona µilwela na u tsireledza vhathu na shango.√√ (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu 13.11 Tshibvedzwa tsha D tshi ¾ana Makhado e khosi ya Vhavenµa ngeno tsha E tshi tshi ¾ana Rammbuµa e khosi ya vha ha Rammbuµa. Vho¾he vha sumbedzwa vhe mahosi a vhuhali nndwani/Vhuvhili hazwo zwi amba nga ha mahosi a vhuhali na vhu¾ali, vha lwelaho u tsireledza shango ¼avho.√√ [Na zwi¿we zwi pfalaho.] (2) 13.12 Ee. Ndi a tendelana nawo, muthu arali zwa mu vhifhela u a µifunga a shumisa nµila i¿we na i¿we ya u µipilela musi e khomboni.√√ KANA Hai. A thi tendelani nazwo, ngauri makumbe a nga ¾hukhuwa muthu a wa a lovha, zwi a ofhisa u zwi ita hezwo.√√ [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.] (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA MBUDZISO YA 14: MBUDZISO NDAPFU HA U TSA NDI HA U GONYA: MUTSHUTSHU – LL Mafenya KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1 – 3 u wana maraga 2 Marangaphan»a Khuµano ndi u hanedzana/fhambana ha mihumbulo vhukati ha vhabvumbedzwa kana mubvumbedzwa ene mu½e/u sa anµana ha vhatambi nga mihumbulo, maipfi na nga zwiito zwavho. Kha ino µirama khuµano i vhonala vhukati ha Ntshavheni na vha¿we vhabvumbedzwa. Mutumbu - Khuµano i simuwa vhukati ha Ntshavheni na Steve nge a vhudza Ntshavheni uri u langwa nga musadzi. - Khuµano i vha hone vhukati ha tshigwada tshi imaho na Ntshavheni na tshi imaho na Steve zwi tshi vhangwa nga vivho ¼ine Steve a vha na¼o kha vhanna vho malaho vhafumakadzi vho funzeaho. - Khuµano vhukati ha Ntshavheni na mufumakadzi wawe Alice musi Ntshavheni a tshi hanela Alice a tshi ya khosoni ya zwa mushumoni wawe ngei Transkei. - Khuµano ya nga ngomu i vha hone kha Ntshavheni musi a tshi vho thoma u tima-tima mufumakadzi wawe nga murahu ha zwe khonani dzawe dza mu vhudza zwone. - Khuµano i vha hone musi Ntshavheni a tshi rwa musadzi wawe Alice a tshi mu pomoka uri u khou anµana na Tsanyane Matibe. - Ntshavheni u pomoka Tsanyane Matibe uri u khou anµana na mufumakadzi wawe Alice, zwa mbo ita uri hu vhe na khuµano vhukati havho. - Khuµano i vha hone musi Funzani a tshi se¿wa nga Ntshavheni a tshi mu semela u mu kaidza nge a vha a tshi khou rwa musadzi wawe nga mafhungo ane ha na vhu¾anzi nao. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu Magumo Mu¿wali wa ino µirama o kona u bveledza khuµano ngauri o shumisa Ntshavheni kha u ¾u¾uwedza khuµano vhukati hawe na vha¿we vhabvumbedzwa. [25] KANA MBUDZISO YA 15: MBUDZISO PFUFHI HA U TSA NDI HA U GONYA: KANI HA VHA TOU ¶ILWELA 15.1 Mufhindulano u ¾ana vhuµipfi ha vhathu vho dinaleaho/sinyuswaho nga zwiito zwa Muzila.√ Izwi ri zwi pfa musi Vho-Thitho¿wi na vha¿we ngavho vha tshi kulumedzana u yo vhulaha Muzila.√ (2) 15.2 Vho-Thitho¿wi vho ¾aniwa sa mutambi wa muhaga/a sa ofhi ane a lwela pfanelo dzawe na dza vha¿we vhathu/Muthu a sa ¾honifhi milayo ya shango.√√ (2) 15.3 Hu khou ¾aniwa tshifhinga tsha zwino hune musi vhathu vho sinyuswa vha dzhia mulayo vha u vhea zwanµani zwavho/Ndi tshifhinga tsha zwino hune vhathu vha vho µivha na u kona u imelela pfanelo dzavho.√√ (2) 15.4 Aironi ya µirama i khou vha hone musi Muzila a sa µivhi zwine a khou ya u ¾angana nazwo ngeno vha¾aleli vha tshi µivha zwine zwa khou ya u bvelela khae. √√ (2) 15.5 Muvhuso u vhonala wo µala mbavhalelo ngauri u fara vhathu u tshi vha vula vha na milandu ngeno vhafumakadzi vha tshi vhonala vhe na tshi¾uhu ngauri vha fara muthu o tshinyaho vha rwela u vhulaha.√√ (2) 15.6 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhanna kha vha litshe u tambudza vhafumakadzi ngauri vha µo dinalea vha dzhia mulayo vha u vhea zwanµani zwavho/Muvhuso kha u dzhie maga o teaho kha vho tshinyaho vhathu vha sa athu dzhia mulayo vha u vhea zwanµani zwavho.√ Vhafumakadzi vho dzhia mulayo vha u vhea zwanµani zwavho vho netiswa nga u tambudzwa nga vhanna vha no farwa vha sa dzule dzhele.√√ (3) 15.7 A thusedza u sumbedza uri Muzila u khou ya u rwiwa nga nµila ya u sa londa/nga maanµa, lune na u vhulawa a nga vhulawa.√√ (2) 15.8 Mu¿wali o kona u bvisela khagala zwauri Muzila o fhedza o farwa, a rwiwa na u hwamukanywa nga zwiambaro sa zwe vha¼a vhafumakadzi vha vha vho zwi pulana; ha vha u sudzuluwa na u sielisana ha nyito musi zwiwo zwi tshi ¾anµulukana.√√√ (3) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu 15.9 I ¾ana vhuµipfi ha u dinalea lune vha vho humbula u dzhia mulayo vha u vhea zwanµani zwavho.√√ (2) 15.10 Ee. I a ¾anganedzea ngauri mulayo wo kundelwa u tandulula thaidzo ya u shengedzwa ha vhana na vhafumakadzi lwa vhudzekani.√√ KANA Hai. A i ¾anganedzei ngauri vhathu a vha tei u dzhia mulayo vha u vhea zwanµani zwavho/A hu na muthu o tendelwaho u rwa mu¿we muthu/dzhia vhutshilo ha mu¿we muthu. √√ (2) 15.11 - Ndo vha ndi tshi nga humbela vha¿we nga n½e uri ri ye mulayoni hu vhe na kha¾hululo ya mulandu.√ - Ndo vha ndi tshi nga humbela thuso kha vha¿we uri ri mu fare a dovhe vhuyedzedzwe khothoni.√ - Ro vha ri tshi nga ya musanda ra humbela uri a pfuluswe.√ - Ndo vha ndi tshi nga lindela mulayo u tshi dzhia vhukando.√ [Zwiraru fhedzi.] (3) [25] KANA MBUDZISO YA 16: MBUDZISO NDAPFU MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu Marangaphanµa Khuµano ndi u hanedzana/fhambana ha mihumbulo vhukati ha vhabvumbedzwa kana mubvumbedzwa ene mu½e/u sa anµana ha vhatambi nga mihumbulo, maipfi na nga zwiito zwavho. Kha ino µirama khuµano i vhonala vhukati ha Vho-Buku¾a na vha¿we vhabvumbedzwa. Mutumbu - Khuµano i simuwa vhukati ha Vho-Buku¾a na Tsumbedzo musi vha tshi lwela nae u sa sheledza miri. - Ri dovha ra pfa khuµano vhukati ha Vho-Buku¾a na Ntshengedzeni musi vha tshi khou mu kombetshedza u ita nae zwa vhudzekani. - U fhambana ha Vho-Buku¾a na Vho-Takalani zwo vhangwa nge Vho-Buku¾a vha vha vha sa fari vhana u fana, vha dzulela u rwa na u sema Tsumbedzo ngeno Ntshengedzeni vha tshi mu fara sa gumba. - Khuµano vhukati ha Vho-Buku¾a na ¾hohoyatshikolo Vho-Ra¿wedzi nge Vho-Buku¾a vha si tende mafhungo a Ntshengedzeni a u dzula o eµela ngomu kilasini na u sa u ita mishumo ya tshikolo a tshi ambiwa nga hao. - Vho-Buku¾a vha fhambana na mulayo musi vha tshi farwa nga mapholisa kha milandu ye vha ita. Magumo Mu¿wali wa ino µirama o kona u bveledza khuµano musi a tshi shumisa Vho-Buku¾a kha u ¾u¾uwedza khuµano vhukati havho na vha¿we vhabvumbedzwa. [25] KANA MBUDZISO YA 17: MBUDZISO PFUFHI MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe 17.1 A ¾ana lushaka lwa puloto ¾hukhu. Nyambedzano yo livhiswa kha uri Ntshengedzeni a dzivhuluwe kha dandetande ¼ine a vha na¼o ¼a u tambudzwa hawe/Uri atsina a si ene e e¾he, vha¿we sa ene vha khou amba, fhedzi ene ha tendi u bvisa tshiphiri.√√ (2) 17.2 Vho-Ra¿wedzi vho ¾aniwa sa ¾hohoyatshikolo ine ya vha na ndavha na vhana vhayo/vha a µivha vhana vhavho/vha a dzhenelela kha thaidzo dza vhana vhavho uri vha dzi tandulule.√√ (2) 17.3 A khou sumbedza tshifhinga tsha zwino/musalauno hune a khou ri ¾anela ma¾ula ane a khou itwa nga vhokhotsi kha vhana vha vhasidzana, lune vha¿we vha fhedza vho amba tshiphiri nga u µivha pfanelo dzavho. (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu 17.4 Aironi ya µirama i vhonala musi Muofhe a tshi khou ¾alutshedza Ntshengedzeni nga ha mu¿we musidzana we khotsi awe vha farwa vha tshi mu tambudza lwa vhudzekani, ngeno a sa zwi µivhi uri na Ntshengedzeni u khou tambudzwa ngauralo nga khotsi awe ngeno ri½e vhavhali/vha¾aleli ri tshi zwi µivha. √√ (2) 17.5 Vho-Buku¾a vho ¾anwa sa ¼iravhele vhukati ha tshitshavha ¼ine ¼a si ¾honifhe pfanelo dza vhana na vhafumakadzi,√ ngeno Ntshengedzeni o imela zwipondwa zwinzhi zwi tambudzwaho shangoni ngeno zwo fhumula.√ (2) 17.6 Muhumbulo muhulwane ndi wa u eletshedza vhana vha vhasidzana uri arali vha tshi tambudzwa nga vhokhotsi avho lwa vhudzekani vha fanela u vhiga mulandu mapholisani√/Vhokhotsi vha tea u ¾utshela u tambudza vhana vhavho lwa vhudzekani ngauri vha µo farwa nga mapholisa.√√ (3) 17.7 Mafhungo ane a khou ambiwa nga Muofhe a thusedza uri zwi tshi ya phanµa hu vho wanala uri atsina na ene Ntshengedzeni o vha a tshi khou tambudzwa lwa vhudzekani nga khotsi awe Vho-Buku¾a.√√ (2) 17.8 Mu¿wali o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga nµila heyi a tshi itela u sumbedza uri Ntshengedzeni mafhungo ane a khou ambiwa a a mu vhaisa/ humbudza zwine zwa khou itea khae.√√√ (3) 17.9 Nyambedzano na nyito zwi bvukulula uri Ntshengedzeni zwi a mu kwama ngauri na ene u na thaidzo ya u tshipiwa nga khotsi awe, zwino nyambedzano iyi i a mu dzikusa a humbula zwa murahu.√√ (2) 17.10 Hai. A ku ¾anganedzei ngauri vho vha tshi khou tambudza vhana vhavho na mufumakadzi wavho/Vhuµifari havho phanµa ha vhadededzi na ¾hohoyatshikolo a vhu sumbedzi khotsi a re na vhuµifhinduleli.√√ (2) 17.11 - Lushaka kha lu pfumbudzwe nga ha pfanelo dza vhathu. √ - Pfanelo dza vhana kha dzi vhe tshipiµa tsha pfunzo zwikoloni. - Vhashumelavhapo kha vha ite khampheini dzo angalalaho u tsivhudza vhathu nga ha tshiguru hetshi. √ - Lushaka kha lu ime nga milenzhe lu ite mulevho wa u lwa na maravhele o¾he a pfukaho/kandekanyaho pfanelo dza vhana na vhafumakadzi√. [Na zwi¿we zwi pfalaho.] (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani ( HL)/P2 25 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA MAANEA A ·ITHERETSHA – MBUDZISO NDAPF U: VHURENDI [MARAG A : 10] Khritheria Vhu koni ha n ¾hesa Tshikili Tshone Vhu koni ha v hu ka ti/ ho Vhu koni ha fha si U sa kona linganelaho/vhu fu sha ho ZWI RE NG OMU 8 – 10 6– 7 4–5 2– 3 0– 1 - Tsenguluso yo - U sumbedza u pfesesa - Tsenguluso i fushaho/ - Tsenguluso ya ¾hoho i - A hu na u pfeseswa ha Tsenguluso ya ¾hoho nwelelaho ya ¾hoho na u sengulusa ¾hoho linganelaho ya ¾hoho sa fushi ¾hoho Tshidziki tsha mafhungo/u - Mbuno dzo angalalaho nga nµila yone - Hu na dzi¿we mbuno - Hu na tshaedzo - A hu na thikhedzo u khwa¾hisedza nga vhu¾anzi dzi gobolaho; hu na - Phindulo ndi yo dzavhuµi dzi tikedzaho khulwane ya mbuno bva kha tshirendo na kupfesesele kwa khwa¾hisedzo yo dziaho faredzaho ¾hoho dzi tikedzaho ¾hoho - Mugudi ha na nµivho tshibveledzwa u bva kha tshirendo zwidodombedzwa zwi - Naho dzi¿we dza - Kupfesesele kwa fhasi ya lushaka lwa ¼i¿walwa - U pfesesa ha n¾hesa ha khagala mbuno dzo tikedzwa, hu kwa lushaka lwa (vhurendi) na tshirendo MARAG A 7 lushaka lwa ¼i¿walwa - Mbuno dzi pfadzaho µi vha na vhu¾anzi vhu sa ¼i¿walwa (vhurendi) na (vhurendi) na tshirendo dzo ½ekedzwa, naho tendiseiho tshirendo dzi¿we dzadzo dzi - U pfesesa ha mutheo ha songo tou tikedzwa u lushaka lwa ¼i¿walwa swika henefho (vhurendi) na tshirendo - U pfesesa ha lushaka lwa ¼i¿walwa (vhurendi) na tshirendo TSHIVHUMBEO NA - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tshi re - Hu µi vha na vhu¿we - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tsho LUAMBO lunzhedzanaho tsho¾he khagala na mbuno dzi vhukhakhi ha pulaniwa lwo khakhea tsho¾he - Mbuno dzo lundwa tevhelelanaho lu tshivhumbeo khakheaho - Vhukhakhi vhunzhisa Tshivhumbeo, thevhekano tshidele nahone dza pfadzaho - Maanea/Phindulo i - Mbuno a dzo ngo ha luambo na tshitaila i pfadzaho na bveledzwa zwi khagala - Thevhekano ya mbuno shaedza thevhekano yo dzudzanywa lu ku½ekedzelwe kwa tsho¾he i a pfadza fha¾eaho ya kupfesesele pfadzaho mafhungo - Luambo, tshitaela, na - Luambo, thouni na na ndunzhendunzhe - Vhukhakhi ha luambo Luambo, thouni na thouni zwo vhibva, zwi a tshitaela vhunzhi zwo - Luambo lwo faredza vhu khagala tshitaila zwo shumiswaho ¾okonya, nahone zwo lulama vhukhakhi vhu si gathi, - Thouni na tshitaila a kha maanea/phindulo lulama thouni na tshitaela zwo ngo tea ndapfu - A hu na vhukhakhi vhu hunzhi zwo tea vhonalaho ha girama, MARAG A 3 mupele¾o na zwiga zwa u vhala MARAG ANYANGAREDZI 8 – 10 6– 7 4–5 2– 3 0– 1 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani ( HL)/P2 26 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹ OLA/MAKA MAANEA A ·ITHERETSHA – PHINDULO NDAPFU: NG ANEA NA ¶IRAMA NA FO·OKU·OO [MARAG A: 25] Khritheria Vhu koni ha n ¾hesa Tshikili tshone Vhukoni ha v hu ka ti/ ho Vhu koni ha fha si U sa kona linganelaho/vhu fu sha ho ZWI RE NGOMU 12 – 15 9 – 11 6– 8 4– 5 0– 3 - Phindulo ya - U sumbedza u pfesesa - U pfesesa ¾hoho lwo - U pfesesa ¾hoho lwa u - U pfesesa hu¾uku¾uku Tsenguluso ya ¾hoho ma¾hakhe¾hakheni/n¾hesa: na u sengulusa ¾hoho nga linganelaho/hu songo tou phuphuledza; a hu ha ¾hoho Tshidziki tsha mafhungo/u 14–15 nµila yone goµombelaho; a si zwo¾he tou vha na zwi¿we - Ndingedzo yo khwa¾hisedza nga vhu¾anzi Phindulo ya ma¾hakheni/n¾ha: - Phindulo ndi yo zwi¾alusi zwo zwi¾alusi zwo rembeµaho/i songo na kupfesesele kwa 12–13 faredzaho dodombedzwaho senguluswaho nga khwa¾haho ya u fhindula tshibveledzwa - Tsenguluso yo nwelelaho ya zwidodombedzwa zwi - Hu na dzi¿we mbuno dzi vhuµalo mbudziso ¾hoho khagala tikedzaho ¾hoho - Mbuno ¾hukhu dzi - Makumedzwa ha MARAGA 15 - Mbuno dzo angalalaho dzi - Mbuno dzi¿we dzi - Ma¿we makumedzwa o tikedza ¾hoho tendisei na kathihi gobolaho; hu na khwa¾hisedzo pfadzaho dzo ½ekedzwa, tikedzwa, fhedzi vhu¾anzi - Makumedzwa a - Mugudi ha na nµivho yo dziaho u bva kha naho dzi¿we dzadzo dzi a vhu tendisei tshifhinga tshimbilelanaho ndi ya lushaka lwa ¼i¿walwa tshibveledzwa songo tou tikedzwa u tsho¾he ma¾uku¾uku kana tshibveledzwa - U pfesesa ha n¾hesa ha swika henefho - U pfesesa ¼i¿walo na - U pfesesa hu¾uku ha lushaka lwa ¼i¿walwa na - Hu na vhu¾anzi ha u tshibveledzwa hu songo ¼i¿walwa na - tshibveledzwa pfesesa lushaka lwa fhelelaho tshibveledzwa ¼i¿walwa na tshibveledzwa TSHIVHUMBEO NA 8– 10 6–7 4– 5 2– 3 0– 1 LUAMBO - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tshi re - Hu na vhu¿we vhu¾anzi - Tshivhumbeo tsho - U shaea ha lunzhedzana tsho¾he khagala na makumedzwa ha tshivhumbeo pulaniwa nga nµila yo tshivhumbeo tsho Tshivhumbeo, thevhekano i - Marangaphanµa na magumo a tevhelelanaho lu - U pfadza na khakheaho pulaniwaho zwi khakhisa pfadzaho na ku½ekedzelwe ndi zwa n¾hesa pfadzaho ndunzhendunzhe zwi µi - Makumedzwa ho ngo thevhekano ya kwa mafhungo - Makumedzwa o vhekanywa - Marangaphanµa na vha hone, fhedzi zwo vhekanywa nga nµila i ¼ikumedzwa Luambo, thouni na tshitaila zwavhuµi nahone a bveledzwa magumo na dzi¿we faredza vhukhakhi pfadzaho - Vhukhakhi ha luambo zwo shumiswaho kha zwi khagala phara zwo dzudzanywa - Hu na vhukhakhi vhu - Vhukhakhi ha luambo na tshitaila zwi itisa uri maanea/phindulo ndapfu - Luambo, tshitaela, na thouni nga nµila yo faranaho vhonalaho ha luambo; vhu khagala phindulo iyi i kundelwe zwo vhibva, zwi a ¾okonya, - U tevhekana hu thouni na tshitaila hunzhi - Thouni na tshitaela a u swikelela MARAGA 10 nahone zwo lulama pfadzaho ha zwo tea zwo ngo tea - Thouni na tshitaela a makumedzwa - Phara hunzhi dzo lulama - Phara dzo khakhea zwo ngo tea - Luambo, thouni na - Phara dzo khakhea tshitaela hunzhi zwo lulama MARAGANYANGAREDZI 20 – 25 15 – 19 10– 14 5– 9 0– 4 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa