Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2014 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2014 MEMORANDAMU MARAGA: 80 Memorandamu uyu u na masia¾ari a 23. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO RANDELWAHO/GUDELWAHO MBUDZISO 1 (Mbudziso ndapfu) NELSON-MANDELA – LR NDHLOVU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re magumoni a memorandamu uyu. Marangaphanµa: ¹halutshedzo ya tshirendo ndi zwine tshirendo tsha amba zwone. Ndima/tshitanza i faredza muhumbulo wo fha¾waho nga vese/mitaladzi. Mutevhetsindo ndi nµila ine tshirendo tsha elela ngayo musi tshi tshi rendwa. Tshi nga rendwa nga u ¾avhanya zwi tshi bva kha u takala ha murendi kana tsha rendwa nga u ongolowa zwi tshi bva kha vhuµipfi ha murendi musi a tshi ¿wala tshirendo tshawe. Mutumbu: Tshirendo itshi tshi amba nga ha vhu¾ungu he Vho-Mandela vha ¾angana naho u bva vhu¾ukuni havho na musi vha tshi tambudziwa nga muvhuso wa tshi¾alula. Murendi u vhilahela nga u vhona vhathu vha tshi tambudza murangaphanµa wa lushaka vha sa zwi µivhi. Hezwi zwi ita uri tshirendo tshi rendwe nga nµila ya u ongolowa ngauri murendi ho ngo takala. Kha ndima/tshi¾anza 1, mutevhetsindo ndi wa u ongolowa. Murendi u sumbedza vhu¾ungu he mme a Vho-Mandela vha vhu pfa musi vha tshi bebiwa. Ndima/tshitanza 2, murendi u sumbedza vhu¾ungu he Vho-Mandela vha ¾angana naho malisoni vha tshe mu¾uku. Hezwi zwi ita uri ndima heyi i rendwe nga u ongolowa. Ndima/tshi¾anza 3, murendi u sumbedza tshi¾uhu tshe Vho-Mandela vha itelwa tshone nga muvhuso wa tshi¾alula u tshi vha valela Robben Island na u tambudzelwa pfunzo ya Bantu Education. Mutevhetsindo une ra u wana kha ndima heyi ndi wa u ongolowa ngauri hu na vhu¾ungu vhune murendi a khou vhu pfa nga u tambudziwa ha Vho-Nelson Mandela. Kha ndima/vese 4, mutevhetsindo ndi une wa ongolowa. Murendi u pfa vhu¾ungu a tshi vhona Vho-Nelson Mandela vho tambudziwa nge vhathu vha shaya nµivho ya u ri ndi murangaphanµa o µi½etshedzelaho u tshidza vharema. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu Mapendelo: Murendi o kona u shumisa ndima na mutevhetsindo nga nµila ine zwa ¾u¾uwedza ¾halutshedzo ya tshirendo itshi – mitaladzi ya ndima i elela nga u ongolowa ngauri tshirendo tsho¾he hetshi tshi dzikusa vhu¾ungu musi ri tshi pfa nga ha u tambula ha Vho-Mandela. [10] MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi) 2.1 'Nda ¾amba nda ¾ambuluwa' kana 'Mi¾odzi yo bva ya fhalala'. (1) 2.2 U khou amba uri tsireledzo o i wana kha Mudzimu naho o lovhelwa nga mme a tshe mu¾uku. (1) 2.3 Uri ¿wana arali o lovhelwa nga mme a tshe mu¾uku u aluwa a tshi tambula nga u shaya thikedzo yo fhelelaho/U felwa nga mme u tshe lushie/mu¾uku ndi zwithu zwi vhavhaho/pfisaho vhu¾ungu vhukuma. (2) 2.4 C/Yo ¾utshelwa nga mme. (1) 2.5 ·ifanyisi – mapfura a nakisa muthu, murendi u tama u vha wavhuµi/zwi mu nakele vhunga vha¿we vhathu naho o bebwa e tsiwana. (3) 2.6 Ee, ngauri nyimele ye ya vha i khayo ya u lovhelwa nga mubebi e lushie i a pfisa vhu¾ungu. ºwana mu¿we na mu¿we a tshi aluwa u ¾oµa mubebi tsini. (2) [10] MBUDZISO 3 (Mbudziso pfufhi) 3.1 Lumongwe. (1) 3.2 Zwi amba u vha na thumbu. (1) 3.3 Uri muthu a tshi ita zwithu zwivhi o dzumbama a tshi ri a zwi nga vhonali, zwi a bvela khagala a fhedza o wela khomboni/zwo µivhea/ºwana a tshi kaidziwa kha pfe ngauri u sa pfa hu ¾unya mavhudzi. (2) 3.4 B/a tshi pfana na vhatukana vhanzhi. (1) 3.5 ·ifanyamuthu – shango ¼i fanyiswa na muthu, ¼i a 'fhisa', na 'vhutshilo' vhu ofhisaho. ºwana hoyu nga u sa pfa a tshi kaidzwa, zwino shango ¼o mu 'fhisa', o ¾angana nazwo/u khou pfa vhu¾ungu. (3) 3.6 Hai, o tou tshila vhutshilo vhu si havhuµi ene mu½e o dzumbama a tshi vhona u nga a zwi nga bveli khagala/Ho ngo pfa vhabebi vha tshi mu kaidza uri a songo ita zwa vhatukana/vhudzekani. (2) [10] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi) 4.1 'mugobi'. (1) 4.2 Uri o sia vhana vhawe vha tshe vha¾uku. (1) 4.3 Uri vhana vha lovhelwaho nga mubebi vha tshe vha¾uku vha sala vha tshi tambula nga u shaya thikhedzo ya mubebi/U felwa nga vhabebi vhana vha tshee vha¾uku ndi zwithu zwi vhavhaho/pfisaho vhu¾ungu nga maanµa/murendi u sasaladza mabulayo a vhabebi a siaho vhana vho no vha zwisiwana. (2) 4.4 B/vhulahelwa mme avho. (1) 4.5 ·ifanyamuthu – u dzhia zwifhondo sa vhana vhane vha kaidzwa vha pfa; u khou vha kwengweledza uri vha fhumule u lila vhunga ndifhedzo i tshi µo bva ha Mudzimu. (3) 4.6 Ee, ngauri vha shaya tsireledzo na lufuno lwa mubebi nge vha vhulahelwa mme nga muvhi. (2) [10] VHURENDI VHU SONGO GUDELWAHO/RANDELWAHO MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu) IWE MUNNA WEE!: LR NDHLOVU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re magumoni a memorandamu uyu. Marangaphanµa: Kunangele kwa maipfi ndi nµila ine murendi a nanga maipfi o pfumaho/kama¾aho vhurendi. Maipfi enea a vha a songo µowelea. ·imudi ndi zwine murendi a µipfisa zwone tshirendoni tshawe. Mutumbu: Murendi ha ngo takala. U khou sasaladza zwiito zwa munna zwo bvaho nµilani zwine zwa nengisa na u sa ¾anganedzea. Kutshilele kwawe na kwa mmbwa a zwo ngo fhambana. U ita zwa vhudzekani na vhana vha¾uku na zwutukana a tshi phaµaladza malwadze. Murendi u tama munna hoyu mulayo u tshi mu dzhiela vhukando. U bveledza muhumbulo hoyu, murendi o shumisa maipfi o pfumaho vhurendi a tevhelaho: • ·ikumedzwa ¼a zwihevhehevhe – u solelwa mishumo mivhi. • Zwikongomoti – vhathu vha si na mushumo nahone vha sa dzhielwi n¾ha. • Mishumo i bvulaho na zwiambaro – zwiito zwi shonisaho zwa muthu. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu • Zwikhotho – kutshilele ku fanaho na kwa mmbwa ya nduna. • ¹hurumudzha ma¼eri – u bvula zwiambaro zwa vhana vha¾uku u sa londi u tshi ¾oµou ita zwa vhudzekani. • Shango nga ¼i u pfe mare – vhathu vha tea u mu nyalela zwiito zwawe • Nongokanywe – u ka¾udziwa kha zwiito zwivhi nga u dzhielwa vhukando nga mulayo/ha tsha µo vhona/u si tsha vha na nyemulo. • Ma¾anza – u nengisa ha zwiito zwivhi/kutshilele ku si kwavhuµi kwa munna • Ragaladza – u ita zwa vhudzekani na zwitukana zwi¾uku nga nµila ya u kombetshedza. • Gobela – u phaµaladza malwadze. Mapendelo: Murendi o kona kunangele kwa maipfi nga nµila i fushaho lune kwa ¾u¾uwedza ¼imuµi tshirendoni itshi. Maipfi haya a bva kha muthu a songo takalaho, o sinyuwaho, ane a khou gwalaba na u sasaladza zwiito zwi shonisaho zwa vhana vha¿we fhano shangoni. [10] MBUDZISO 6 (Mbudziso pfufhi) 6.1 Mutaladzi/vese 3: 'Wa solwa na nga zwikongomoti zwa shango'. Ndi ipfi 'zwikongomoti'. (2) 6.2 Mitaladzi/vese 14 – 15: 'Hune iwe wa ragaladza na zwitukana malaloni au' na 'Zwitshili zwa malwadze wa gobela sa luvhele'. (2) 6.3 Zwiito zwa munna hoyu a zwo ngo fhambana na zwa mmbwa ya nduna ngauri u ita zwa vhudzekani na zwana zwi¾uku zwi sa athu swika u lugela u ita zwa vhudzekani. (2) 6.4 ·ifanyisi – u fanyisa u nengisa ha zwiito/kutshilele kwa munna hu fanaho na u nengisa ha ma¾anza. (2) 6.5 Ee, hu na vhanna vhane vha tshila nga nµila yeneyi vha tshi ita zwa vhudzekani na zwana zwi¾uku vha tshi phaµaladza malwadze. (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA B: NGANEA MBUDZISO 7 (Mbudziso ndapfu) TSHI ¶O LILWA – NE PHASWANA KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re magumoni a memorandamu uyu. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: • Arali e kha khoudu 6-7 u wana maraga 4 • Arali e kha khoudu 4-5 u wana maraga 3 • Arali e kha khoudu 1-3 u wana maraga 2 Marangaphanµa: Muanewa dendele ndi muanewa ane zwiitei zwinzhi zwa mona nae kana zwa kwama ene buguni. Ndi ene ane a vha na thaidzo buguni. Khuµano ndi u lwa kana u fhambana ha vhaanewa buguni zwi tshi nga bva kha kuhumbulele, nyito, mvelele na kutshilele. Hu na khuµano ya nga ngomu na ya nga nnµa. Ya nga ngomu i bvelela muhumbuloni wa muanewa (musi mihumbulo i tshi khou lwedzana). Ya nga nnµa i bvelela musi vhaanewa buguni vha tshi tou farana kana u semana na musi vha khou vhangisana, kana u lwela vhuimo, kana u vhivhana, nz. Mutumbu: Muanewa dendele ndi Vho-Luvhone ngauri ndi vhone vhane zwiitei zwinzhi zwa µisendeka khavho. Fhedzi-ha ri nga si ambe Vho-Luvhone ra sia Vho-Eme¼i vhunga vha mu¾a muthihi. Vho-Eme¼i ndi vhone muvhangi wa khuµano dzine ra dzi wana nganeani iyi. Khuµano dzine ra dzi wana nganeani iyi ho µalesa dza nga nnµa. Kutshilele kwa Vho-Luvhone kwa u kundelwa u dzhia vhuimo havho sa ṱhoho ya muḓi, ku ri ḓisela khuḓano dzi tevhelaho. • Kutshilele kwa Vho-Eme¼i kwa u vha na vhuhovheleli na u funesa zwithu zwa n¾hesa ku vhanga khuµano mu¾ani wa ha ¸e¾hulwe. • Mu¾ani wa ha ¸e¾hulwe hu vha na zwikolodo zwinzhi zwine Vho-Luvhone sa ¾hoho ya muµi vha balelwa u zwi badela. • Vha fhambana na musadzi wavho zwi tshi itiswa nga u balelwa u dzhia vhuµifhinduleli sa ¾hoho ya muµi. • U vhona u anda ha zwikolodo Vho-Luvhone vha ya banngani u ya u ¾oµa thuso ya masheleni, fhedzi vha fhedza vho fhambana na muhulwane wa banngani nge vha dzi¿wa masheleni. • U vhona zwo rali, vha ya kha Luambo wa ramabindu u ¾oµa thuso ya masheleni, na henefha zwa konµa, vha fhedza vho fhambana. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu • Vho-Luvhone vha halifhela mufumakadzi wavho we a vha a tshi khou vha vhudza nga tshikolodo tsha vhengeleni ḽa zwiambaro, lwe vha fhedza vho laṱa na founu fhasi, vha lidza na tsaṅwa. • Vho-Luvhone vha fhuredzwa nga fobvu Dzhalagoma vha vho ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga. Hezwi zwi ita uri vha lwe na mulayo. • Vho-Luvhone vha fhambana na mufumakadzi wavho nge vha vha vhudza uri vha ḓiita poswo ya Sibasa musi vha tshi ¾anganedza lu¿walo lwe vha fhiwa nga ¿wana uri vha ye u fha mme awe. Vho ḓo dzhena mbitini lwe Vho-Eme¼i vha fhedza vho tou humbela na pfarelo. • Vho-Luvhone vha balelwa u shuma mishumo ya tshikolo nga u µidzhenisa kha zwa vhugevhenga zwa ita uri vha fhambane na ¾hohoyatshikolo, ha vha u vhasa mulilo. • Vho-Luvhone vha reilela magevhenga vha tshi enda vha tshi tswa na u pwasha dzibannga vha tshi khou lwa na mulayo hezwi ha vha u µiokela masimbe n¾ha ha ¾hoho. • Vho-Luvhone vha vho vha na mbilaelo ya uri vha khou khoḓelwa u vha mureili wa ndele kha mushumo wa vhugevhenga madzuloni a u vha 'luvhone' kha/lwa lushaka, luvalo lu khou lwa navho hafha (khuµano ya muhumbulo). • Vho-Luvhone vha dovha hafhu u fhambana na ¾hohoyatshikolo vhe vha vha vha tshi khou vha humbela uri vha songo litsha mushumo, vhone vha vha vhudza uri a vha ṱoḓi u dzheniswa khothe sa muthu o vhulayaho muthu. • Vho-Luvhone na Vho-Emeḽi mufumakadzi wavho vha lwa na mulayo nga u ḓidzhenisa kha zwa vhugevhenga (u rengisa mbanzhe, u homboka, nz.). • Kutshilele kuvhi kwa Vho-Luvhone ku ita uri vha fariwe nga murahu ha musi Dzhalagoma o dzhenwa nga muya wa Mudzimu, a vho ambulula vhuvhi ho¾he he a vha a tshi khou ita navho. Vha fhedza vho farwa vha valelwa khothoni. Mapendelo: Mu¿wali o kona u ri bvisela kutshilele kwa Vho-Luvhone nga nµila i fushaho lune kwa ¾u¾uwedza khuµano nganeani iyi. Vhone na mufumakadzi vho mbilimbiµana na khuµano hedzi dza fhedza dzo vha kunda lwa u isa khothoni. [25] MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi) TSHI ¶O LILWA – NE PHASWANA 8.1 - Vha khou vhilahela nga thundu yavho ine ya khou ¾oµou rengiswa. - Zwe Luambo a vha vhudza uri vhadededzi a vha holi. - U sa kona u wana masheleni a u badela. - U anµadzwa kha gurannµa u itela u rengiswa ha ndaka yavho. (Zwi¿we na zwi¿we zwivhili) (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu 8.2 Ndi musi vha tshi khou gungula nge Luambo a vha dzima tshelede ya u rengulula thundu dzavho, ngeno vha tshi humbula uri a nga µa a dzi renga/Vho sinyutshela Luambo ane madzuloni a u vha thusa, a vho humbula u tou vha khokhovhedza tsho¾he. (2) 8.3 Vho¾he vha na vhuhovheleli ha u funesa tshelede nnzhi. (2) 8.4 Vhutamatama ho kalulaho ha zwa madzanga na vhugevhenga zwi a wedza muthu khomboni/vhugevhenga a hu vhuedzi tshaho. (2) 8.5 Vho ya u ¾oµa thuso ya tshelede banngani na kha Luambo. (2) 8.6 Vha fhambana ngauri Vho-Eme¼i vha tou vha tshigevhenga tsha tsiko, ngeno Vho-Luvhone vho tou dzheniswa nga ¾hoho nga ¿wambo wa yone milandu. (2) 8.7 Vho-Eme¼i vho pfa vho tshuwa nga maanµa nga zwe zwa bvelela kerekeni vha tshi humbula uri ndi hone vho wanala vha µo farwa vhunga Dzhalagoma o phula tshiphiri tsho¾he. (1) 8.8 Ndi ngauri vho vha vho ya ho¾he he vha vha vha tshi khou humbula uri vha µo wana thuso ya tshelede, fhedzi zwe vhutoto/zwa bala. (2) 8.9 Vho farwa nga mapholisa vha fhedza vho vha valela khothoni. (2) 8.10 A vha ofhi zwithu/a vha na luvalo, arali vha tshi khou ita tshithu a vha londi uri mvelelo dza hone dzi nga vha dzifhio/a vha vhavhaleli munna wavho, vha funesa madzanga (na zwi¿wevho zwi pfalaho). (2) 8.11 C/O vha a tshi khou ¾oµa u renga thundu dzavho. (1) 8.12 Vhuµifari ha Vho-Luvhone a vhu pfali, vha sokou fhumula vha si ambe tshithu Vho-Eme¼i vha tshi ita zwikolodo zwi tshi µala muµini vha sa vha kaidzi/a vha na vhuµifhinduleli sa ¾hoho ya muµi. (2) 8.13 U lingedza nga nµila dzo¾he u ¾oµa thuso ya tshelede ine i nga lifha zwikolodo hu si u ¾oµa nga nµila ya u µidzhenisa kha zwa vhugevhenga lini. (3) [25] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu MBUDZISO 9 (Mbudziso ndapfu) BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW MAGAU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re magumoni a memorandamu uyu. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: • Arali e kha khoudu 6-7 u wana maraga 4 • Arali e kha khoudu 4-5 u wana maraga 3 • Arali e kha khoudu 1-3 u wana maraga 2 Marangaphanµa: Muanewa dendele ndi muanewa ane zwiitei zwinzhi zwa mona nae kana zwa kwama ene buguni. Ndi ene ane a vha na thaidzo buguni. Khuµano ndi u lwa kana u fhambana ha vhaanewa buguni zwi tshi nga bva kha kuhumbulele, nyito, mvelele na kutshilele. Hu na khuµano ya nga ngomu na ya nga nnµa. Ya nga ngomu i bvelela muhumbuloni wa muanewa (musi mihumbulo i tshi khou lwedzana). Ya nga nnµa i bvelela musi vhaanewa buguni vha tshi tou farana, u semana, na musi vha tshi tou lwa, kana u lwela vhuimo, kana u vhivhana,nz. Mutumbu: Nganeani iyi mutambi dendele ndi Vho-Joel Lugisani vha Tshiozwi. Kutshilele kwavho kwo vhanga khuµano ngauri vha imelela ngoho. Vho-Mandiwana na lugwada lwavho vha a zwi sanda hezwi. Hezwi zwi ita uri vha vhe na vivho na vengo lwe vha fhedza vha tshi tovhola Vho-Lugisani. • Vho-Joel Lugisani vha imelela Sandani Mawelewele kha mulandu wa u pfi ho ngo badela tshelede, vha mbo µi kuµana na vhavenµa Vho-Langanani Mandiwana na vhamusanda Vho-Mukhotho. • Vha dovha hafhu vha imelela Khumela Rabambukwa kha mulandu wa u pfi o fhisa muµi wa Vho-Tshikwe¾a ngeno hu vhone vha½e vho tou fhisa, zwa ita uri vha kuµane na Vho-Mandiwana khathihi na Vho-Mukhotho. • Ri wana vha tshi kuµana na Vho-Sam Mamidze musi vha tshi ri sa mufunzi kha vha farele Phundulu we a vha sukumedzela dindini vha huvhala kha shama. • U ½ea vhu¾anzi ha uri Vho-Mari¾a ndi vhone vho lumaho Vho-Mmbi kha tswaro hu si mmbwa, Maphangule; hezwi zwa ½a½isa khuµano na vengo. • Vho-Lugisani vha hana mitambo ya sialala vha ri kha ri lingedze ya musalauno uri hu bviswe vhatukana badani zwa ita uri vha kuµane na Vho-Mandiwana na Vho-Mukhotho. • Vho-Lugisani vha funiwa nga Vhamusanda Vho-Mphaga nga u shumesa havho vho µiimisela zwa vho ita uri vha vhengiwe nga Vho-Mandwana na lugwada lwavho. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu • U ¾oµa havho sunga-sunga kha vhathu zwo vha lu¾anya na vhadzulapo vha Dovhoni, ngeno zwo itiswa nga Vho-Mandiwana, Vho-Mukhotho na Vho- Mamidze. • U bveledzisa havho muvhundu wa Dovhoni zwo ita uri vha vhengiwe nga Vho- Mandiwana na khonani dzavho. • U zwifheliwa ha Vho-Joel Lugisani musi ho ¿waliwa lu¿walo lwa u pfi vha khou vhanga vhuhosi ha Dovhoni, zwo vha lu¾anya na Vho-Nyamalwela Singo na Vhamusanda Vho-Mphaga vha½e vha shango. • Kutshilele kwavho kwa vhuµi, naho kwo vha ku tshi sandiwa nga Vho- Mandiwana na lugwada lwavho, kwo ita uri ku vha µisele zwivhuya nge vha pfufhiwa nga vhuhosi. Mapendelo/Magumo: Mu¿wali vho kona u ri bvisela kutshilele kwa Vho-Lugisani nga nµila i fushaho lune kwa ¾u¾uwedza khuµano nganeani iyi. Vhathu vha lwa na u sanda uyo a imaho na ngoho, a shumelaho vhathu, nahone a µisaho tshanduko/mvelaphanµa shangoni. [25] MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi) BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW MAGAU 10.1 -Vho hudza miµi u bva kha ya 20, zwino yo no vha 600 -Vho fha¾isa tshikolo na ki¼iniki -Vho bwisa maµi -Vho itisa mabindu manzhi. (Zwivhili fhedzi) (2) 10.2 Ndi nge vha wanala vhe kha vhumbulu ha u vusa mufhirifhiri kha ¼a Dovhoni. (2) 10.3 Vho¾he ndi vharangaphanµa vha tshilaho vhe ngohoni, nahone vha ¾u¾uwedza mvelaphanµa shangoni. (2) 10.4 Vivho na vengo zwi a wedza muthu khomboni/a zwi vhuedzi tshithu. (2) 10.5 -Ndi nge vha pfa uri vho ¿wala lu¿walo lwa u vhanga vhuhosi ha Dovhoni. -Vha vha humbulela uri vha nga vha vha tshi khou swendelela kha vha¾anuni vhavho. (2) 10.6 Vho-Nyamalwela Singo na Vho-Muofhe vho¾he vho dzhenwa nga nyofho vhunga vha sa funi zwa dzi khakhathi. (1) 10.7 Vho humbula uri vha µo fareliwa nga Vho-Mphaga, ¼a mbo µi vha ¼o lala. (2) 10.8 Yo itiswa nga u tshuwa nge vhathu vhanzhi vha vha vha tshi khou imba fhasi ha muri wa mu¾ovuma. (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu 10.9 O µo farwa nga mapholisa a fhedza o valelwa dzhele. (2) 10.10 Ku vha bvukulula sa muthu a re na vivho na vengo, a sa ambi ngoho ane a dovha a funa u lu¾anya vhathu. (2) 10.11 B/Munna wa kale wa muvhili wo fha¾eaho zwavhuµi. (1) 10.12 Hai, a zwi pfadzi ngauri Vho-Mamidze ndi mufunzi, vha fanela u tshila nga nµila ya mulalo, fhedzi a zwo ngo ralo/vha na vhumbulu na u vhulu¾anyi. (2) 10.13 Ndo vha ndi tshi µo lingedza nga nµila dzo¾he uri zwi bvele khagala uri a si n½e ndi khou vhangaho vhuhosi/Ndo vha ndi tshi µo ¾oµa thuso mapholisani u ri vha ¾oµuluse muthu ane a khou ntshata matope uri a pfiswe vhu¾ungu (kana zwi¿wevho zwi pfalaho). (3) [25] MBUDZISO 11 (Mbudziso ndapfu) MAFELADAMBWA – NE SIGOGO KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re magumoni a memorandamu uyu. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: • Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4 • Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3 • Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 Marangaphanµa: Muanewa dendele ndi muanewa ane zwiitei zwinzhi zwa mona nae kana zwa kwama ene buguni. Ndi ene ane a vha na thaidzo. Khuµano ndi u lwa kana u fhambana ha vhaanewa zwi tshi nga bva kha kuhumbulele, nyito, mvelele na kutshilele kwavho. Hu na khuµano ya nga ngomu na ya nga nnµa. Ya nga ngomu i bvelela muhumbuloni wa muanewa(musi mihumbulo i tshi khou lwedzana). Ya nga nnµa i bvelela musi vhaanewa buguni vha tshi tou farana, u semana, na musi vha tshi tou lwa, kana u lwela vhuimo, kana u vhivhana,nz. Mutumbu: Muaanewa dendele ndi Mawela. Mawela u tshila a tshi sokou wela mafhungo nga n¾ha a si na vhu¾anzi nao. U sokou µidzhenisa zwithuni zwi sa mu kwami. Kutshilele hokwu kwa Mawela kwo mu vhangela khuµano dzi si na vhukono. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu • Mawela u µidzhenisa kha mafhungo a u humbulela Vho-Maemu uri ndi muloi, ngeno a si na vhu¾anzi nazwo; o tou pfa nga makhadzi wawe Vho-Ma¾odzi na mme awe Vho-Sara vha tshi khou sola e hone. • U thoma u vhenga Vho-Maemu a tshi ri ndi vhone vhane vha khou mu tshivha uri zwithu zwawe zwi si tshimbile zwavhuµi. • Mawela u µidzhenisa tsho¾he kha zwa vhutendatenda ha zwa vhuloi, zwa ita uri a vhengane na Vho-Maemu. • U ¿wala lu¿walo/vhurifhi ha uri ha nga ¼eli Khushumusi hayani ngauri u µo vha o itela Vho-Maemu zwi songo µaho. • Mawela u µiimisela u lifhedza, ndi ngazwo o ¾oµa makhomurethe a u mu thusa u fhisedzela Vho-Maemu nµuni yavho vho eµela. • Mawela u wanetshedzwa a tshi khou ¾oµa u fhisedzela muµi wa ha ·ialama nga pe¾irolo, a farwa a vhofhiwa a valelwa nµuni nga Vho-·ialama. • U ri u farwa, a valelwa dzhele, ha mbo vha u tshinyalelwa nga vhumatshelo hawe tsho¾he. Mapendelo/Magumo: • Mu¿wali o kona u bvisela khagala kutshilele kwa Mawela nga nµila i fushaho lune kwa ¾u¾uwedza khuµano nganeani iyi. Kutshilele hokwo kwa Mawela zwi khagala uri kwo mu vhangela khuµano dzi sa takuwi, zwi fhedzaho nga musi a tshi farwa a valelwa dzhele; ha mbo vha u moµa ha vhumatshelo ha uyu ¿wana a songo thanya zwone kha zwa pfunzo. [25] MBUDZISO 12 (Mbudziso pfufhi) MAFELADAMBWA – NE SIGOGO 12.1 - Vha khou vhilaedzwa nga fhungo ¼a u pomokwa vhuloi. - Tshi¿we hafhu ndi u ¾oµou fhisedzelwa nµuni hu si na tshe vha tshinya. (2) 12.2 Vho-·ialama vho mu fara vha mu vhofha. (2) 12.3 Vho-Nyalufhenene ndi khaladzi a Vho-·ialama/Ndi khaladzi na khaladzi. (1) 12.4 Muthu a songo sokou wela-wela kha mafhungo ane a si vhe na vhu¾anzi nao ngauri zwi a wedza khomboni. (2) 12.5 - O ¿walela lu¿walo Tshisamphiri a ri khushumusi ha nga µo i ¼ela hayani, u µo vha o itela Vho-Maemu zwi songo µaho. - O ¾oµa makhomurethe uri a mu thuse kha u fhisedzela Vho-Maemu ngomu nµuni. (2) 12.6 Vho¾he ndi vhathu vhane vha si fune dzikhakhathi. Vha dzulela u khuthadza mi¾a yavho. (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu 12.7 Vho µifhumulela vha lindela mupomoki a tshi tou µa ene mu½e u amba zwo mu dinaho. (2) 12.8 O pfa Tshisamphiri a tshi ri Mawela o ¿wala lu¿walo a tshi ri u µo itela Vho-Maemu zwi songo µaho zwine zwa µo ita uri a si ¼ele Khushumusi hayani/O vha o tshuwa uri vhabebi vhawe vho langaniwa u µo huvhadzwa/u vhulawa/dzhenelwa vhusiku. (2) 12.9 O fhedza o fariwa a fhelelwa nga tshikolo/vhumatshelo/o valelwa dzhele. (2) 12.10 Muthu a no sokou welawela kha mafhungo ane a sa vhe na vhu¾anzi nao/ha londi uri a µo mu dzhenisa khakhathini/Muthu a sa µihumbuleli a kandaho nga ½ayo dza vha¿we zwe zwa vhuya zwa mu swikisa kule. (2) 12.11 C/Zwithu zwivhi zwa vhuya zwa vhonala a zwi tsha shavhisa. (1) 12.12 Vhu a pfala ngauri a vha ¾oµi u sokou µidzhenisa kha mafhungo ane vha si vhe na vhu¾anzi nao vha tshi shavha dzikhakhathi. (2) 12.13 Ndo vha ndi tshi µo mu fara nda mu isa mapholisani uri vha mu dzhiele vhukando ha mulayo (phindulo i¿we na i¿we i pfalaho). (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA MBUDZISO 13 (Mbudziso ndapfu) HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya, NA Milubi Na zwone zwi a dina – LL Mafenya KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re magumoni a memorandamu uyu Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: • Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4 • Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3 • Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 ADENDAMU Marangaphanµa ºwongo wa µirama: ndi muhumbulo muhulwane wa µirama/zwe µirama ya µisendeka khazwo. Tshivhumbeo: ndi zwe µirama ya fha¾iswa zwone ri tshi sedza n¾ha na mabono khathihi na mufhindulano. Ndugiselo ya tshi¾eidzhi: ndi u lugisela tshiteidzhi musi bono ¼i tshi fhela uri hu kone u tevhela ¼i¿we musi µirama i tshi khou tambiwa zwi kwama na khositshumu (zwiambaro, mavhone, mibvumo/muzika na kushumisele kwa thekhino¼odzhi). Mutumbu ºWONGO: • ºwongo wa µirama iyi ndi wa u kaidza vhaswa u ri kha vha litshe u thutha thumbu ngauri zwi fhedza zwo vha dzhenisa khomboni. TSHIVHUMBEO: • ¶irama iyi i na lu¾a luthihi lwo vhumbwaho nga mabono ma½a. • Bono ¼i¿we na ¼i¿we ¼i na muhumbulo wa¼o, mihumbulo iyo yo ¾angana i vhumba muhumbulo muhulwane wa lu¾a lwonolwo. Mihumbulo ya n¾ha ya ¾angana i vhumba muhumbulo muhulwane wa µirama/¿wongo wa µirama. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu Tsumbo:  Muhumbulo wa Bono ¼a u thoma ndi wa u ½ea ngeletshedzo matshudeni nga ha vhuteami¾a.  Muhumbulo wa Bono ¼a vhuvhili ndi wa u tshinyiwa ha Marubini.  Muhumbulo wa Bono ¼a vhuraru ndi wa u thutha thumbu ha Marubini.  Muhumbulo wa Bono ¼a vhu½a ndi wa u maliwa ha Marubini a si tsha vha na ¿wana. Lu¾a lwa µirama heyi u bva kha Bono ¼a u thoma u swika kha ¼a vhu½a ri wana muhumbulo muhulwane wo lunzhedzanaho zwavhuµi, une wa vha wa u thutha thumbu ha Marubini a fhedza a sa tsha beba. NDUGISELO YA TSHI¹EIDZHI • Bono ḽiṅwe na ḽiṅwe musi ḽi tshi fhela hu fanela u vha na ndungiselo ya tshiṱeidzhi. Fhethuvhupo hu a shanduka na ndungiselo dzi fanela u shanduka na dzone. • Tsumbo: -Bono ¼a u thoma ¼i khou tambelwa holoni ho kuvhanganaho vhana vha tshi khou ambiwa navho nga ha vhuteami¾a. -Bono ¼a vhuvhili ¼i khou tambelwa hayani ha Marubini he a µiwana e na Thumbu, a vho humbula u ya u ¾olwa ha dokotela. -Bono ¼a vhuraru ¼i khou tambelwa hayani ha Marubini nga madekwana musi a tshi lora a tshi khou bvisa thumbu. -Bono ¼a vhuna ¼i khou tambelwa ofisini vhuongeloni hune Marubini a shuma hone. Hezwi zwi amba uri hu fanela u vha na ndugiselo ya tshi¾eidzhi vhunga fhethuvhupo hu tshi khou shanduka u bva kha bono ¼ino u ya kha ¼i¿we. Hu na u elela na u lunzhedzana havhuḓi ha mafhungo oṱhe. Nahone nḓila ye mabono a vhewa ngayo ro sedza nzudzanyo ya tshiṱeidzhi ndi zwavhuḓi. Hu nga si vhe na u shandula tshiṱeidzhi ho kalulaho vhukati ha mabono, vhupo na hone hu a elana. Vhatambi vhahulwane a vho ngo ḓala u fhira mpimo. Muṅwali o kona u bvisela ṅwongo wa ḓirama iyi khagala, tshivhumbeo tshayo na kudzudzanyele kwa tshiṱeidzhi zwo farana nga nḓila i fushaho. [25] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu MBUDZISO 14 (Mbudziso pfufhi) HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya, NA Milubi Ralutanda – NA Milubi 14.1 -Ndi u ambara kukete kupfufhi kwa musalauno. -U vha takadza siani ¼a lufuno. (2) 14.2 Vha hodelani ya Vuwa Park; vha khou takadzana nga zwa lufuno. (2) 14.3 - Vho¾he vha funesa tshelede u fhira vhutshilo ha muthu. - Vhuvhili havho a vha µi¾honifhi kha mafhungo a zwa vhudzekani/lufuno. (2) 14.4 Vha fana kha ¼a uri vho¾he vha funana na Sofi/vhuvhili havho vha ita zwa vhufarekano/vhudzekani vhu songo tsireledzeaho/a vha fhulufhedzei kha zwa lufuno. (2) 14.5 Vho-Sara vha gungulela Vho-Ralutanda nge vha µivha zwauri u khou lenga a tshi bva ha Sofi ane a shuma bekharani, nahone u khou mu fha¾ela na giratshi. (2) 14.6 Hu khou kaidziwa vhanna na vhafumakadzi uri vha fulufhedzee siani ¼a lufuno mi¾ani yavho/vhutshiloni havho. (2) 14.7 Ndi u kaidza vhathu uri vha ¾honifhe vhutshilo ha vha¿we vhathu, vha si vhulahe vha tshi itela tshelede/Ri songo tshila ri sa fhulufhedzei siani ¼a lufuno nahone ri µitsireledze kha zwa vhudzekani/Ndivho ndi ya uri vha tea u litsha maitele a u sa fulufhedzea siani ¼a lufuno. (2) 14.8 Ndi a u a fhedza o vhulaha mufumakadzi wawe a si wane na peni zwa mu dzidzivhadzisa. (2) 14.9 Zwi amba uri ndi khwine u tou vhulaha muthu – nangoho zwo mbo ralo Vho-Sara vha vhulahiwa, fhedzi ha vha u sokou µidzhenisa khomboni vhunga hu si tshe na zwe vha wana ngauri tshelede ya pho¼isi a yo ngo bva. (2) 14.10 Hai, vho vhulaha mufumakadzi wavho nge vha ¾u¾uwedzwa nga mufarekano wavho Sofi vha tshi ¾oµa tshelede ya dzipho¼isi. (2) 14.11 Hai, a zwo ngo tea ngauri munna ho ngo tea u vhulaha mufumakadzi wawe a tshi itela u wana tshelede/A ri tei u bindudza nga lufu lwa mu¿we. (2) 14.12 Ndi ha u holedza/sasaladza/nyefula/uri ko¾o! Vho-Ralutanda vho dzidzivhala ngauri vho vha vho ita tshi¾uhu tsha u vhulaha mufumakadzi wavho, ngeno na tshelede vha songo tsha i wana (na zwi¿wevho zwi (3) pfalaho). [25] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu MBUDZISO 15 (Mbudziso ndapfu) MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸efefe KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re magumoni a memorandamu uyu. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: • Arali e kha khoudu 6-7 u wana maraga 4 • Arali e kha khoudu 4-5 u wana maraga 3 • Arali e kha khoudu 1-3 u wana maraga 2 ADENDAMU Ṅwongo wa ḓirama: ndi muhumbulo muhulwane wa ḓirama/zwe ḓirama ya ḓisendeka khazwo. Tshivhumbeo: ndi zwe ḓirama ya fhaṱiswa zwone ri tshi sedza nṱha na mabono. Ndugiselo ya tshiṱeidzhi: ndi u lugisela tshiteidzhi musi bono ḽi tshi fhela uri hu kone u tevhela ḽiṅwe musi ḓirama i tshi khou tambiwa zwi kwama na khositshumu (zwiambaro, mavhone, mibvumo/muzika na kushumisele kwa thekhino¼odzhi). ṄWONGO: • Ṅwongo wa ḓirama iyi ndi wa uri vhanna/vhokhotsi kha vha litshe u tambudza vhana na vhafumakadzi vhavho ngauri vha fhedza vho wela khomboni. Vho- Buku¾a vha tambudza Ntshengedzeni lwa vhudzekani ngeno mufumakadzi wavho Vho-Takalani na ¿wana Tsumbedzo vha tshi vha hambekanya na u vha rwa. TSHIVHUMBEO: • Ḓirama iyi i na nṱha tharu dzo vhumbwaho nga mabono. • Bono ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na muhumbulo waḽo, mihumbulo iyo yo ¾angana i vhumba muhumbulo muhulwane wa lu¾a lwonolwo. Mihumbulo ya nṱha ya ṱangana i vhumba muhumbulo muhulwane wa ḓirama/ṅwongo wa ḓirama. • Tsumbo: Luṱa lwa u thoma, Mabono 1–5  Muhumbulo wa Luṱa lwa u thoma ndi wa u sumbedza u shengedzwa ha Tsumbedzo na Ntshengedzeni nga Vho-Bukuṱa. Tsumbedzo u dzulela u gungula, ngeno Ntshengedzeni a sa tsha shuma zwavhuḓi tshikoloni. Muhumbulo wa bono 1; ndi wa u rwiwa ha Tsumbedzo a songo sheledza miri. Muhumbulo wa bono 2; u tambudzwa ha Ntshengedzeni lwa vhudzekani. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu  Kha Luṱa lwa vhuvhili ndingedzo dza u thusa Ntshengedzeni a dzi khou shuma. Muhumbulo wa bono 1; vhadededzi vha khou ¾oµulusa thaidzo ine Ntshengedzeni a vha nayo. Vha ita uri vhabebi vha Ntshengedzeni vha µe tshikoloni. Muhumbulo wa bono 2; vhabebi vha Ntshengedzeni vha ya tshikoloni u pfa thaidzo yawe. Muhumbulo wa bono 3; Tsumbedzo u gungula nga u sa farwa hawe u fana na Ntshengedzeni.  Kha Luṱa lwa vhuraru: Ntshengedzeni u wana thuso tshikoloni kha mushumelavhapo na mapholisani. Vho-Buku¾a vha fhedza vho fariwa. Muhumbulo wa bono 1; Ntshengedzeni u shavhela ha makhadzi. Muhumbulo wa bono 2; Ntshengedzeni u ¾oµou mila maboµelo a µivhulaha. Muhunbulo wa bono 3; Vho-Takalani na Ntshengedzeni vha ya ha vhashumelavhapo. Muhumbulo wa bono 4; Vho-Buku¾a vha rwa Vho-Takalani vha fhedza vha farwa nga mapholisa. NDUGISELO YA TSHI¹EIDZHI: • Bono ḽiṅwe na ḽiṅwe musi ḽi tshi fhela hu fanela u vha na ndungiselo ya tshiṱeidzhi. Fhethuvhupo hu a shanduka na ndungiselo dzi fanela u shanduka na dzone, vhabvumbedzwa vha bva na u dzhena, vha tshintsha zwiambaro, tshedza tsha mavhone tshi a shandukiswavho, hu µi nga na mizika u tea u shanduka zwi tshi tevhedza nyimele/zwiitei. Hezwi zwi shumisa thekhino¼odzhi. • Tsumbo: Bono ḽa u thoma ḽi khou tambelwa muḓini wa Vho-Bukuṱa, ḽa vhuvhili lufherani lwa u eḓela lwa Ntshengedzeni, ngeno ¼a vhuraru ḽi tshi khou tambelwa tshikoloni tsha Bababa. Hezwi zwi amba uri hu fanela u vha na ndugiselo ya tshiṱeidzhi vhunga fhethuvhupo hu tshi khou shanduka. Hu na u elela havhuḓi ha mafhungo oṱhe. Nahone nḓila ye mabono a vhekanywa ngayo khathihihi na nzudzanyo ya tshiṱeidzhi ndi zwavhuḓi. Hu nga si vhe na u shandula tshiṱeidzhi ho kalulaho vhukati ha mabono, vhupo nahone hu a elana. Vhatambi vhahulwane a vho ngo ḓala u fhira mpimo. Thuso ya thekhino¼odzhi i nga mbo ½a½isa nzudzanyo kwayo ya tshi¾eidzi; ngeno mavhone, khisitshumu zwi tshi nga tou bveledza ma¾ele¾ele a kungaho ma¾o u vhona. Muṅwali o kona u bvisela ṅwongo wa ḓirama iyi khagala, tshivhumbeo tshayo na kudzudzanyele kwa tshiṱeidzhi nga nḓila i fushaho. [25] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu MBUDZISO 16 (Mbudziso pfufhi) MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸efefe 16.1 -O vha a sa tsha shuma zwavhuµi tshikoloni a tshi vhonala e na thaidzo. -O waniwa nga khonani yawe Muofhe bungani ¼a tshikolo a tshi khou ¾oµou mila maboµelo. (2) 16.2 Vhe ofisini ya mushumelavhapo (Vho-Awelani), vho µa u ¾oµa thuso ya Ntshengedzeni we a vha a tshi khou tambudzwa lwa vhudzekani nga khotsi awe (Vho-Buku¾a). (2) 16.3 Vho-Takalani vho µo dinalea nga zwe Vho-Buku¾a vha ita kha ¿wana wavho, lwe vha fhedzisela vho vhiga mulandu mapholisani. (2) 16.4 Vho¾he vho vha vha tshi khou tambudziwa nga Vho-Buku¾a vha tshi sokou fhumula vha sa vha dzhieli vhukando/Ntshengedzeni u tambudzwa lwa vhudzekani nga khotsi awe, ngeno Vho-Takalani vha tshi dzulela u rwiwa na u semiwa nga Vho-Buku¾a. (2) 16.5 Vho-Buku¾a vho ri vha tshi ¾alutshedziwa nga ha ¿wana wavho Ntshengedzeni vha halifha vha ri wavho ¿wana ha na thaidzo, nahone kha litshiwe o ralo. (2) 16.6 Mu¿wali u khou kaidza vhabebi/vhokhotsi uri vha litshe u tambudza vhana na vhafumakadzi mi¾ani na shangoni. (2) 16.7 Tsha zwi¼a mulovha he vhanna vha vha vha sa ¾honifhi pfanelo dza vhafumakadzi na vhana vhavho/vha sa langiwi nga ndayotewa ya shango na pfanelo dza vhathu. (2) 16.8 Vho tshinya Ntshengedzeni ¿wana wavho zwi songo tea vha fhedza vha farwa vha valelwa dzhele. (2) 16.9 Murero u amba uri muthu a itaho zwo vhifhaho na ene u a pfiswa vhu¾ungu. Vho-Buku¾a vho tshinya ¿wana wavho zwi songo tea; ngauralo Vho-Buku¾a a vha lilelwi, ndi mbadelo ya mishumo yavho mivhi. (2) 16.10 Hai, zwi amba u sedza arali (Ntshengedzeni) e na thumbu. (2) 16.11 Ku a pfala; Vho-Takalani sa mubebi/mufumakadzi mu¿we na mu¿we vha tea u tsireledza vhana vhavho musi vha tshi khou tambudzwa ngauri u beba a si u ka muroho. (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu 16.12 Ndi tou ri ko¾o! Tshigwevho tshe Vho-Buku¾a vha tshi wana tsho vha mbadelo yavho ngauri vho vha vha tshi khou tambudza vhana na mufumakadzi. (3) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 21 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MBUDZISO NDAPFU KHA VHURENDI KHOUDU 7 6 5 4 3 2 1 Vhuswikeleli ha Vhuswikeleli ha Vhuswikeleli ho Vhuswikeleli vhu Vhuswikeleli ho Vhuswikeleli U sa swikelela n¾hesa n¾ha dziaho fushaho linganelaho ha fhasi 80–100% 70–79% 60–69% 50–59% 40–49% 30–39% 0–29% Zwi re -U ¾alutshedza ¾hoho -U ¾alutshedza ¾hoho -U sumbedza u - U ¾alutshedza ¾hoho -Ndingedzo zwadzo - U sa pfesesa ¾hoho. -Phindulo i na lwa vhudzivha, lu re n¾ha ha pfesesa ho khetheaho lwa khwine a hu ngo dza u fhindula -Phindulo i na vhushakanyana na ¾hoho ngomu na fhedzi mafhungo ha luambo zwipi»a zwo¾he zwo ndinganyo, zwipida nahone o ¾alutshedza kwamiwa zwipi»a mbudziso. ndovhololo nahone tevhelelei, kana o tou bva kwamiwa lu fushaho. zwo¾he zwo kwamiwa ¾hoho zwavhu»i. zwo¾he nga vhu»alo. -Phindulo i ¾ana u tshiṅwe tshifhinga i tsho¾he. -Phindulo yo lu vhuedzaho. -Phindulo i no »i - Hu na dzi¿we pfesesa hu songo tshi amba zwo bvaho. -Ndingedzo ya fhasisa ya vhewaho lwa n¾ha -Phindulo yo pfala yo ½ewa. mbuno dzavhu»i dzi yelaho kule na ¾hoho. -Muhumbulo a wo u fhindula mbudziso. n¾hesa: 90%+. fhelelaho. -Mi¿we mihumbulo i tikedzaho ¾hoho. -Mihumbulo a i ngo ya kule, Mbuno ¾hukhu dzo ¿walwaho a dzi na Phindulo yo vhewaho -Mihumbulo minzhi i pfalaho yo ½ewa, -Vhunzhi ha kholwisei nahone hu ¾halutshedzo yo thikhedzo kha tshirendo. lwa n¾hesa: 80 – pfalaho yo ½ewa, ya hone i si yo¾he mafhungo o na u tikedza u bva khakheaho/mihumbul -U pfesesa lushaka na 89%. tikedzwa zwavhu»i u nahone i songo tikedzwa, fhedzi tshirendoni hu¾uku. o a i tikedzwi u bva tshirendo ha fhasisa. -Mihumbulo minzhi bva tshirendoni. tikedzwa nga n»ila kanzhi lu sa tou -Mugudi ha ngo tshirendoni. -Zwi a kon»a u amba uri yo dziaho i khou -U pfesesa havhu»isa yo lavhelelwaho. tendisea. pfesesa lushaka lwa -U pfesesa lushaka na ¾hoho yo fhindulwa. - A hu na tsumbo ya ¾an»avhudzwa ya ha lushaka lwa -Hu na tsumbo ya u -Mutheo wa ma¿walwa na tshirendo ha fhasisa. vhupulani. tikedzwa u bva kha ma¿walwa na pfesesa lushaka lwa kupfeseselwe kwa tshirendo itsho na -·ikumedzwa ¼a fhasi - Luambo lwa fhasisa. tshirendo. tshirendo ma¿walwa na lushaka lwa kathihi. nahone ¼i ¾ahelaho Tshitaila na khalo zwo -U pfesesa lwa n¾hesa -Phindulo yo tshirendo. ma¿walwa na -Phindulo i ¾ana vhupulani , zwa mbo khakheaho. kha lushaka holwu dzudzanywa -Tshivhumbeo tshi re tshirendo zwi hone. vhupulani ho thithisa nyelelo ya - A hu na ndunzhendunzhe. lwa ma¿walwa na zwavhu»i. khagala na nyelelo ya - Dzi¿we tsumbo dza khakheaho. mafhungo. tshirendo. -Mathomo na mafhungo a pfalaho. tshivhumbeo. -Mafhungo ha ngo -Vhukhakhi ha -Mafhungo a re na magumo zwavhu»i. -Marangaphan»a na - Phindulo i ¾ahela tevhekana zwavhu»i. luambo na tshitaila ndunzhendunzhe. -Mafhungo na magumo na dzi¿we nyelelo yo -Hu na tsumbo dza tshi si tshone zwi ita - Mathomo na kuhumbulele zwi a phara zwo dzudzanyiwaho vhukhakhi ha uri tshipi»a tsha magumo zwa n¾hesa. tevhea nga vhulelu. dzudzanywa hu na zwavhu»i i re na luambo. Khalo na ma¿walwa hetshi tshi - Mihumbulo yo - Luambo, khalo na ndunzhendunzhe. ndunzhendunzhe. tshitaila a zwi tei sa bvelele nahone vhekanywa na u tshitaila zwo -Nyelelo ya phindulo -Vhukhakhi vhu¾uku ndivho ya kuṅwalele tshitaila a tshi elani fha¾wa zwavhu»i lulamaho nahone zwo i a kona u tevhelea. kha luambo, khalo na kwa akademi. na ndivho ya u ¿wala -Luambo, khalo na teaho ndivho. - Luambo, khalo na tshitaila. ha akademi. tshitaila zwo ·ikumedzwa ¼avhu»i. tshitaila hunzhi zwo -Hunzhi zwo tea. vhibvaho, zwi lulama. nyanyulaho, zwo lulamaho. 8–10 7 6 5 4 3 0–2 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 22 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu RUBRIKI YA U MAKA MBUDZISO NDAPFU KHA NGANEA NA ¶IRAMA: 25 Kha vha dzhiele nzhle phambano i re kha kuavhele kwa maraga kha tshivhumbeo na zwi re ngomu KHOUDU NA ZWI RE NGOMU (15) TSHIVHUMBEO NA LUAMBO (10) KUAVHELE KWA MARAGA U¾alutshedza ¾hoho. Vhudzivha ha mihumbulo, Tshivhumbeo, nyelelo i re na ndunzhendunzhe na u tikedza na u pfesesa tshibveledzwa. ¼ikumedzwa. Luambo, khalo na tshitaila zwo shumiswaho kha phindulo. Khoudu 7 Vhuswikeleli ha • U ¾alutshedza ¾hoho lwa vhudzivha, zwipi»a Vhuswikeleli ha n¾hesa - Tshivhumbeo tshi re na ndunzhendunzhe. n¾hesa zwo¾he zwo kwamiwa nga vhu»alo. Maraga: 8–10 - Marangaphan»a na magumo zwa n¾hesa. 80–100% • Phindulo ya n¾hen¾hesasa: 90%+. Phindulo - Mihumbulo ya dzudzanywa zwavhu»i nahone yo Maraga: 12–15 ya n¾hesa: 80 – 89%. fha¾wa zwavhu»i. - Luambo, khalo na tshitaela zwo vhibvela, zwi a • Mihumbulo minzhi ya vhudzivha i tikedzwa nyanyula nahone zwo lulama. u bva kha tshibveledzwa. • U pfesesa ha n¾hesa ha lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa. Khoudu 6 Vhuswikeleli ha • U ¾alutshedza ¾hoho lwa n¾ha ha ndinganyo, Vhuswikeleli ha n¾ha - Phindulo yo dzudzanywa zwavhu»i. n¾ha zwipi»a zwo¾he zwo kwamiwa lwo linganaho. Maraga: 7 - Marangaphan»a na magumo zwavhu»i. 70–79% • Phindulo yo dodombedzwaho. - Mihumbulo na kuhumbulele zwi a tevhelelea. Maraga: 11 - Luambo, khalo na tshitaila zwo lulama nahone • Ho ½ewa mihumbulo minzhi i pfalaho, i zwo tea ndivho. tikedzwaho u bva kha tshibveledzwa. - ·ikumedzwa ¼avhu»i. • U pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa havhu»isa. houdu 5 Vhuswikeleli ho • U sumbedza u pfesesa nahone a ¾alutshedza Vhuswikeleli ho dziaho - Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya dziaho ¾hoho zwavhu»i. Maraga: 6 mihumbulo i re na ndunzhendunzhe. 60–69% • Phindulo yo dodombedzwa lwa khwine. - Marangaphan»a na magumo na dzi¿we phara zwo Maraga: 9 of 10 dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe. • Mi¿we mihumbulo i pfalaho yo ½ewa, fhedzi - Nyelelo ya mihumbulo i a kona u tevhelelea. hu si yo¾he nahone i sa tikedziwe nga n»ila - Luambo, khalo na tshitaila vhunzhi hazwo zwo yo lavhelelwaho. lulama. • Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 23 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014 NSC – Memorandamu Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu • U ¾alutshedza ¾hoho lwa khwi½e, a si zwo¾he Vhuswikeleli vhu - Hu na dzi¿we tsumbo dza tshivhumbeo. fushaho zwipi»a zwo kwamiwaho nga vhu»alo. fushaho - Phindulo i ¾ahela nyelelo yo dzudzanyiwaho 50–59% • Hu na dzi¿we mbuno dzi tikedzaho ¾hoho. Maraga: 5 zwavhu»i i re na ndunzhendunzhe. Maraga: 8 - Vhukhakhi vhu¾uku ha luambo, khalo na tshitaila • Mihumbulo minzhi yo tikedzwa fhedzi a hu hunzhi zwo tea. na vhu¾anzi vhu pfalaho/tendiseaho. -Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha dziphara. • U pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa lwa mutheo. Khoudu 3 Vhuswikeleli ho • Ndingedzo zwadzo dza u fhindula mbudziso. Vhuswikeleli ho - Tshivhumbeo tshi sumbedza u shaea ha vhupulani. linganelaho • Mbudziso yo fhindulwa hu na vhudzivha linganelaho - Mafhungo ha ngo dzudzanywa lune a tevhekana. 40–49% vhu¾ukusa. - Tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na Maraga: 6 of 7 Maraga: 4 tshitaila a zwo ngo tea ndivho ya ma¿walwa a • Mihumbulo a i ¾u¾uwedzi nahone hu na u akademi. Phara dzo khakhea. tikedza hu¾uku zwi bvaho kha tshibveledzwa. • Mugudi ha ngo vhuya a pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa. Khoudu 2 Vhuswikeleli ha • U pfesesa ¾hoho ha fhasisa. Vhuswikeleli ha fhasi - ·ikumedzwa ¼a fhasi nahone ¼i ¾ahelaho fhasi • Phindulo yo »ala ndovhololo nahone huṅwe Maraga: 3 tshivhumbeo tsho pulaniwaho zwi thithisa nyelelo 30–39% yo bva. ya muhumbulo. Maraga: 5 - Luambo lwo khakheaho na tshitaila tshi si • Mihumbulo a si ya vhudzivha, ¾halutshedzo tshone zwi ita uri zwo ¿walwaho zwi si vhe zwa yo khakheaho/Mihumbulo a i tikedzwi zwi vhukuma nahone tshitaila a tsho ngo tea ndivho ya tshi bva kha tshibveledzwa. u ¿wala ha akademi. • U pfesesa ha fhasi lushaka lwa ma¿walwa na - Phara dzo khakhea. tshibveledzwa. Khoudu 1 U sa swikelela • Phindulo i sumbedza vhu¿we vhushaka na U sa swikelela - Zwi a kon»a u amba arali mbudziso yo fhindulwa. ¾hoho fhedzi mihumbulo i a kon»a u Maraga: 0–2 - A hu na tsumbo ya tshivhumbeo tsho pulaniwaho hu 0–29% Maraga: 0–5 tevhelela nahone/kana yo bva tsho¾he. na thevhekano. • U kundelwa kha ndingedzo ya u fhindula - Luambo lwa fhasi-fhasi. Tshitaila na khalo zwo mbudziso. Mbuno ¾hukhu dzo lulamaho a khakheaho. dzi na thikhedzo u bva kha tshibveledzwa. - A hu na dziphara kana ndunzhendunzhe. • U kundelwa u pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa