Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2014 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2014 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: awara 21/ 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 22. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI Vhalani ndaela dzi tevhelaho nga vhuronwane ni sa athu u thoma u fhindula mbudziso. 1. Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso. 2. Ni songo »idina nga u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani sia¾ari ¼a Zwi re Ngomu ni swaye nomboro dza mbudziso dzo »isendekaho kha bugu dze na guda ¿waha uno. Nga murahu ha izwo, vhalani mbudziso idzi ni kone u nanga dzine na tama u fhindula. 3. Bammbiri he¼i ¼i na khethekanyo THARU: • KHETHEKANYO YA A: Vhurendi (30) • KHETHEKANYO YA B: Nganea (25) • KHETHEKANYO YA C: ¶irama (25) 4. Fhindulani mbudziso ¹HANU dzo fhelela: THARU kha KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho: • KHETHEKANYO YA A: VHURENDI ZWIRENDO ZWO RANDELWAHO: Fhindulani mbudziso MBILI. TSHIRENDO TSHI SONGO RANDELWAHO: Fhindulani mbudziso NTHIHI. • KHETHEKANYO YA B: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI. • KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI. 5. KUNANGELE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO YA B (NGANEA) NA YA C (¶IRAMA) • Fhindulani FHEDZI mbudziso ndapfu na pfufhi u bva kha nganea na µirama zwe na funzwa. • Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO ya B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO ya C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO ya C, ni fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO ya B. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC 6. Shumisani mutevhe wa u sedzulusa u re kha sia¾ari 5 u ni thusa. VHULAPFU HA PHINDULO • Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha vhurendi ndi maipfi a u bva kha 250 u ya kha 300. • Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha nganea na kha µirama ndi maipfi a u bva kha 400 u ya kha 450. • Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso pfufhi kha vhu tshimbilelane na maraga dzo ½ekedzwaho. Vhalingiwa vha lwele u ½ekedza zwi yelanaho nga nµila ya u pfufhifhadza. 7. Tevhedzani ndaela dzo ½etshedzwaho mathomoni a khethekanyo IºWE na IºWE nga vhuronwane. 8. Nomborani phindulo dza½u sa zwe ¾hoho dza nomboriswa zwone kha bammbiri ¼a mbudziso. 9. Thomani khethekanyo IºWe na IºWe kha sia¾ari ·ISWA. 10. ºwalani nga vhudele, nahone zwi no vhalea. 11. Ndangatshifhinga yo anganywaho: • KHETHEKANYO YA A: Minetse ya henefha kha 40 • KHETHEKANYO YA B: Minetse ya henefha kha 55 • KHETHEKANYO YA C: Minetse ya henefha kha 55 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC ZWI RE NGOMU KHETHEKANYO YA A: VHURENDI Vhurendi ho randelwaho: Fhindulani mbudziso MBILI NOMBORO YA MBUDZISO MBUDZISO MARAGA SIA¹ARI 1. Nelson Mandela Mbudziso ndapfu 10 6 KANA/NA 2. Tshililo tsha tsiwana Mbudziso pfufhi 10 7 KANA/NA 3. Tsho phulea Mbudziso pfufhi 10 8–9 KANA/NA 4. Zwifhondo zwo salaho zwi Mbudziso pfufhi 10 9–10 zwo¾he NA Vhurendi vhu songo randelwaho: Fhindulani mbudziso NTHIHI 5. Iwe munna wee! Mbudziso ndapfu 10 10 KANA 6. Iwe munna wee! Mbudziso pfufhi 10 11 KHETHEKANYO YA B: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI* 7. Tshi »o lilwa Mbudziso ndapfu 25 12 KANA 8. Tshi »o lilwa Mbudziso pfufhi 25 12–13 KANA 9. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso ndapfu 25 14 KANA 10. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso pfufhi 25 14–15 KANA 11. Mafeladambwa Mbudziso ndapfu 25 16 KANA 12. Mafeladambwa Mbudziso pfufhi 25 16–17 KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI* 13. Na zwone zwi a dina Mbudziso ndapfu 25 18 KANA 14. Ralutanda Mbudziso pfufhi 25 18–20 KANA 15. Milomo ya ½ukala Mbudziso ndapfu 25 20 KANA 16. Milomo ya ½ukala Mbudziso pfufhi 25 20–22 *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC MUTEVHE WA U SEDZULUSA Ivhani na vhu¾anzi ha uri no fhindula mbudziso dzo¾he nga u vhea luswayo kha uyu mutevhe wa u sedzulusa. KHETHEKANYO MBUDZISO TSHIVHALO TSHA MBUDZISO TSHO  TEAHO A: Vhurendi 1–4 2 (Tshirendo tsho randelwaho/ gudelwaho) A: Vhurendi 5–6 1 (Tshirendo tshi songo randelwaho/gudelwaho) B: Nganea 7–12 1 (Mbudzdiso ndapfu kana mbudziso pfufhi) C: ¶irama 13–16 1 (Mbudzdiso ndapfu kana mbudziso pfufhi) *PFESESANI: Kha Khethekanyo ya B na ya C, vhonani uri no fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na mbudziso PFUFHI NTHIHI. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC KHETHEKANYO YA A: VHURENDI Fhindulani mbudziso MBILI kha N¸A dzo vhudziswaho. VHURENDI HO RANDELWAHO/GUDELWAHO MBUDZISO 1 (Mbudziso ndapfu) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso yo vhudziswaho. Nelson Mandela – LR Ndlovu 1 Musi vunµu ¼a ngei Qunu (Transkei) ¼o µihwala 2 Thumbu i tshi luma-luma sa ya mubvana mirini, 3 U swikela musi ¼i tshi tsa mirini nga dukaduka 4 Goleni ¼a 18 Fulwana 1918. 5 Musi mirenzhe na zwidavhula zwi tshi bva¾amedza 6 Mirenzhe na mirombe zwi tshi runzhuvhedza 7 Milenzheni ya dukaduka malisoni 8 Uri i khou tambudza mbokoti ya vhurangi. 9 Tshi¾uhu na vhuloi zwe Tswane ¼a ita 10 Maromedzi a vhu¾ungu e Robben Island ¼a phula 11 Mbonzhe dze Bantu Education ya phula 12 Ndi zwone zwi tsengisaho mi¾odzi ma¾oni 13 Nge u µisola ya vha yone nguwane ya shango. 14 Ngavhe Afrika Tshipembe ¼i µivhe 15 Ndi misi sa makumba ¼o tanganedza 16 Sa lukhanµa marumbini tshiunza ¼a ½usa 17 ·i tshi alusa phangami ya lushaka 18 Nelson Mandela tshi¾havhelo tsha ngozwi ntswu. ¹alutshedzani nµila ine ndima na mutevhetsindo zwa ¾u¾uwedza ngayo ¾halutshedzo ya tshirendo itshi. [10] KANA/NA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. Tshililo tsha tsiwana – TZ Ramaliba 1 Mi¾odzi yo bva ya fhalala, 2 Nda ¾amba nda ¾ambuluwa, 3 Tshitumbu tsha µa nda ¾ovhowa, 4 Nda tenda u ¾hukhulwa ha mukovhori, 5 Tsha vha tshiga tsha u µiimisela nga ndo¾he. 6 Ndo sala ndi tshi nga ¼iivha ¼o felwaho, 7 Nda konµelwa u tshila sa tshinoni, 8 Nda µivhudzisa tshe nda tshinya tshihuluhulu, 9 Tshi itaho uri mu¾odzi u dzule u shamani. 10 Khumbulelo ya mme mubebi ndi dzula ndi nayo, 11 Naho ndi songo vhona a lutshetshe o vhona, 12 Vhududo ha zwanµa Zwawe ndo pfa, 13 Khomba, nyatsamuwo ya beba musadziwavhane. 14 Mudzimu fhulu¾a ma¾odzi ndi nge vha¿we, 15 Siki¾edza mapfura ndi kune sa vha¿we, 16 N½ee lukuna ndi khane sa ½amana, 17 Uri dzina ·au ¼i khoµwe lwa u khoµwa. 2.1 Topolani mutaladzi/vese une wa amba uri 'murendi o lila nga maanµa'. Sedzani tshi¾anza 1 (mitaladzi 1–5). (1) 2.2 Murendi u ¾oµou ri vhudza zwifhio nga mutaladzi/vese 12? (1) 2.3 Muhumbulo muhulwane wa tshirendo itshi ndi ufhio? (2) 2.4 Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½etshedzwaho afho fhasi. Tsiwana ine murendi a khou amba nga hayo i khou lila ngauri ... A yo lovhelwa nga ¿wana. B i khou µitambulela. C yo ¾utshelwa nga mme. D i khou konµelwa u µiimisa nga yo¾he. (1) 2.5 Ndi figara-µe ya muambo ye murendi a i shumisa kha mutaladzi/vese 15? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 2.6 Ni a pfela vhu¾ungu tsiwana iyi kha nyimele ye ya vha i khayo? Tikedzani. (2) [10] KANA/NA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC MBUDZISO 3 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. Tsho phulea – TZ Ramaliba 1 Ndo zwi vhona zwi sa tsha naka; 2 U ya n¾ha na fhasi zwo fhungudzea; 3 Muthada na u amba hu tshi vho ¾o»wa 4 Nda »i amba nda ri tshi re hone tshi hone 5 Ya sa raha i »o »adza. 6 Wo vha u tshi zwi »o fhelela ngafhi? 7 Masiku a tshi ¾an»ulukana u »akani? 8 Wo vha u tshi zwi »o fhela ngani? 9 Khombole dzi sa »ivhi mbalo u lidzwani. 10 Ndo »i amba nde tshi sa fheli tshi a ¾ula. 11 ¸amusi ri vho amba ¼i¿we 12 Tshi¿we tsho ralo tsho wela tshi¿weni, 13 Ri nga takala arali zwi »aho zwi dzanga. 14 Lu sa vhe lumongwe lu lwalaho lu mbumbeloni, 15 Naho zwo khakhea ri nga lidza mufhululu. 16 Zwo ntshushaho ndi nge u sa vhe na nyofho 17 Ya u fhisa ha muno na vhutshilo ha¼o. 18 Hu re na dwadze ¼i si na dzolokwe 19 Zwi rathela na kha zwibebwa na nga vhuhulu. 20 Ndo u vhudza u zwi »o »ivhea naho wa dzumba. 21 Putuluwa-ha u si tsha shavha zwi khagala. 22 Ri vhudze-ha u ndi mihwalo ya ifhio ¾hoho 23 U ambe ngoho ri sa »o shata vhathu vhula»a, 24 Ra »o remisa ¾hoho na dzi si na lufu 25 Tsho phulea a hu na ¿anga. 3.1 Topolani ipfi ¼ine ¼a amba '¿wana mu¾uku wa muho¾a' (mitaladzi 11–15). (1) 3.2 Murendi u ¾oµa u ri vhudza zwifhio nga mutaladzi/vese 12? (1) 3.3 Muhumbulo muhulwane wa tshirendo itshi ndi ufhio? (2) 3.4 Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½etshedzwaho afho fhasi. Muthu ane a khou ambiwa tshirendoni itshi o vha ... A a tshi µi¾hogomela. B a tshi pfana na vhatukana vhanzhi. C a tshi ofha dwadze. D a tshi µivha muthu o mu tshinyaho. (1) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC 3.5 Ndi figara-µe ya muambo ye murendi a i shumisa kha vese/mutaladzi 17? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 3.6 Ni a pfa vhu¾ungu nga zwo bvelelaho kha ¿wananyana uyu ane a khou ambiwa tshirendoni itshi? Tikedzani. (2) [10] KANA/NA MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. Zwifhondo zwo salaho zwi zwo¾he – NA Milubi 1 Ro vha ro ¾amba nga mukhaha 2 Mbilu dzo tshena nga dakalo 3 Musi mugobi a tshi u dodela, uri a ¾angule hau vhutshilo 4 A vhuvhama, wa kundwa i¾o ¼a u mu vhona 5 Nga gatho a vhu gathula he gathu! 6 Vhutshilo ha mbo »i vha u gathuwa tsho¾he. 7 Yawee, ndi ngani wo ¾uwiswa wa ¾uwa 8 Wa sia ma»adzwane au a tshee ma½u 9 Wo hangwa naa u¼a musi u¼a 10 He wa landula wone mulanga 11 Wa u fhambanywa na zwifhondo zwi re zwau 12 Wo hana nandi! Ho ro fa yone mbava 13 Yo tswaho vhutshilo hau 14 Ya vho sia vhumuthu ha mafhondo au 15 O ¾oredzwa kha danda ¼a vhuhali. 16 Yawee, inwi zwifhondo, fhumulani nandi. 17 Tenda u ¾angulwa ha½u ho navha luvhan»eni. 18 Litshani nyamulemalema u thome vhudzimba hawo swiswini. 19 Ndi hone lufhalafhala 20 Lu tshi »o bvula vivho na vhuhali zwiluvhelo 21 Ha vhonala tsho ¾angulaho lufuno lune na lu shaya. 4.1 Topolani ipfi ¼ine ¼a amba 'muvhulahi' wa mubebi wa vhana vhane murendi a khou renda ngavho (mitaladzi 1–6). (1) 4.2 Murendi u ¾oµou ri vhudza zwifhio nga mutaladzi/vese 8? (1) 4.3 Muhumbulo muhulwane wa tshirendo itshi ndi ufhio? (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC 4.4 Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½etshedzwaho afho fhasi. Vhana vho salaho vhe vho¾he vho tou ... A tswelwa mme avho nga mbava. B lovhelwa kana vhulahelwa mme avho. C shavhiwa nga mme avho. D A na C (1) 4.5 Ndi figara-µe ya muambo ye murendi a i shumisa kha mutaladzi/vese 16. Ni tikedze phindulo ya½u. (3) 4.6 Ni a pfela vhu¾ungu vhana avha vho salaho vhe vho¾he vha si na mme tshirendoni itshi? Tikedzani. (2) [10] NA VHURENDI VHU SONGO GUDELWAHO/RANDELWAHO MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso yo »isendekaho khatsho. Iwe munna wee! – LR Ndhlovu 1 A u shoni ngani musi u tshi swika mapitoni? 2 Hune wa vha ¼ikumedzwa ¼a zwihevhehevhe, 3 Wa solwa na nga zwikongomoti zwa shango 4 Kha mishumo yau i bvulaho na zwiambaro. 5 Vhutshiloni hau na ha zwikhotho ndi vhu¿we 6 Hune wa leleµa murahu ha tsadzi dzi songo fungulaho 7 Vhukhanµwa wa ¾hurumudzha ma¼eri 8 U tshi itela pfembedzo ya fola ¼i sa athu kangiwa. 9 Shango nga ¼i u pfe mare na hune wa ya 10 Ma¾o au a sa vhoni vhutwatwalala ha zwiµamu 11 Vhuvhili hao a nongokanywe nga vha mulayo 12 Khamusi ndi hone u tshi µo pfuµelwa nga vhupfe na vhu¾udzi. 13 Zwiito zwau u bula zwi ½engisa sa ma¾anza 14 Hune iwe wa ragaladza na zwitukana malaloni au 15 Zwitshili zwa malwadze wa gobela sa luvhele 16 Tshivhi tshau ndi mulavhu, ndi gwekwetshifu tshi µo u wana. Sengulusani nµila ine kunangele kwa maipfi kwa ¾u¾uwedza ngayo ¼imudi tshirendoni itshi. [10] KANA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC MBUDZISO 6 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. Iwe munna wee! – LR Ndhlovu 1 A u shoni ngani musi u tshi swika mapitoni? 2 Hune wa vha ¼ikumedzwa ¼a zwihevhehevhe, 3 Wa solwa na nga zwikongomoti zwa shango 4 Kha mishumo yau i bvulaho na zwiambaro. 5 Vhutshiloni hau na ha zwikhotho ndi vhu¿we 6 Hune wa leeµa murahu ha tsadzi dzi songo fungulaho 7 Vhukhanµwa wa ¾hurumudzha ma¼eri 8 U tshi itela pfembedzo ya fola ¼i sa athu kangiwa. 9 Shango nga ¼i u pfe mare na hune wa ya 10 Ma¾o au a sa vhoni vhutwatwalala ha zwiµamu 11 Vhuvhili hao a nongokanywe nga vha mulayo 12 Khamusi ndi hone u tshi µo pfuµelwa nga vhupfe na vhu¾udzi. 13 Zwiito zwau u bula zwi ½engisa sa ma¾anza 14 Hune iwe wa ragaladza na zwitukana malaloni au 15 Zwitshili zwa malwadze wa gobela sa luvhele 16 Tshivhi tshau ndi mulavhu, ndi gwekwetshifu tshi µo u wana. 6.1 Topolani mutaladzi/vese une wa sumbedza uri zwine munna hoyu a ita zwi sasaladzwa/ambiwa na nga vhathu vha sa µivhalei. Topolani ipfi ¼a ndeme ¼i khwa¾hisedzaho izwi. Sedzani tshitanza 1. (2) 6.2 Ndi ngafhi tshirendoni hetshi hu sumbedzaho uri munna hoyu o vha a tshi phaµaladza malwadze kha zwana zwi¾uku. Sedzani tshi¾anza 4 (mitaladzi 13–16). (2) 6.3 Dodombedzani zwine mitaladzi/vese 5–8 ya khou amba zwone. (2) 6.4 Ndi figara ifhio ya muambo yo shumiswaho kha mutaladzi/vese 13? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 6.5 Izwi zwine murendi a khou amba afha tshirendoni itshi ni vhona zwi tshi tendisea? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 30 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC KHETHEKANYO YA B: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI kha khethekanyo iyi. Ni nga nanga u fhindula MBUDZISO ndapfu kana MBUDZISO pfufhi. MBUDZISO 7 (Mbudziso ndapfu) TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana Sengulusani ni tshi sumbedza uri kutshilele kwa muanewa dendele ku ¾u¾uwedza hani khuµano nganeani iyi. [25] KANA MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi) TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. Vho-Luvhone u swika nḓuni vho mbo ḓi dzhena bavuni vha ṱamba, vha fhedza nga u dzhena mabaini. Hone-vho khofhe u vha fara dzo vha dzi si tsha vhuya dza zwi ita na khathihi. Ndi hezwi zwine tshiṅwe tshifhinga vha vho farwa na nga ṱhoho ye ya vha i si ho kale. Maṱo a dzula o tswukuluwa sa o shelwaho phiriphiri. Zwi a ralo vhunga na u ḓiphina ho no ralo u fhufha sa ṅwando maṱavhelo. 'Areḓi ri ḓo vhona hu no ya phuna na tshinoni. Hone ḽi ḓo tou vha ṱano ni a ḓivha Emeḽi. Fhedzi arali zwa ralo thundu dza rengiswa, Luambo a songo vhuya a linga a ḓa u renga lini. Ndi nga vho mangala ndo fhafhara ḽiṱoho heḽia ḽi fanaho na bisi yo thulaho muri ya fonyekana. Ni ri u hone muthu o takalaho ane a nga vhudza muṅwe zwauri ha na tshelede ine a nga mu thusa ngayo, u tou vha na ya u renga thundu dzenedzo dzine dza nga rengiswa? Ni a ḓivha u sa funzea tshiṅwe tshifhinga zwi a ṱungufhadza. Muthada i khou ita mbambe na ri½e vhe ra dzhena tshikolo; i ri vhadededzi matsina a hu na tshine vha hola tshone; vhuṱali vhune ra vha naho sa vhadededzi tshelede i nga vhu renga?' Tsaṅwa iṱali i tshi ralo u dzula i mulomoni hezwi Vho-Luvhone vha tshi gungula vha tshi rali. Hone-vho litshani vha dzhenwe nga lugungulo zwavho havha munna wa vhathu, vha khou vhona nangoho hu si na na ane a nga ralo u vha fara tshanḓa. Tshi ṋaṋisaho ndi tsha uri vha ri u sedza thundu yavho, vha wana nangoho zwauri i tou rengiswa nga nḓila heyi zwi tshi nga ndi muḽoro. Tshiṅwe tshine muṱa hoyu tsha pfa, tshine tsha nga vhavha ndi tsha uri vhana vha khou tea u tevhelwa nga ·avhuṱanu hangei Pietersburg, sa izwi vho ḓivhadza zwauri vha khou tama u vha vhe hone mafheloni a vhege yeneyi afha hayani. Zwino arali nangoho vhana avha vha ri vha tshi vhuya vha ṱangana na phanzi iyi ya u rengiswa ha dzithundu, ndi hune vha ḓo tou zwi ri mini vhana vha vhathu; a vha nga ḓo tou vha nahone vho ṱangana nga yone mboni ya nḓou i tshi dzwala. Fhedzi hone u swika zwino Vho-Luvhone na Vho-Emeḽi a vha vhoni nzanyo ine vha nga thunyuluwa ngayo. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC Ḓuvha ḽi tshi tsha ḽa dovha ḽa ṱanḓamela; ḽa vhuya ¼a ri nga thavha, tsholi, hu si na na hune vha pfa hu tshi pfi thuso i nga wanala ngaho. Gurannḓa yo vha yo no ṱanganya vhoṱhe vhane vha vha dzikhonani kana mashaka a havha vhavhili. Na vha sa ḓivhi u vhala wo vha u tshi ḓi pfa vha tshi ri hu na bugu ine ya anḓadza madzina a vhathu vhane vha koloda vha sa badeli. [Sia¾ari 50] 8.1 Bulani zwithu zwivhili zwine zwa khou ita uri Vho-Luvhone vha vhilaele lune vha si tsha fara na khofhe mafhungoni haya. (2) 8.2 Ndi ngani Vho-Luvhone vho ri u amba vha fhedza nga u lidza tsa¿wa? ¹alutshedzani. (2) 8.3 Ndi vhushaka-µe vhune ha vha hone vhukati ha Vho-Luvhone na Vho-Eme¼i zwi tshi kwama lupfumo? (2) 8.4 Muhumbulo muhulwane wa mafhungo a buguni iyi ndi ufhio? (2) 8.5 Bulani fhethu huvhili he mu¾a uyu wa ha Luvhone wa lingedza u ¾oµa thuso hu u ¾oµa u tandulula thaidzo ine wa khou ¾angana nayo. (2) 8.6 Sumbedzani hune Vho-Luvhone na Vho-Eme¼i vha fhambana hone zwi tshi kwama 'vhugevhenga'. (2) 8.7 Kuhumbulele kwa Vho-Eme¼i kwo vha kufhio nga murahu ha musi vho pfa zwe Dzhalagoma a ita ngei kerekeni? (1) 8.8 Ndi tshini tsho itisaho uri Vho-Luvhone na Vho-Eme¼i vha vhone hu si na kubuli kune vha nga bva ngakwo zwikolodoni zwine vha vha khazwo? (2) 8.9 Masiandaitwa e a bvelela kha mu¾a uyu nge wa µidzhenisa kha zwa vhugevhenga ndi afhio? (2) 8.10 Kutshilele kwa Vho-Eme¼i ku bvukulula hani mvumbo yavho nganeani iyi? (2) 8.11 Nangani phindulo ine ya vha yoneyone kha mutevhe wo ½etshedzwaho. Luambo o kundelwa u thusa Vho-Luvhone ngauri: A O vha a tshi vha vhenga. B O vha a tshi vha nyadza. C O vha a tshi ¾oµa u renga thundu dzavho. D O vha a tshi khou takalela thundu dzavho dzi tshi rengwa nga mu¿we. (1) 8.12 Vhuµifari ha Vho-Luvhone sa ¾hoho ya muµi ni vhona vhu tshi pfala? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) 8.13 No vha ni tshi nga ita mini arali no µiwana ni kha nyimele ya zwikolodo zwi sa langei ye Vho-Luvhone vha vha vhe khayo? Tikedzani. (3) [25] KANA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC MBUDZISO 9 (Mbudziso ndapfu) BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau Sengulusani ni tshi sumbedza uri kutshilele kwa muanewa dendele ku ¾u¾uwedza hani khuµano nganeani iyi. [25] KANA MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi) BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. Nga murahu ha tshiswi¾ulo vhathu vha tshi vho vhuyelela mishumoni Vho-Lugisani na Vho-Muofhe khathihi na Vho-¸ethononda vha vha vho wa dziofisini dza madzhisi¾ara¾a. Vha µa vha dzula henefho nnµa kha bannga. Ndi afha-ha zwenezwi vho dzula henefho hu tshi fhira ·ipholisa. A tshi tou ri fhiri Vho-Lugisani vha mu tevhela nga u gidima. Vho no swika khae ene a mbo rembuluwa a ima. 'Ndau vhopholisa, n½e ndi na mbudziso.' 'Kha vha vhudzise.' 'N½e ndi na lu¿walo lu bvaho kha khosi yanga Vho-Mphaga,' Vha tshi ralo vha lu bvisa tshikwamani tsha badzhi tsha nga ngomu vha lu petulula vha lu ½ekedza pholisa, 'Hei khosi i ri ndi pfuluwe shangoni ¼ayo ngeno n½e ndi sa µivhi zwe nda tshinya. Zwino hafha ndi vhudzisa uri mafhungo o raliho fhano khoroni dza tshikhuwa a vhudziswa ofisini ifhio?' 'Hoo, izwi ndi vhone vha mafhungo a¼a a matsheloni a u vhulahelwa ¿wana?' Ndi ¼ipholisa ¼i ambaho na Vho-Lugisani ¼o vha lavhelesa tshifha¾uwo ¼i sa poidzi khathihi na u vha ½ekedza lu¿walo. 'Ndi n½e vhopholisa.' Vha ralo vha tshi khou peta lu¿walo lwavho lwe vha dovha vha lu longa tshikwamani. ·ipholisa, 'Izwo kha vha µe ndi vha sumbedze ofisi ya hone.' Zwenezwi ¼ipholisa ¼o ranga phanµa, Vho-Lugisani vha kwetedza vha¼a vha¿we vho dzulaho kha bannga vha tevhela. Vha tshi swika mu½angoni pholisa ¼a vha imisa henefho ¼one ¼a dzhena nga ngomu hu re na madzhisi¾ara¾a. O no bva a ri kha avha vha re nnµa, 'Hu pfi kha vha dzhene.' Avha vha tshi dzhena vha mbo µi sumbedzwa madzulo nga mu¾alutshedzi Vho-·iswoga vhe vha vha vhe ngomu henefho ofisini. Huno madzhisi¾ara¾a wa hone vha vho tou mu vhonesa-ha zwavhuµi. Munna mulala wa µafu ane a vha na phanµa khulu i gumaho nga tshitiko, mavhudzi ho tou sala nyana n¾ha ha dzinµevhe. Ningo ya hone ndi ndapfu nahone ya dovha ya hula. Ma¾o a hone e vhu¿ai¿ai sa a tshimange. Zwine uyu madzhisi¾ara¾a a khou ita afha ofisini yawe u vhonala a tshi khou vhekanya dzifaela dzawe. Vho-Lugisani na Vho-¸ethononda vha vhona na lu¼a lu¿walo lwe lwa µa na Vho-Sara lu tshi khou faeliwa. O no fhedza izwo a dzhia bambiri na peni a dzula zwavhuµi a µilugisa u ¿wala dzimbilahelo dza avho vhathu. 'Mulandu ndi mini?' Hu vhudzisa ene madzhisi¾ara¾a nga mu¾alutshedzi Vho-·iswoga. [Sia¾ari 92] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC 10.1 Bulani zwithu zwivhili zwe Vho-Lugisani vha zwi ita muvhunduni wa Dovhoni zwine zwa sumbedza mvelaphanµa. (2) 10.2 Ndi ngani Vhamusanda Vho-Mukhotho vho pandelwa vhuhosini ngei Marombeni? ¹alutshedzani. (2) 10.3 Ndi zwifhio zwine zwa yelana zwi tshi kwama vhurangaphanµa vhukati ha Vho-Lugisani na Vhamusanda Vho-Mphaga? (2) 10.4 Muhumbulo muhulwane wa mafhungo a buguni iyi ndi ufhio? (2) 10.5 Ndi zwifhio zwithu zwivhili zwo itisaho uri Vho-Mphaga vha ¾oµou pandela Vho-Lugisani Dovhoni? (2) 10.6 Vho-Nyamalwela Singo na Vho-Muofhe vho µifara hani musi mifhirifhiri ya shango i tshi thoma u bvela khagala?. (1) 10.7 Kuhumbulele kwa Vho-Langanani Mandiwana kwo vha kufhio nga murahu ha musi vho isa tshipfumelo ha vhamusanda Vho-Mphaga? (2) 10.8 Ndi mini tsho itisaho uri ½owa ya thavha i we kha mu¾ovuma musanda nga µuvha ¼a mu¾angano? (2) 10.9 Masiandaitwa e a bvelela kha Tshambenga nga u vhulaha ¿wana wa Vho-Lugisani nga tombo o vha afhio? (2) 10.10 Kutshilele kwa Vho-Sam Mamidze ku bvukulula hani mvumbo yavho nganeani iyi? (2) 10.11 Nangani phindulo ine ya vha yoneyone kha mutevhe wo ½etshedzwaho. ·ifurase i¼i, 'Munna mulala wa µafu' afho mafhungoni ¼i amba zwi tevhelaho: A Madzhisi¾ara o vha e munna mulapfu a re na ¾hafu khulu. B Madzhisi¾ara¾a o vha e munna o no aluwaho wa muvhili wo fha¾eaho zwavhuµi. C Madzhisi¾ara¾a o vha e munna mulapfu ane milenzhe yawe ya vha na ¾hafu ndapfu. D Madzhisi¾ara¾a o vha e munna a re na tshiimo tshi no nga tsha muri wa mulala. (1) 10.12 Zwiito zwa Vho-Mamidze nganeani iyi ni vhona zwi tshi pfala? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) 10.13 No vha ni tshi nga ita mini arali no µiwana ni kha nyimele ye Vho-Lugisani ha pfi vha khou vhanga vhuhosi ha Dovhoni? (3) [25] KANA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC MBUDZISO 11 (Mbudziso ndapfu) MAFELADAMBWA – NE Sigogo Sengulusani ni tshi sumbedza uri kutshilele kwa muanewa dendele ku ¾u¾uwedza hani khuµano nganeani iyi. [25] KANA MBUDZISO 12 (Mbudziso pfufhi) MAFELADAMBWA – NE Sigogo Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. Vho-·ialama vho µo isa phanµa na u kwengweledza avha mufumakadzi wavho ane a khou vhonala a tshi khou ofha vhukuma. 'Mufumakadzi wanga, ½owa yo vhonalaho a i lumi muthu. Vhathu kha vha eµele. Mudzimu o ri ponyokisa mulomoni wa i ¼aho, u µo ri linda nazwino. Kha vha ri ndi ¾uwe. Vha songo tenda u µishushedza, arali vha si na khofhe, kha vha dzule zwavho afha masofani vha µilavhelesele the¼evishini.' 'Zwa½u tshimbilani, ri½e vhavhili ri µo tou lala ro tou dzula. Na uho u eµela u kha µi eµela dza fara naa ¿wananga? Mbilu ya muthu ya tshenuwa yo tshenuwa, khofhe dzi a fhela. Mafhungo a hone wa a humbula u pfa na malofha a tshi shavha.' Avha mazwale na mazwale vho sala vho dzula. Hu re u eµela a vho ngo ya. Vho-Maemu vho tou vhilisa maµi vha µi nwela tie na mukegulu. Hu¿we vho vha vha tshi amba vha tshi ita na u sea ngeno hu¿we vha tshi µi¾ungufhalela. 'Ndi amba mme a Tshimangadzo, zwino mathina gereke dzi a funza vhathu uri vha vhulahe naa? A thi ambi ngauri asifha-ha ½amusi ri tshi khou fela areµi nga vhagereki. ºwana u¼a mathina o naka nga nnµa, ngomu hawe o vhifha vhukuma.' 'Vhone mazwale wanga, hezwi zwe na shango ¼o¾he ¼a fhano ¼a ¾anziela nga muloi ane vhathu a vho ngo mu vhona uri o tshinya mini. Hoyu ane vhathu vha tou pfa vha tshi funa u mu shata tshikha, ndi ene muloi, ngoho zwi a vhavha.' 'Mazwale wanga, inwi na zwenezwi zwa u vhudza tshetshe mafhungo, a zwi fheleli henefha ha u vho shandula mbebo ya vho vha zwone zwigevhenga? Ri½e na kale ri tshi thanya, vhabebi vhashu a vho ngo vhuya vha amba mafhungo phanµa ha vhana. Izwi kana ndi tshone tshikhuwa, ngoho ndi zwi¿we.' Vho-Nyalufhenene vho mbo µi bvela nnµa vha dzula na vha¿we vhakegulu vhe vha ralo u bubela u µa u vha ima khofheni nga murahu ha dzhatsha ¼ene¼i. Vhakegulu vhenevha vho µi dzula zwavho, musi vha tshi amba vha ha Ramasunzi, vho vha vha sa buli nga madzina, vho vha vha tshi sokou hu sumbedzela nga ma¾o. I¼o µuvha, µuvha ¼o vhuya ¼a tou ¾avha hu sa vhonali muthu a tshi dzhena kana a tshi bva afha ha Vho-Ramasunzi. [Sia¾ari 95] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC 12.1 Bulani zwithu zwivhili zwine zwa khou vhilaedza Vho-Maemu mafhungoni haya. (2) 12.2 Ndi ngani Mawela a songo tsha vuledza kushumo kwe a vha a tshi khou ¾oµou ku ita muµini wa ha ·ialama? ¹alutshedzani (2) 12.3 Ndi vhushaka-µe vhune ha vha hone vhukati ha Vho-Nyalufhenene na Vho-·ialama? (1) 12.4 Muhumbulo muhulwane wa mafhungo a buguni iyi ndi ufhio? (2) 12.5 Ndi zwifhio zwithu zwivhili zwe Mawela a zwi ita musi o humbulela uri Vho-Maemu ndi muloi? (2) 12.6 Sumbedzani hune Vho-·ialama na Vho-Ramasunzi vha fana hone zwi tshi kwama kutshilele kwavho. (2) 12.7 Kuhumbulele kwa Vho-Maemu kwo vha kufhio nga murahu ha musi vho no pomokwa uri ndi muloi? (2) 12.8 Tsho itisaho uri Tshimangadzo a vhuye tshikoloni a tshi tou gidima, nahone o sinyuwa, ndi mini? (2) 12.9 Masiandaitwa e a bvelela kha Mawela nga u sokou welawela mafhungo a zwa vhuloi vhune a si vhu µivhe o vha afhio? (2) 12.10 Kutshilele kwa Mawela ku bvukulula hani mvumbo yawe nganeani iyi? (2) 12.11 Nangani phindulo ine ya vha yoneyone kha mutevhe wo ½etshedzwaho. Murero uyu, '¸owa yo vhonalaho a i lumi' u amba uri: A zwithu zwavhuµi zwa vhuya zwa vhonala a zwi tsha bvela phanµa B muvhi arali a µibvisela khagala u a shavhisa C zwithu zwivhi zwa vhuya zwa vhonala a zwi tsha shavhisa D A na C (1) 12.12 Vhuµifari ha Vho-Ramasunzi ni vhona vhu tshi pfala? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) 12.13 No vha ni tshi nga ita mini arali no µiwana ni kha nyimele ye Vho-·ialama vha ¾angana nayo musi Mawela a tshi ¾oµou fhisa muµi wavho? (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 25 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI kha khethekanyo iyi. Ni nga nanga u fhindula MBUDZISO ndapfu kana MBUDZISO pfufhi. MBUDZISO 13 (Mbudziso ndapfu) HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya, NA Milubi Na zwone zwi a dina – LL Mafenya ¹alutshedzani ni dovhe ni sedzuluse ¿wongo, tshivhumbeo tsha µirama, u tambea na kudzudzanyelwe kwa tshi¾eidzhi µiramani iyi. [25] KANA MBUDZISO 14 (Mbudziso pfufhi) HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya, NA Milubi Ralutanda – NA Milubi Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. SOFI: Ndi µo dzi dzingisa musadzi a swika a tshi dzi dzingulusa. RALUTANDA: Ni songo tsha mmbudza nga ha hoyo. Hoyo ane na khou amba nga hae tshawe ndi u shanduka muleli wa vhananga. A shanduka mubiki a no mmbikela, na mukoropi wa nnµu a no ri u koropa nnµu a koropa na ¼eve¾hirii. SOFI: Vha kha µi mu funa musadzi wavho vhone? RALUTANDA: A thi tsha mu funa n½e. Ndi vho tou ri ndi nga ita hani sa izwi ndi na vhana nae. SOFI: Zwa zwino vha funa nnyi? RALUTANDA: Ndi funa inwi Sofi. Ndi funa inwi ane nangwe ndo eµela nda µifhelwa nga u vhona inwi fhedzi. SOFI: Arali vha tshi funa n½e, khezwi vha sa tou mala n½e zwa fhela? RALUTANDA: Sofi ni itwa nga u shaya ma¾o a u vhona. Mbiluni heyi yanga inwi no no µi maliwa kale. Naa inwi a ni vhoni maitele aya anga a tshi vho nga a muthu o ¼iswaho gaputshete. Kani nazwino no nndyisa? SOFI: Evho! N½e zwa u ¼isa muthu a si zwanga. Tshanga ndi lufuno lune nda ro kona u lu dzangela. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC RALUTANDA: Afho ni amba ngoho. Kha u dzangela lufuno a ni fhirwi. Na Sara musadzi wanga a vhona uri ni dzangela hani lufuno, a nga mbo µi doba vhuda hawe a ya ha hawe. SOFI: N½e nda kona u dzhena-ha zwavhuµi. RALUTANDA: No no dzhena kale inwi. SOFI: Hone khezwi ri sa tou sundisa uri ndi kone u dzhena nga u ¾avhanya? RALUTANDA: Ra tou sundisa hani? SOFI: (Vha sumbedza u humbula) Hafhu ra sundisa vha nga wana na u pfuma vho no vha mupfumi nga tshelede ya dzipho¼isi. RALUTANDA: Eea-hii! SOFI: Zwa vhukuma kha vha pfe n½e. Vhone kha vha sie zwo¾he zwanµani zwanga. RALUTANDA: (Vha sumbedza u humbula) Heei! Mbilu yanga i a ... Sara zwi¿we zwazwo, u nndugela o nndugela. Zwino ... (vha dzungudza ¾hoho) 14.1 Bulani zwithu zwivhili zwine zwa ita uri Vho-Ralutanda vha funese Vho-Sofi. (2) 14.2 Vhathu avha vha khou amba mafhungo aya vhe ngafhi nahone ndi musi hu tshi khou bvelela mini? (2) 14.3 Sumbedzani vhushaka vhune ha vha hone vhukati ha Vho-Sofi na Vho-Ralutanda zwi tshi ya kha kutshilele kwavho. (2) 14.4 Ndi ngafhi hune Vho-Ralutanda na Vho-Fhelani vha fana hone zwi tshi ya kha mafhungo a lufuno? (2) 14.5 Vho-Sara vho nyanyulea hani musi munna wavho Vho-Ralutanda vha tshi lenga u vhuya hayani? Tikedzani. (2) 14.6 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u pfukisela vhavhali µiramani iyi? (2) 14.7 Ndivho ya µirama iyi ndi ifhio? (2) 14.8 Ndi afhio masiandaitwa e a bvelela kha Vho-Ralutanda nga u µidzhenisa kha vhufarekano na Vho-Sofi? (2) 14.9 ·ifurase ¼o talwaho/swifhadzwaho/sendamiswaho nga fhasi ¼i kwama hani kupfesesele kwa½u kwa mafhungo aya. (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC 14.10 Fhindulani mbudziso nga Ee kana Hai, ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u. Vho-Ralutanda vho vhulaha mufumakadzi wavho nga mulandu wa uri u na zwikolodo zwinzhi. (2) 14.11 Zwiito zwa Vho-Ralutanda zwa u gidimela u ¾oµa tshelede ya inshuwarentsi musi mufumakadzi wavho a sa athu u vhulungwa zwo tea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 14.12 Ambani vhupfiwa ha½u malugana na zwe Vho-Ralutanda vha ¾angana nazwo vha tshi khou ¾oµa tshelede ya inshuwarentsi ya mufumakadzi wavho we vha mu vhulaha. (3) [25] KANA MBUDZISO 15 (Mbudziso ndapfu) MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸efefe ¹alutshedzani ni dovhe ni sedzuluse ¿wongo, tshivhumbeo tsha µirama, u tambea na kudzudzanyelwe kwa tshi¾eidzhi µiramani iyi. [25] KANA MBUDZISO 16 (Mbudziso pfufhi) MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸efefe Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. VHO-AWELANI: ... Hafhu vho zwi pfa ¿wana a tshi khou amba ¼a u vhaisala. VHO-TAKALANI: Kha vha n¿walele zwino zwi tshi kha µi vha zwi½u. VHO-AWELANI: Zwino dokotela u µo swika a lavhelesa kuvhaiselele kwa ¿wana. A dovha hafhu a sedza arali hoyu ¿wana o shatwa vhulwadze ha phirela. Ndi amba vhulwadze ha phirela ha vhanna na vhasadzi. Shango vha khou ¼i vhona ¼o ima nga milenzhe. Dokotela a dovha hafhu a sedza arali hoyu ¿wana e muvhilini. VHO-TAKALANI: Hai, zwi khou pfala. VHO-AWELANI: U bva u vhonana na dokotela hafho vhuongeloni, vha µo mbo µi fhirela mapholisani vha swika vha vula mulandu. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC VHO-TAKALANI: Evho! Mapholisani? Ndi hone mafhungo o vhifha tsho¾he zwino! VHO-AWELANI: A hu na na nga i¿we nµila ya u sa vula mulandu mapholisani. Zwa sa ralo hu khou ya vhone. Ha pfi vhone na khotsi a ¿wana vho luka maano a u tambudza ¿wana lwa vhudzekani. VHO-TAKALANI: Evho! N½e a thi µivhi tshithu! Nda zwi µivha hani ndi tshi ¾wa mushumoni? Ndi amba ngauri ndi vhuya nga µuvha u kovhela. VHO-AWELANI: Zwino arali vha sa µivhi tshithu, vha songo ita uri mulayo u vhone u nga vhone vha a µivha tshithu. Vha a zwi pfa kha dzi- radio uri vhuaµa ho raliho vhu khou farelwa hani musi? VHO-TAKALANI: Khotsi a Tsumbedzo ngoho a si muthu wa tshithu! Vha tou vha mmbwa ya mafhelelo. Ndi mini zwino izwi zwe vha µidzhenisa khazwo nga n¾hani ha yone tsindi? Hai! Areµi! Mulifho wa mmbwa ndi ¾hoho yayo. VHO-AWELANI: Philiphise a si tshilonda, ndi tshilonda tsha u µi¾oµela. Bivhili i tou zwi bula zwavhuµi-vhuµi zwauri: ... mbilu ya muvhi a i na mutengo ... matsilu a fa nga tsiku ya mbilu ... zwi¼iwa zwi takadza ro dzumbama.' Muthu a hangwa uri khukhuna luombe, thunda nnµa i a vhonala. VHO-TAKALANI: Kha vha litshe vha thome vha onyoloswe nga vha¿we vhanna dzhele. Vha tshi vhuya khamusi vha µo vhuya vho guda pfunzo mbuya. VHO-AWELANI: Izwo ndi zwone. Vhone kha vha tshimbile nga afho he nda vha laedzisa ngaho. Zwa sa ralo vhone vha µo bambela tivha ¼ithihi na mukalaha wavho. Mishumo heyi yo itwa yo linganywa nga tshanµa tsha mulayo. VHO-TAKALANI: Zwine vha khou amba vha khou vhudza tshi na nµevhe. Ndi µo tshimbila nga nµila ye vha nndaedzisa yone. A thi ¾oµi u fela zwine ndi sa zwi µivhe. Kha vha litshe na zwino ndi dzhene nµilani. VHO-AWELANI: Ndi zwavhuµi. Ndi khou vha tamela mashudu mavhuya kha holu lwendo lwavho. (Vha tshi amba na Ntshengedzeni) Ni tshimbile zwavhuµi Ntshengedzeni ¿wananga-i! ¶ivhani zwa uri mulayo u µo ni lwela ¿wananga. VHO-TAKALANI: Ndo livhuwa. (Vha a bva) [Sia¾ari 88] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Luhuhi–Ṱhafamuhwe 2014 NSC 16.1 Bulani zwithu zwivhili zwo itisaho uri vhadededzi vha rumele Vho-Takalani na ¿wana wavho Ntshengedzeni ha mushumelavhapo? (2) 16.2 Vhathu avha vha khou amba mafhungo aya vhe ngafhi nahone ndi musi ho bvelela mini? (2) 16.3 Vho-Takalani vho µipfa hani nga murahu ha musi vho wanulusa tshiphiri? (2) 16.4 Ndi ngafhi hune Ntshengedzeni na Vho-Takalani vha fana hone zwi tshi kwama u kandeledzwa ha pfanelo dzavho? (2) 16.5 Bviselani khagala vhuµipfi ha Vho-Buku¾a musi vho vhidzelwa mafhungo a kwamaho ¿wana wavho tshikoloni. (2) 16.6 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u pfukisela vhavhali µiramani iyi? (2) 16.7 Kuhumbulele na kutshilele kwa Vho-Buku¾a ku sumbedza vha tshi khou tshila kha tshifhinga tshifhio? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 16.8 Ndi afhio masiandaitwa o bveledzwaho nge Vho-Buku¾a vha ita zwa vhudzekani na ¿wana wavho? (2) 16.9 Murero wo swifhadzwaho/talelwaho mafhungoni aya u ¾u¾uwedza hani kupfesesele kwa½u kwa mafhungo a buguni iyi? (2) 16.10 Fhindulani mbudziso nga Ee kana Hai, ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u. ·ifurase '... arali hoyu ¿wana e muvhilini', zwi amba uri ¿wana hoyu o khwa¾hesa lune a vho lemelwa nga muvhili wawe. (2) 16.11 Ni vhona kutshilele kwa Vho-Takalani ku tshi pfala? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 16.12 Bviselani khagala vhupfiwa ha½u nga tshigwevho tshe Vho-Buku¾a vha ¾angana natsho. Tikedzani phindulo ya½u. (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa