Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
GIREIDI YA 12
TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)
BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)
LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2017
MARAGA: 80
TSHIFHINGA: Awara 21/2
Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 28.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Skip to contentAll 2017 papers 





View all





Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2017 Question Paper
Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 question paper from the Feb March 2017, 28 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.
Tshivenda Hl · Grade 12 · Feb March · 2017 · tshivenda. Question paper, 28 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Tshivenda HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Tshivenda
- Document type
- Question paper
- Year
- 2017
- Exam period
- Feb March
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 28
- File size
- 304.9 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 28
This exam
Feb March 2017
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI
1. Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula
mbudziso.
2. Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re
ngomu kha sia¾ari ¼a 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho
kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani
mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula.
3. Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU:
KHETHEKANYO YA A: Vhurendi (30)
KHETHEKANYO YA B: Nganea KANA Foluku¼oo (25)
KHETHEKANYO YA C: ¶irama (25)
4. Fhindulani MBUDZISO ¹HANU dzo fhelela: THARU kha
KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na
NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho:
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
VHURENDI HO RANDELWAHO/VHONWAHO – Fhindulani mbudziso
MBILI. VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO/VHONWAHO –
Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE.
KHETHEKANYO YA B: NGANEA KANA FOLUKU·OO
Fhindulani mbudziso NTHIHI. I nga vha Nganea kana Foluku¼oo.
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
Fhindulani mbudziso NTHIHI.
5. KUNANGELE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO YA B
(NGANEA kana FOLUKU·OO) NA YA C (¶IRAMA).
• Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea/foluku¼oo na kha
µirama dze na guda.
• Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI
NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO
YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA
C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni
fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C.
• Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
6. VHULAPFU HA PHINDULO:
• Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha
a 250 u ya kha a 300.
• Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea/Foluku¼oo na ya ¶irama
dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha a 450.
• Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga
maraga dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u
pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa.
7. Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a KHETHEKANYO
IºWE na IºWE nga vhuronwane.
8. Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora
wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso.
9. Thomani KHETHEKANYO IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA.
10. Ndangatshifhinga yo anganywaho:
KHETHEKANYO YA A: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 40
KHETHEKANYO YA B: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 55
KHETHEKANYO YA C: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 55
11. ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
THEBU·U YA ZWI RE NGOMU
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
Vhu rend i ho ra nd elwa ho/ v honwa ho: F hind u l a ni mbu d z iso MBILI DZIºWE na DZIºWE.
NOMBORO YA MBUDZISO MBUDZISO MARAG A NOMBORO YA
SIA¹ARI
1. 'Nelson Mandela' Mbudziso ndapfu 10 6
2. 'Vho eµedzwa hayani' Mbudziso pfufhi 10 7
3. 'Dwadzetshifu' Mbudziso pfufhi 10 8
4. 'U vha thanyele' Mbudziso pfufhi 10 9
NA
Vhu rendi vhu songo randelwaho/vhonwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE
5. 'Mavhiµani' Mbudziso pfufhi 10 10
* PF ESESANI: Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula
mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula MBUDZISO PFUFHI u
bva kha KHETHEKANYO YA C.
Kha KHETHEKANYO YA B na KHETHEKANYO YA C, fhindulani mbudziso nthihi-
nthihi u bva kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we.
KHETHEKANYO YA B: NG ANEA/ F OLUKU·OO
NG ANEA: F hind u la ni mbu d z iso NTHIHI u bv a kha NG ANEA d z o ra nd elwa ho.
6. Tshi µo lilwa Mbudziso ndapfu 25 12
7. Tshi »o lilwa Mbudziso pfufhi 25 12
8. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso ndapfu 25 14
9. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso pfufhi 25 14
10. Mafeladambwa Mbudziso ndapfu 25 16
11. Mafeladambwa Mbudziso pfufhi 25 16
KANA
F OLUKU·OO: F hindulani mbudziso NTHIHI u bva kha F OLUKU·OO yo randelwaho.
12. Khuvhanganyo ya foluku¼oo Mbudziso ndapfu 25 18
13. Khuvhanganyo ya foluku¼oo Mbudziso pfufhi 25 21
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
F hind u l a ni mbu d z iso NTHIHI fhed z i u bv a kha µ ira ma d z o ra nd el w a ho.
14. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso ndapfu 25 23
15. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso pfufhi 25 23
16. Milomo ya ½ukala Mbudziso ndapfu 25 26
17. Milomo ya ½ukala Mbudziso pfufhi 25 26
*PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO
NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi
MBILI.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
MUTEVHE WA U SEDZULUSA
Ivhani na vhu¾anzi ha uri no fhindula tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u
vhea luswayo kha uyu mutevhe wa u sedzulusa:
KHETHEKANYO MBUDZISO TSHIVHALO
TSHA MBUDZISO LUSWAYO
DZO (√)
FHINDULWAHO
A: Vhurendi
(Vhurendi ho vhonwaho/ 1–4 2
randelwaho)
A: Vhurendi
(Vhurendi vhu songo 5 1
vhonwaho/randelwaho)
B: Nganea kana Foluku¼oo
(Mbudziso ndapfu kana
Mbudziso pfufhi 6–13 1
C: ¶irama
(Mbudziso ndapfu kana
Mbudziso pfufhi) 14–17 1
*PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi
uri no fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI
NTHIHI.
A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi
MBILI.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
VHURENDI HO RANDELWAHO/VHONWAHO
Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE kha N¸A dzi tevhelaho.
MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso yo
vhudziswaho.
NELSON MANDELA – LR Ndlovu
1 Musi vundu ¼a Qunu (Transkei) ¼o µihwala
2 Thumbu i tshi luma-luma sa ya mubvana mirini.
3 U swikela musi ¼i tshi tsa mirini nga dukaduka
4 Goleni ¼a 18 Fulwana 1918.
5 Musi mirenzhe na zwidavhula zwi tshi bva¾amedza
6 Mirenzhe na mirombe zwi tshi runzhuvhedza,
7 Milenzheni ya dukaduka malisoni,
8 A yo ngo zwi µivha,
9 Uri i khou tambudza mbokoti ya vhurangi.
10 Tshi¾uhu na vhuloi zwe Tswane ¼a ita,
11 Maromedzi a vhu¾ungu e Robben Island ¼a hwesa,
12 Mbonzhe dze Bantu Education ya phula,
13 Ndi zwone zwi tsengisaho mi¾odzi ma¾oni.
14 Nge u µisola ya vha yone nguwane ya shango.
15 Ngavhe Afrika Tshipembe ¼i µivhe,
16 Ndi misi sa makumba ¼o tenengedza
17 Sa lukhanµa marumbini tshiunzani ¼a ½usa.
18 ·i tshi alusa phangami ya lushaka
19 Nelson Mandela tshi¾havhelo tsha ngozwi ntswu.
Murendi u tama ri tshi µivha nga ha Vho-Mandela u bva vhu¾ukuni havho u swika
vha tshi vha murangaphanµa wa lushaka.
No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ye murendi a shumisa ngayo
zwifanyiso zwa muhumbulo u bveledza ¾halutshedzo ya tshirendo itshi.
Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 250 u ya kha a 300. [10]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi
tevhelaho.
VHO E¶EDZWA HAYANI – W Silidi
1 Nga tshi¼a tshifhinga kha nnµu-mahunµwane,
2 Zwo¾he zwiito zwi zwa khole-khole,
3 Mvula ya na dza huruwa,
4 Vha mbo iswa hayani tsho¾he,
5 Khofhe vha eµela dzi si na u karuwa.
6 Vho eµedzwa hayani havho,
7 He µuvha ¼e thovho vha adzelwa,
8 Vhanzhi ma¾odzi vha rothisa,
9 Vha tshi vhona tshivhumbeo – mafanedza,
10 Tshi tshi eµedzwa hune tsha sa µo vuwa.
11 Hayani havho ndi hayani hashu,
12 Ri½e ro salaho ri kha mahunµwane,
13 Ri a vhilula ri a vha tevhela,
14 Nnµu dza vhulalo a ri fha¾i,
15 Ri tou fha¾elwa.
16 Vho eµedzwa hayani vhukuma,
17 Muµi muhulu u si na nyambo
18 Hune khofhe dza hone dza vha khofhe,
19 Dzi sa pfi ndi a vuwa nda rembuluwa,
20 Nda sendelela tsini na u¼a mu¿we.
2.1 Vhalani mutaladzi/vese ya 3: 'Mvula ya na dza huruwa'.
¹alutshedzani ndeme ya ipfi 'mvula' afho he ¼a shumiswa hone kha itshi
tshirendo. (2)
2.2 Kha vese/mutaladzi wa 8, 'Vhanzhi ma¾odzi vha rothisa', ndi thouni-µe ine
fhungo i¼i ¼a bveledza kha vhavhali? (2)
2.3 Vhalani tshitanza/ndima ya 4: 'Vha mbo iswa hayani tsho¾he'.
Ndi mutevhetsindo-µe u pfalaho kha iyi ndima? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
2.4 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une murendi a ¾o»a u u bveledza
nga tshirendo itshi. (2)
2.5 Kuvhonele kwa½u ku fana/fhambana hani na kwa murendi afho kha
tshitanza/ndima ya 3? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
[10]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi
tevhelaho.
DWADZETSHIFU – T Makhado
1 Maseo anga o shanduka vhu¾ungu
2 Ndi mulidzi ma¾odzi a ¼e nda mama.
3 Mbilu yanga i swa nga zwe ya khuba
4 Ndo neta nga u fhihamelwa.
5 Vhutshilo hanga ho sendamela vhudzulavhafu,
6 Ndo shaya nungo dzi ngaho dza musi u¼a
7 Ndi tshi lwa na nngwe ya vhuhali
8 Ndo no vha tshigoµo tsha vhathu.
9 Khonani dzanga dzo ntshandukela
10 U tshimbila ndi u tou µiruma,
11 Nge muvhili u wanga, wa shanduka tshiguru
12 Lukanda lwanga lwo nambatela marambo.
13 Marambo anga o tshenuwa vhuvha hanga,
14 Muvhili wanga u nukha lufu,
15 Vhunga dunzi ¼i tshi ¿o¿a lu shushaho,
16 Nge ma¾o anga a ½oka nga tsiku.
3.1 Murendi u ambani nga mutaladzi/vese ya 2, 'Ndi mulidzi ... mama'? (2)
3.2 Vhalani mutaladzi/vese ya 13: 'Marambo anga … vhuvha hanga'.
Ndi ifhio figara ya muambo yo faredzwaho nga mutaladzi/vese iyi?
Tikedzani phindulo ya½u. (2)
3.3 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a ¾oµou bveledza nga
mutaladzi/vese ya 5: 'Vhutshilo ... vhudzulavhafu'? (2)
3.4 Bulani ni dovhe ni sumbedze ndeme ya u shumisa thekiniki/thikho/¾hoµea
ya vhurendi ine murendi a tama u i bveledza nga vese/mutaladzi wa 11:
'Nge muvhili ... shanduka tshiguru'. (2)
3.5 Sedzani ndima/tshitanza tsha 3: 'Khonani dzanga ... nambatela marambo.'
Ni a tendelana na na kuvhonele kwa murendi kha zwo bulwaho kha ndima/
tshitanza itsho? Tikedzani kuvhonele kwa½u. (2)
[10]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi
tevhelaho.
U VHA THANYELE – D ¸ephalama
1 A ni vhoni dza yavho milomo mbemba
2 Dzi tatamuwa sa mulavhu dza guma nµevheni
3 Ma½o a setshela a sala e nµaya!
4 Tshiseo-khole tsha ¾ana tshidikadika.
5 Tshiseo tshi bva mukuloni hu si mbiluni.
6 Vha ni funelani vha sa ni funi?
7 Vha ni funa vha sa ni funi
8 Vha khole khole khofhe dza muvhuµa
9 Vha ni titiisa vho eµela khofhe-karu.
10 Vha ri vha na lufunofuno naa?
11 Vha tshi ni ita zwimunguni,
12 Na vha nµuhu phedzelwamakandani.
13 Vha ni sedza sa dzone khavhelo.
14 A ni vhoni ni bofu-tsakate
15 Vha mu¾wa wa wa½u muvhili
16 Vha ni mu½a na sala ni lwatsi
17 Na kongonyala mu¾oµo we khudu.
18 Ndi vhone vha si vhone
19 Vha mulimo mutumula mala
20 Vha mbilu ntswu ya tshivhimbili
21 I sa vhonetsheli zwa ngomu hayo.
22 Thanya, vhutsilu bvuvhula.
23 ¹alifha sa mbeµa ya vhu¾ungu
24 U si pofule tshipofu wa kumba.
25 U vha thanyele.
26 U vha ¾alifhele.
4.1 Sedzani mitaladzi/vese ya 11 na ya 12: 'Vha tshi ... phedzelwamakandani.'
Murendi u tama u ri vhudzani nga iyo mitaladzi/vese? (2)
4.2 Kha mutaladzi/vese ya 15, hu na ipfi 'mu¾wa'.
·i bvisela khagala muhumbulo ufhio afho he ¼a shumiswa? (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
4.3 Sumbedzani ndeme ya phatheni ya raimi yo shumiswaho kha mitaladzi
mivhili ya 25–26 magumoni a itshi tshirendo:
'U vha thanyele.'
U vha ¾alifhele. (2)
4.4 Mutaladzi/Vese ya 20: 'Vha mbilu ... tshivhimbili'.
U dzumbulula thounu-µe ya murendi? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
4.5 No sedza tshirendo tsho¾he nga u angaredza, ni a tendelana na na
kuvhonele kwa murendi tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
[10]
NA
VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO/VHONWAHO
(KHOMBEKHOMBE)
MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi
tevhelaho.
MAVHI¶ANI – WMR Sigwavhulimu
1 Vhathu ma¾o avho o kovhela
2 Vha tsengisa mi¾odzi vho ¾ovhowa
3 Vha tshi vhona bogisi ¼i tshi swa¾imela
4 Fhasi dindini ¼a ndozwo ya mbebo.
5 Mihumbulo yavho i tibwa nga khuli
6 A vha ¾alukanyi zwine vha vhona
7 Ma¾o avho o tibwa nga zwikamba
8 Vha ofha zwa dindi ¼a ndozwo
9 Vha ima nga zwigwada nga zwigwada
10 Vho guludana nyofhoni ya mu¼oro
11 Wa uri matshelo dindi ndi ¼a nnyi
12 Ri vhathu ri vha u fa.
13 Vha ¾odzimela dindini vho vhifhelwa
14 Vha imba nyimbo dza u ¾ovhowa
15 A vha µivhi zwine vha vha zwone
16 Vha tshenuswa nga dindi ¼i si na muelo.
17 Mbiluni dzavho hu duga khavhu
18 Dza mulilo u si na mukuµedzi
19 Vha swa vha ¾ho¾hela ngeno vho ima
20 Vha lila mubuli wa thai iyi.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
5.1 Kha vese/mutaladzi wa 2, murendi o shumisa ipfi '¾ovhowa':
¹alutshedzani zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga ipfi i¼i. (1)
5.2 Vhalani vese/mutaladzi wa 7: 'Ma¾o avho o tibwa nga zwikamba'.
Ndi zwifhio zwine murendi a ¾oµa u zwi µisa mihumbuloni ya vhavhali? (2)
5.3 Tshitanza/Ndima ya 4, i bvukulula nyelelo-µe/pheisi-µe? Tikedzani
phindulo ya½u. (2)
5.4 Sedzani ndima ya 5: 'Mbiluni ... thai iyi.'
¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une murendi a ¾o»a u u bveledza
nga ndima/tshitanza itshi. (2)
5.5 Nga kuvhonele kwa½u, ni vhona murendi o kona u rindidza mbilu dza
vhathu uri vha livhane na lufu vho khwa¾ha? Tikedzani phindulo ya½u. (3)
[10]
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO
Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea kana foluku¼oo ye na guda
FHEDZI.
NGANEA
TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana
Fhindulani MBUDZISO YA 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7
(mbudziso pfufhi).
MBUDZISO YA 6: TSHI ¶O LILWA – MBUDZISO NDAPFU
Mu¿wali wa bugu musi a tshi ¿wala bugu yawe u vha a na ndivho ya u bvisela
khagala muhumbulo muhulwane une a tama uri u swike vhathuni.
No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani muhumbulo muhulwane une mu¿wali
a tama u u bvisela khagala buguni iyi.
Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25]
MBUDZISO YA 7: TSHI ¶O LILWA – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.
TSHIBVELEDZWA TSHA A
'Vhanna vha hashu, ro shuma a ro ngo shuma. Hafhu goloini heyi ye ra dzhia, hu
na lutshetshe lwa haa¼a makhuwa ngomu. Ndo ri ndi vhukati na u reila, nda
tshenuwa ndi tshi pfa lutshemo lwe lwa ¾oµou nnyitisa khombo khulu. Ndi tshi
bvela nnµa ha bada, ndi tshi imisa goloi, ndi tshi sedza afha hune vhathu vha ri
musi vho dzula kha sithi ya murahu vha vhea hone milenzhe, ndi wana ndi lushie 5
lutswukutswuku holwo. Na zwino ndo mbo µi lu posa µamu mulomoni. Vhanna
vha hashu ri fanela u tou zwi bva hani musi zwo rali?'
Ndi ¼one µuvha ¼e Vho-Luvhone vha kona u zwi vhona zwauri murathu wavho u
na mbilu ya vhuthu. Vho vha vha sa vhuyi vha humbula zwauri u na tshilidzi u
swika hafha. Heyi nyimele yo ita uri hu vuwe khani kha havha vhathu. 10
Vho-Luvhone ¼a u shindisa ¼e ¼a vha ¼i tshi khou swaswariwa nga avha vhavhili;
ndi amba nga Ravhutsi na Thinavhuyo vho wana vha sa koni u ima na¼o na
luthihi. Vhone vho mbo µi tou oma luthihi na zwe hoyu murathu wavho a vha a
tshi khou amba zwone; zwa u tou posa lushie holu tsini na nµila lune vhafhiri vha
gondo vha µo ¾avhanya u lu vhona vha dia tsimbi. 15
Vhu½a havho vho vho µo fhedza vha dzhia ¼ene¼o. Goloi ye vha tswa yo µo
khurumedzwa seila vhege dzi no swika mbili u swika nomboro dza nzhini yayo
khathihi na muvhala wayo u tshi shandulwa ya wedzwa seli ha mulambo wa
Vhembe.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
Mafhungo a lushie vha¾hannga havha vho vho µo tou ¾angana nao gurannµani dzi 20
no swika tharu dza fhano Afrika-Tshipembe. I¿we yadzo ye ya tou a toolola
zwavhuµi ndi gurannµa ya 'Southern Mercury'. Yone yo tou ita na u sumbedza
vhabebi vha holu lushie khathihi na u ¾alutshedza kuµele kwa haya mafhungo. Yo
bula na zwauri vhaiti vhazwo a hu nga µo fhela maµuvha mangana vha songo
wanala nga mapholisa saizwi gwala ¼avho ¼i tshi khou µisumbedza vhukuma. 25
Lutshetshe holu lwo wanala nga vhafhiri vha gondo vha tshi livha mishumoni
yavho nga matsheloni. Vho ri u lu wana, vha mbo µi swika he vha rwela
mapholisa lu¾ingo. Mapholisa-vho na vhone vho vha vho no µi wana ¾hingo dzi
bvaho fhethu ho fhambanaho dzine dza vha dzi tshi khou amba nga ha ¿wana o
tswiwaho khathihi na goloi. 30
[Ndima ya 5]
7.1 Sumbedzani aironi i wanalaho mafhungoni e na vhala. Tikedzani phindulo
ya½u. (2)
7.2 Mafhungo a re afho n¾ha a sumbedza Dzhalagoma e muthu-µe? (2)
7.3 ¹alutshedzani uri zwine Dzhalagoma a khou ita afho mafhungoni zwi na
vhu¾umani-µe na zwe zwa bvelela magumoni a nganea iyi. (2)
7.4 Ndi hufhio u nyanyuwa hu dzikuswaho/µiswaho nga mafhungo e na vhala? (2)
7.5 Siangane ya kutshilele kwa Vho-Luvhone i ¾u¾uwedza hani uri vha µiwane
vha afho hune vha vha hone mafhungoni aya? (2)
7.6 Ndi ifhio ndivho ye ya ita uri mu¿wali a shumise Vho-Luvhone sa
mubvumbedzwa muhulwane nganeani iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3)
7.7 Vhalani mitaladzi ya 23–25: 'Yo bula na ... vha songo wanala ...'
Mafhungo aya a thuseza hani u anetshela zwa phanµa buguni iyi?
¹alutshedzani. (2)
7.8 Khuµano vhukati ha Vho-Luvhone na Vho-Potgieter i ni µisela tshifanyiso-
µe muhumbuloni zwi tshi kwama matshilisano? (2)
7.9 Ndi ufhio mulaedza une mu¿wali wa bugu iyi a tama u u bvisela khagala?
Tikedzani phindulo ya½u. (3)
7.10 Ni vhona zwe Dzhalagoma a ita zwa u vhea lutshetshe lwo wanalaho
goloini yo tswiwaho tsini ha bada zwi tshi tendisea naa? Tikedzani
phindulo ya½u. (2)
7.11 Arali no vha ni khonani ya Vho-Luvhone ¾alutshedzani uri no vha ni tshi
nga vha eletshedza mini u ya nga ha mufumakadzi wavho Vho-Eme¼i? (3)
[25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau
Fhindulani MBUDZISO YA 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 9
(mbudziso pfufhi).
MBUDZISO YA 8 : BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO NDAPFU
Mu¿wali wa bugu musi a tshi ¿wala bugu yawe u vha a na ndivho ya u bvisela
khagala muhumbulo muhulwane une a tama uri u swike vhathuni.
No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani muhumbulo muhulwane une mu¿wali
a tama u u bvisela khagala buguni iyi.
Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25]
MBUDZISO YA 9: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.
TSHIBVELEDZWA TSHA B
'Dakalo ¼a muthu ¼i pandelwa nga vhulwadze kana nga u fhiri¾anya ¾halukanyo ya
muthu kana nga u mu kundisa u wana zwithu zwine a zwi funesa kha vhutshilo
hawe. Zwino muhali wanga, Lugisani ndi muthu we ra aluwa ro¾he makhuwani.
Ro vha ri dzikhonani dzine dza somolana zwo¾he zwa ha½wani masiari na
vhusiku. O¾he madzanga a mbilu yawe ndi a a µivha.' Ndi afha-ha havha vhafunzi 5
vha tshi ¾alutshedza uri Vho-Lugisani ndi muthu we a vha o µiimisela u fha¾a
vhengele ¼a mahalwa a tshikhuwa hu si kale. Vhafunzi vha amba uri Vho-Lugisani
vho vha vho no humbela thendelo ya u fha¾a ¼ene¼o vhengele henefho Tshiozwi
vha tou hanelwa nga masheleni a u thoma wonoyo mushumo nge a vha a tshi kha
µi ¾ahela zwi¾uku. 10
Tshelede ine Vho-Lugisani vha ¾oµou fha¾a ngayo i¼o vhengele vho vha vha tshi i
wana nga u rengisa mitshelo na miroho khathihi na mahalwa misi yo¾he. Vho vha
vhe na tsimu ya mitshelo ya tshaka-tshaka na i¿we tsimu ya miroho yo
fhambanaho. Halwa vho vha vha vha tshi rengisa mahafhe na zwikambi zwa
tshikhuwa. Kha zwikambi vho vha vha tshi rengisa nga nnµa ha mulayo. Vho vha 15
vha tshi wana masheleni a µivhaleaho nga µuvha lwe nga murahu ha mi¿waha
mivhili vha nga thoma bindu ¼avho. Tshihulu-hulu tshe tsha itisa uri mabindu
avho a tshimbile zwavhuµi ho vha uri muvhundu wavho wa Tshiozwi wa vha na
vhathu vhanzhi.
Huno vhafunzi vha tshi isa phanµa vha ri, 'Ndi u fhiri¾anya ¾halukanyo ya muthu 20
kana u mu lwisa na shango zwi dzindelaho na u lengisa lwa u kundisa muthu u
swikela u wana dzanga ¼a mbilu yawe kana tshipikwa. U kundwa nga u wana
dzanga ¼a mbilu yau kana tshipikwa zwi ¾angula dakalo. U ¾angulwa dakalo ndi u
fa. Fhedzi tshine ri½e ra langana tshone ½amusi ndi u mu dzindela na u mu
thithisa kha mabindu awe nga nµila yo ¾alifhaho, nahone yo dzumbamaho. 25
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
Arali ra kundwa ndi hone-ha nga ¼i¿we µuvha ri tshi µo langana a u mu fhiri¾anya
na vhathu ro ita tshinwi dzivhani ¼ihulu ¼o dzikukanaho,' Vha tshi ralo vha amba
vho rafha na ma¾o. Vhothovhela Mphaga ndi muthu we tshifhinga tsho¾he vha
dzula vha tshi vhilahela nga shango ¼a Dovhoni, ¼e ¼a vha ¼i tshi vhuswa nga
vhakegulu fhedzi. Mukoma o vha e Vho-Maµilonga ngeno khosi e Vho- 30
Nyamalwela Singo. Huno iyo mbilahelo ya vhothovhela vhafunzi vho vha vho no
i guda kale uri i a vha ¾havha. Kha mashango o¾he a Vho-Mphaga ¼o vha ¼i ¼one
shango ¼e ¼a vha ¼i tshi kha µi vha murahu.
[Ndima ya IV]
9.1 Ndi ngani vhafunzi Vho-Mamidze na khonani dzavho vho tewa nga u vha
vhalu¾anyi buguni iyi? (2)
9.2 Mafhungo a re afho n¾ha a sumbedza vhafunzi Vho-Mamidze vhe
muthu-µe? (2)
9.3 ¹alutshedzani uri zwine Vho-Mamidze na khonani dzavho vha khou zwi
luka zwi bvisela hani khagala aironi i wanalaho buguni iyi. (2)
9.4 Vhuµipfi ha Vho-Mamidze nga ha Vho-Lugisani ndi vhufhio u ya nga
tshipiµa tshe na vhala? (2)
9.5 Siangane ya kutshilele kwa Vho-Mamidze na khonani dzavho i ¾u¾uwedza
hani uri vha µiwane vha tshi vhambela Vho-Lugisani maano mavhi
mafhungoni aya? (2)
9.6 Ndi ifhio ndivho ya mu¿wali musi a tshi shumisa Vho-Lugisani sa
mubvumbedzwa nganeani iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3)
9.7 Mvumbo ya vhamusanda Vho-Mphaga i ¾u¾uwedza hani nye¾e ye shango ¼a
Mphagane ¼a µiwana ¼i khayo? (2)
9.8 Khuµano vhukati ha Vho-Mamidze sa mufunzi na Vho-Lugisani i ni µisela
tshifanyiso-µe muhumbuloni wa½u zwi tshi kwama matshilisano? (2)
9.9 Ndi ufhio mulaedza une mu¿wali wa bugu iyi a tama u u bvisela khagala?
Tikedzani phindulo ya½u. (3)
9.10 Ni vhona zwe vhafunzi Vho-Mamidze vha a ita zwa u yo u rabelela mu¾a
wa Vho-Lugisani nga murahu ha u pfuluselwa Dovhoni zwi tshi tendisea
naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
9.11 Arali no vha ni khonani ya Vho-Mamidze, ¾alutshedzani uri no vha ni tshi
nga vha eletshedza mini u ya nga ha vhuµifari havho sa mufunzi. (3)
[25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
MAFELADAMBWA – NE Sigogo
Fhindulani MBUDZISO YA 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 11
(mbudziso pfufhi).
MBUDZISO YA 10: MAFELADAMBWA – MBUDZISO NDAPFU
Mu¿wali wa bugu musi a tshi ¿wala bugu yawe u vha a na ndivho ya u bvisela
khagala muhumbulo muhulwane une a tama uri u swike vhathuni.
No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani muhumbulo muhulwane une mu¿wali
a tama u u bvisela khagala buguni iyi.
Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25]
MBUDZISO YA 11: MAFELADAMBWA – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho
khao.
TSHIBVELEDZWA TSHA C
Vho-Ramasunzi vho tou nga sa muthu we a vha o lala o sia nµevhe nnḓa ha nnµu.
Izwi zwi a tea ngauri hafhu vha tshi tou aravha sa muthu we a vha o lindela u
vhidzelelwa.
'Nndaa! Ndi henefhano mu½e wanga.' Nangoho vho fhindula vha tshi vho fara
¼oko ya u vula vothi. U swika fha¼a vho mbo µi lumelisa na ¼i¼a pholisa. 5
'·o kovhela Vho-Muzila,' ndi vhone Vho-Ramasunzi.
'Ndi madekwana, yo, kha ndi tou ri ndi matsheloni avhuµi, hafhu yo no rwa iri ya
vhuvhili zwino?'
'Zwino mukalaha wanga Vho-Ramasunzi vha tou lala zwavho, afho tshi¾ara¾ani
tshavho vhathu vho tou vusa nzhowenzhowe nngafha vhone a vha khou vhuya 10
vha i pfa? Kani vho tou eµela vho doba zwivhili na zwiraru zwavho mukalaha?
Ndi khou pfa ndi sa khou kona u pfesesa uri hani-hani vha¿we vhathu vho vuwa
vhone vha sa khou vhuya vha µidina nga u lila u thusa? Kani fhano vhathu a vha
iti zwa u farisana, ndi amba izwi zwa 'masakhane'? Ndwevha iyi ya u amba uri ro
dzhenelwa nga tshira kani a yo ngo lila?' Vho-Ramasunzi vho fhindula uri vho tou 15
zwi hangwa. Vho amba na uri na ndwevha a vho ngo i pfa. Hone vha tshi amba
izwi ndi musi vha tshi vho swika muµini wa Vho-·ialama.
Vho ri u swika, vha dzhenela henengei he Mawela a dzudzwa hone.
'Mukalaha, uyu mu¾hannga vha a mu µivha naa?'
'Ee, ndi a mu µivha, ndi Mawela.' 20
'Vha mu µivhela ngafhi?'
'Ndi a mu µivha ngauri ndi ¿wana wanga.'
'Hoo! Arali e ¿wana wavho, vho vha vha sa zwi µivhi kana vha sa zwi vhoni uri
haho nµuni vhone vho eµela?'
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
'Mu½e wanga,' Vho-Ramasunzi vha ita vha tshi fhelelwa na nga mare musi vha 25
tshi amba.
'N½e ndo ri ndi tshi eµela nda pfa mme awe a tshi ri o onesa uri u khou ya u
dzedza ha khonani yawe. Ndi µivha zwenezwo.'
'Ndi zwone, itshi tshi re afha ndi mini?'
'Ndi tshigubu tshi re na vhukadzwa ha pi¾irolo nga ngomu hatsho.' 30
'Mathina mukalaha vha kha µi kona u vhona zwavhuµi. Zwino afha tshanµani
tshawe vha khou vhona o fara mini?'
'Mu½e wanga, o fara bogisi ¼a matshisi.'
'Ndi zwavhuµi mukalaha, kha ri tshimbile na i¼a nnµu.'
Musi vho no fhedza vho mbo µi dzhenisa u¼a muswuhana venini vha ¾uwa nae. 35
Vha re Vho-·ialama na vhone Vho-Ramasunzi vho pfi vha tevhele nga ¼a
matshelo nga matsheloni.
[Ndima ya 8]
11.1 Sumbedzani zwi khagala uri ndi vhukhakhi-µe he muanewa dendele a vhu
ita vhu fhedzaho ho mu ¼a ¾hoho. Tikedzani phindulo ya½u. (2)
11.2 Mafhungo a re afho n¾ha a sumbedza Vho-Ramasunzi vhe muthu-µe? (2)
11.3 ¹alutshedzani uri zwine Mawela a khou itwa afho mafhungoni zwi na
vhu¾umani-µe na zwe zwa bvelela magumoni a nganea iyi? (2)
11.4 Vhuµipfi ha Vho-Muzila nga ha Vho-Ramasunzi ndi vhufhio u ya nga
tshipiµa tshe na vhala? (2)
11.5 Siangane ya kutshilele kwa Vho-Ramasunzi i ¾u¾uwedza hani uri vha
mangale vha tshi µiwana vhe afho hune vha vha hone mafhungoni aya? (2)
11.6 Ndi ifhio ndivho ya mu¿wali musi a tshi shumisa Vho-Sedzani sa
mubvumbedzwa nganeani iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3)
11.7 Mvumbo ya Vho-Ma¾odzi i ¾u¾uwedza hani nye¾e ye Vho-Sara na
Vho-Maemu vha µiwana vhe khayo? (2)
11.8 Khuµano vhukati ha Mawela sa mutshudeni na Vho-Maemu i ni µisela
tshifanyiso-µe muhumbuloni wa½u zwi tshi kwama matshilisano? (2)
11.9 Ndi ufhio mulaedza une mu¿wali wa bugu iyi a tama u u bvisela khagala?
Tikedzani phindulo ya½u. (3)
11.10 Ni vhona zwe Mawela a ita zwa u ¾oµou u fhisedzela vha mu¾a wa ha
·ialama a tshi khou vha pomoka uri ndi vhaloi zwi tshi tendisea naa?
Tikedzani phindulo ya½u. (2)
11.11 Arali no vha ni khonani ya Mawela, ¾alutshedzani uri no vha ni tshi nga
mu eletshedza hani u ya nga ha vhuµifari hawe sa mutshudeni. (3)
[25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
FOLUKU·OO
KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi
Fhindulani MBUDZISO YA 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 13
(mbudziso pfufhi).
MBUDZISO YA 12: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO (MBUDZISO
NDAPFU)
Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA D, TSHIBVELEDZWA TSHA E na
TSHIBVELEDZWA TSHA F nga vhuronwane uri ni µo kona u fhindula mbudziso
yo µisendekaho kha izwi zwibveledzwa.
TSHIBVELEDZWA TSHA D: LUNGANO
VHANA VHA U SA PFA – TZ Ramaliba
Salungano! Salungano!
Ho vha hu na vha¿we mukegulu vhe vha vha tshi dzula na vhaµuhulu vhavho
vhavhili, wa mutukana na wa musidzana. Havha vhana vho vha vho µa u dzula ha
makhulu tshifhinga tshipfufhi. Vho vha vho µa u dala. Ha swika hune vha ri vha
¾oµou humela hayani hu re na vhabebi vhavho. Makhulu vha vha vhidza vha ri:
'Vhaµuhulu vhanga ndo livhuha no µa u ndalela. Zwino ngauri ni khou huma ni 5
tshimbile nga nµila tsekene ni songo tshimbila nga hei¼a ndenya.' Vha ri vha
lumelise vhabebi vhavho. Vha¼a vhana vha mbo µi dzhena nµilani na zwenezwo.
Vha swika hune nµila dza fhandekana, hune ha vha na i¿we tsekene na ndenya
vha thoma u hanedzana musidzana a ri ri ¾uwa nga tsekene, mutukana a ri hai ri
¾uwa nga ndenya. Ho mbo µi kundwa wa tsekene vha fhedza vho ¾uwa nga 10
ndenya.
Nµila ndenya yo vha i na µaka ¼ihulu ¼i no ofhisa. Vho no vha vhukati ha µaka
vha tshenuwa phukha nnzhi dzo no vha phanµa havho dzi tshi khou ¾oµou vha
¼a. Vha tshi ri vha humele murahu vha wana dzi¿we khedzi, vha ima henefho
vhukati hadzo. Zwino hedzi¼a phukha dza gidimela dzi tshi ¾o»ou vha ¼a. 15
Muvhuµa wa vhidzelela wa ri: 'Hei ho-o-o! Vhahulwane vhanga, a vha zwi vhoni
uri ro wana ½ama yavhuµi ½amusi? Zwi nga vha hani arali ra nga thoma ra lidza
mbila ra tshina ri tshi khou takalela zwi¼iwa zwe ra fhiwa nga vhadzimu vha
hashu.' Dzi¿we phukha dza vhona ¼i fhungo ¼avhuµi nga maanµa.
Ha ¾oµiwa a no kona u lidza mbila. Uyo mutukana yo vha i mpho yawe ya u lidza 20
mbila nahone o vha a tshi tshimbila nadzo o dzi fara. Muvhuµa wa ri ndi a
kholwa uri hoyu mutukana u a kona u lidza sa izwi e nadzo. Phukha dza pfana
uri mutukana a lidze, mutukana a thoma u lidza a tshi khou imbelela khaladzi
awe a tshi khou bvumela. Phukha dzo¾he dzo thoma dza ima dzi tshi khou
thetshelesa dza pfa luimbo lwa hone lu tshi khou takadza. Luimbo lwa hone lwo 25
vha lu tshi elana na kulidzelwe kwa mbila, phukha dza thoma u tshina.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
Ho swika he ha µala buse, muvhuµa wa gidimela hu re na u¼a mutukana wa ri:
'Inwi mutukana dzhiani ¿wana wa mme a½u ni shavhe, mbila ndi µo sala ndi tshi
lidza na n½e ndi a kona u lidza mbila.' Wa ri: 'Ndo ita hezwi zwithu ndi tshi khou
¾oµa uri ni songo ¼iwa nga hedzi phukha nahone ni songo tsha dovha na tshimbila 30
nga hei nµila.' Wa ri: 'Mpheni mbila nga u ¾avhanya ni ¾uwe nga u gidima.'
Muvhuµa wa dzhia mbila wa lidza zwavhuµi zwi no fhira zwa u¼a mutukana.
Phukha dza fhufha nga maanµa dzi tshi tshina, mutukana a dzhia khaladzi awe
vha gidima nga maanµa vha tshi shavha. Ho vha ho no µalesa mabuse lwe phukha
dzo¾he a dzo ngo vha vhona vha tshi bva nga nnµani ha muvhuµa we wa tanda 35
maano a uri vha ponye lufu. Muvhuµa wa lidza, wa lidza wo lidza wa vhuya wa
vhea mbila fhasi wo no neta.
Phukha dza zwi pfa uri mbila a dzi tsha lila dza ima u tshina dza lindela buse ¼i
tshi fhela uri dzi kone u ¼a ½ama yadzo zwavhuµi. Buse ¼o no fhela dza vhona
vha¼a vhathu vha siho dza fara muvhuµa dzi tshi ri ri u vhulahe ngauri ndi wone 40
wo dzivhisaho u ¼a vhathu wa ri hu lidziwe mbila. Wone wa ri kha u litshiwe u
tshimbile phanµa u wo¾he u ya henefho hune vha khou ¾oµa u u vhulahela hone,
vha u litsha wa tshimbila.
Muvhuµa wa ri tshimbilitshimbili wa thoma u gidima u tshi ya hayani hawo
phukha dza u vhilimedza. Wa swika wa dzhena mulindini we wa vha wo ya 45
matungo. Dzi¿we phukha na dzone dza dzhena. U¼a mulindi nga phanµa wa
thoma u vha musekene. Muvhuµa wa swika wa bvelela kha mu¿we muri wa u
gonya wa vhona phukha dzo¾he dzo no fhelela kha uyo mulindi. Wa gidimela
fha¼a ho dzhenaho phukha dzo¾he wa shela mavu u swika mulindi u tshi µala.
Phukha dzo no vha phanµa dza wana dzi si tsha kona u ya phanµa nge mulindi 50
wa vha wo no sekena, dza ri dzi humela murahu hone ho vha ho no µadziwa nga
mavu dza mbo µi fela henefho. Muvhuµa wa takala nga maanµa wa ri wo thusa
khaladzi na khaladzi wa dovha wa thusa na wone u½e. Vhana vho µo tshimbila
zwavhuµi vhabebi vhavho vha takala nga maanµa vha tshi vha vhona.
Ha mbo µi vha u fa ha lungano. 55
[Masia¾ari a 24–25]
NA
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
TSHIBVELEDZWA TSHA E: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O)
TSHIKHO¶O TSHA THOVHELE VHO RATSHIMPHI PHIRIPHIRI
TSHIVHASE – VR Tshikovhi
1 Ndi n½e Phiriphiri Tshivhase
2 Muri wa u vhavha
3 Ndi a vhavha sa phiriphiri
4 A thi ¼iwi.
5 Ndi muri wa makhuwa
6 Tshivhasa-miµi-ya-vha¿we
7 Wanga wa sala wo tshena
8 Wa ha Mankili! Mankili!
9 Ndi Ramarumo maguvho a ºwali!
10 Ene a halifhaho e thovhoni!
11 Ene mulwa o furalela mua¾aha!
12 Tshivhase-miµi-ya vhathu ... ahee!
[Sia¾ari ¼a 121]
NA
TSHIBVELEDZWA TSHA F: MAAMBELE A SIALALA
MIRERO
1. Khangala ruµa ma¾o vuluvulu ¼o fa nga vhuhwavho.
2. Pandela tsilu u hume, tsilu ¼i na mavuso mavhi.
3. Lwendo lwa shaya phangami lu a fa.
MAAMBELE
1. U dzwinga dza khwaṱha.
2. U sa fa magwa.
3. U vha muhaga.
[Thimu ya vhalingi]
ZWIBVELEDZWA ZWA D–F – MBUDZISO NDAPFU
Ma¿walwa a sialala a na mushumo wa u tsivhudza vhathu uri vhuhaga na vhu¾ali
zwi a thusa kha u µilamulela na u wana gundo vhutshiloni.
Ni tshi tikedza nga zwi wanalaho/bvaho kha zwibveledzwa zwi re afho n¾ha,
sengulusani vhungoho ha ¼ikumedzwa i¼i.
Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
MBUDZISO YA 13: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
PFUFHI
Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA G na TSHIBVELEDZWA TSHA H nga
vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khazwo.
TSHIBVELEDZWA TSHA G: LUNGANO
VHUBVO HA DZINA ·A MAKHADO TSHILWAVHUSIKU TSHA HA
RAMABULANA – TZ Ramaliba
Khosi Ramabulana musi e khosi ya Dzanani ngei Songozwi o µo shudufhadzwa
nga vhana vha vha¾hannga vha vhaleaho. Muhulwane wa avho vhana vhawe o vha
Makhado. Musi mativha a tshi xa Dzanani, Makhado o µo vha khosi ya ¼a
Dzanani.
Makhado o vha e muhali wa vhahali. Naho o vha e khosi o vha e murangaphanµa 5
wa mmbi yawe. Mmbi yawe o vha o i khethekanya u ya nga mirole yayo.
Vhalanda vha khosi Makhado ndi musi vha tshi shuma vhatshena hafha fhasi
µoroboni ya Schoemansdal ye ya vha i musanda wa Zoutpansberg. Makhado o
vho thoma u vhilahela nga vhatshena havha ngauri vhathu vhawe ndi musi vha si
tsha mu luvha nga pfanelo vha tshi vho luvha vhatshena u fhirisa ene. 10
Tshihulwane tshe a shavha ho vha u dzhielwa shango nga vhatshena.
Makhado khosi ya vhuhali na vhu¾ali ya ita vhukonani ha khole-khole na
vhatshena. Kha vhukonani honohu o mbo tou fulufhedzwa lwa tsho¾he.
Vhatshena vhenevha vho µo vha vhathu vha funesaho ½anga dza nµou vha tshi
itela vhubindudzi lwe vha ½ea Makhado na vhathu vhawe zwigidi uri vha vha 15
thuntshele dzinµou.
¶uvha ¼i¿we vha tshi vhuya u zwima dzinµou vha suma kha mavhuru uri vho
dzhielwa zwigidi nga maswina ngeno vha tshi khou zwifha hu u itela u dzumba
zwi¿we uri zwi vhe zwinzhi. Mavhuru vha µi endelela u vha ½ea zwigidi sa musi
vho vha vha tshi khou vha fulufhela na u funesa ma½anga a nµou. Vhusiku ha 20
µuvha ¼a 15 Fulwana 1867 Makhado na mmbi yawe vha dodela vhatshena
µoroboni ya Schoemansdal vha vha runga nga mapfumo na u vha thuntsha nga
zwi¼a zwigidi zwe vha vha vho zwi dzumba vha tshi ri zwo xela. A fhisa na miµi
yavho vha fhela vho¾he na vhana. A sia vhatshena vhavhili uri vha µo vha vhone
vhane vha µo anetshela. 25
Makhado o µo shavhiwa nga tshaka nnzhi vha tshi ri ndi ene Makhado
Tshilwavhusiku tsha Ha Ramabulana; ene ane a si kone u dia, a dia ngaswiswi
murwa ¼ibulana. Vhatshena vho ri ndi ene 'Makhado the lion of the North.' Ndi
hafha he ha bva dzina ¼a uri ndi Makhado Tshilwavhusiku tsha Ha Ramabulana
nge a vha a tshi lwa vhusiku a fhedza vhathu na maswina awe. 30
[Sia¾ari ¼a 80]
MBUDZISO: LUNGANO
13.1 Ndi tshini tshe tsha vhanga khuµano vhukati ha Makhado na vhatshena
mafhungoni a lungano ulu? (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
13.2 Vhalani mitaladzi ya 2–4: 'Muhulwane wa avho ... ya ¼a Dzanani.'
Muanetsheli u ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
13.3 Mu¿wali u ¾ana Makhado sa muanewa wa mvumbo-µe u ya nga mafhungo
o¾he a lungano ulu? (2)
13.4 Ma¾hakheshandwa a vhonala ngafhi kha lungano lwo¾he nga u angaredza?
Tikedzani phindulo ya½u. (2)
13.5 Ndi ufhio mulaedza une muanetsheli a tama u u bveledza nga mafhungo a
lungano ulu? (2)
13.6 Dzina ¼a 'Tshilwavhusiku' ¼i ni µisela tshifanyiso-µe muhumbuloni, no sedza
zwe zwa bvelela kha mafhungo a lungano ulu? (2)
13.7 Ni vhona zwe zwa itwa nga Makhado kha vhatshena zwi tshi ¾anganedzea?
Tikedzani phindulo ya½u. (3)
NA
TSHIBVELEDZWA TSHA H: TSHIKHO¶O
THOVHELE MUTHUHATHOºWI RAMMBU¶A – TZ Ramaliba
1 Ahee Rammbuµa Tshiwangamatembele ahe
2 Rammbuµa ane luvhilo a edza luvhuµa
3 Iwe ane arali zwo vhifha wa tsa nga matembele
4 Iwe ane arali zwo vhifha wa sunguvhela bakoni ¼a Tshavhaµinµa
5 Iwe muthu ha tho¿wi, hu tho¿wa kholomo na mbudzi
6 Iwe muµuhulu wa Vele Mutumbukavhathu
7 Ahee Rammbuµa Tshiwangamatembele ahee!
[Sia¾ari ¼a 126]
MBUDZISO: TSHIKHO¶O
13.8 ¹alutshedzani ndeme ya ndovhololo ya ipfi 'ahee' kha mutaladzi/vese ya 1. (2)
13.9 Vhalani mutaladzi/vese 2: 'Rammbuµa ane ... luvhuµa'.
¹alutshedzani zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala. (2)
13.10 Ndi ufhio mulaedza une murendi a ¾oµa u u bveledza nga ha Thovhele
Rammbuµa? (2)
13.11 Sumbedzani vhushaka vhu re hone vhukati ha Tshibveledzwa tsha G na
Tshibveledzwa tsha H. (2)
13.12 Ni a tendelana na na muhumbulo u wanalaho kha mutaladzi/vese ya 3?
Tikedzani phindulo ya½u. (2)
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha »irama ye na guda FHEDZI.
HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi
Fhindulani MBUDZISO YA 14 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 15
(mbudziso pfufhi).
MBUDZISO YA 14: HA U TSA NDI HA U GONYA – 'MUTSHUTSHU' –
MBUDZISO NDAPFU
¶irama yo ¿walwaho zwavhu»i i takadza na u nyanyula vha¾aleli nga u ya bveledza
khu»ano vhukati ha vhatambi/vhabvumbedzwa.
No »isendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani n»ila ye mu¿wali a bveledza ngayo
khu»ano »iramani iyi.
Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25]
MBUDZISO YA 15: HA U TSA NDI HA U GONYA – 'KANI-HA VHA TOU
¶ILWELA' – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.
TSHIBVELEDZWA TSHA I
BALANGANANI: Kani ri a ya ngei mapholisani ri ye ri pfesese uri mini
ndi mini?
VHO-THITHOºWI: Mapholisani futhi? A hu na zwine vha µo ri vhudza
havho vhathu. Na vhone vha µi nga ri½e, vha µo sumba
vha¿we vhathu. A thi ri a si vhone vhane vha sengisa 5
milandu? Ndi u sokou fhedza tshifhinga tshashu kha
havho.
HUMBULANI: Na n½e ndi ima na Vho-Thitho¿wi. A ri tsha vhuya ra
vhudzisa. Kha ri tou humbula ¼i¿we fhungo. Hezwo zwa
mapholisa a zwi nga ri thusi nga tshithu. 10
VHO-THINAVHUYO: Nga maa½da ngauri ¼ia µuvha ro ombedzela uri a ri tsha
µo dovha ra vhuya khavho arali zwe ra amba zwa sa
dzhielwa n¾ha. Ni a µivha ndi dineswa nga mini kha
mafhungo o¾he aya? Havha vhathu musi vho no ½ewa
iyo bei¼i ya hone, vha dovha vha shushedza muhweleli 15
wa mulandu. Ndi vhangana vhana vhane vha khou
vhulawa nga vhatambudzi vhavho. Zwino zwi khagala
zwauri zwe ra amba muvhuso wo zwi tota sa fola.
Khamusi na zwino vha khou ¾o»a u vhona zwine ra
µo ita. 20
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
HUMBULANI: Kha memorandamu washu afhu ro vha vhudza zwine ra
µo ita? Kani ro zwi hangwa?
VHO¹HE: Hai.
VHO-THITHOºWI: Ro amba ra ri zwa dovhiwa ri µo dzhia mulayo ra vhea
zwanµani zwashu. Zwino ri kha µi vha ro lindela mini? 25
Ra sa ralo he¼i shango a ¼i nga lugi. I¾o nga i¾o.
Mahwarahwara a tea u ¾uswa kha lushaka. Na vha¿we
vha tshi zwi pfa vha µo ofha zwine vha µo pfa ro ita kha
hoyu mu¾hannga. Sa izwi a sa koni u µifara kha ri mu
thuse. U µo vhona musadzi a shavha. Vhasadzi na 30
vhasidzana vhane ra wana nµilani vha si na vhugoswi ri
¾uwa navho. Ho vhuya fhano ro no µi vha vhanzhi. Kha
ri mu dodele ri dzhene nga masia o fhambanaho.
Ri songo mu ½ea kuvhana kwa u shavha ngakwo.
Ro amba ra ri 'enough is enough.' 35
TENDANI: Vhathu ri ri mini nga¼o? Hu pfi kha ri tou mu yela ri
sumbedze muvhuso uri zwe ra amba ro vha ri sa khou
swaswa lini. Hu na mu¿we ane a hanedza i¼i fhungo?
Ho fhumula zwi sumba uri no¾he ni re fhano ni khou
tenda? 40
VHO¹HE: Ee!
IBVANI: He¼o ndi fhungo. Kha ri µilwele ri½e vha½e. Mu¿we na
mu¿we kha fare tshine a nga fara. Na henefha miµini
kha ri fhire ri tshi humbela. ·ikhavha, banga, dzembe,
lufhanga na tshi¿we na tshi¿we tshine muthu a vhona 45
a tshi nga shumisa. Kha ri bve ri yo lugisa ma¾arelwa a
he¼i shango.
VHO-THINAVHUYO: Na musi u a shumiswa. (Vha bva vhe vhanzhi vha swika
vha dzhena muµini. Mu¾hannga a tshi vha vhona a
takuwa a tshi ¾oµa u shavha. Vha mbo µi mu tinga.) 50
VHO¹HE: Thivha, kha vha thivhe asitshi tshigevhenga tshi a
ponyoka. (A farwa a thoma u rwiwa na u hwamukanywa
nga zwiambaro)
MUZILA: Yowee!! Ndi a fa wee!!
[Lu¾a 1 Bono V]
15.1 Mufhindulano uyu u ¾ana vhu»ipfi-»e vhukati ha avha vhathu. Tikedzani
phindulo ya½u. (2)
15.2 U ya nga mafhungo e na vhala, mu¿wali o ola Vho-Thitho¿wi sa muthu wa
mvumbo-µe? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
15.3 Mafhungo e na vhala a dzumbulula hani mudzedze wa tshifhinga »iramani
iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
15.4 Bviselani khagala aironi ya µirama i wanalaho mafhungoni a µiramani iyi. (2)
15.5 U ya nga mafhungo e na vhala µiramani iyi, vhafumakadzi vha ¼igi vha
fhambana hani na muvhuso zwi tshi kwama matshilisano? (2)
15.6 U ya nga mafhungo e na vhala afho n¾ha, ndi ufhio muhumbulo
muhulwane une mu¿wali a ¾oµa u u bveledza? Tikedzani phindulo ya½u. (3)
15.7 Sedzulusani mafhungo o ambwaho nga Ibvani kha mitaladzi ya 42–47:
'Mu¿we na mu¿we kha … he¼i shango.'
Mafhungo aya a thusedza hani u anetshela zwa phan»a »iramani iyi?
¹alutshedzani. (2)
15.8 Sedzani mitaladzi ya 52–53: '(A farwa a thoma u ... nga zwiambaro)'.
Mu¿wali o zwi kona hani u shumisa ndango ya tshiteidzhi u bvisela khagala
masiandaitwa a vhuhwarahwara »iramani iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3)
15.9 Nyambedzano vhukati ha Vho-Thitho¿wi na vha¿we vhafumakadzi i ¾ana
hani vhu»ipfi havho mafhungoni a µirama iyi? (2)
15.10 U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona tsheo ye vhafumakadzi vha i dzhia i
tshi ¾anganedzea tshitshavhani? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
15.11 No vha ni tshi »o itani arali no ḓiwana ni kha nyimele ye vhafumakadzi
vha ¾angana nayo mafhungoni a »irama iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3)
[25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸efefe
Fhindulani MBUDZISO YA 16 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 17
(mbudziso pfufhi).
MBUDZISO YA 16: MILOMO YA ¸UKALA – MBUDZISO NDAPFU
¶irama yo ¿walwaho zwavhu»i i takadza na u nyanyula vha¾aleli nga u ya bveledza
khu»ano vhukati ha vhatambi/vhabvumbedzwa.
No »isendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani n»ila ye mu¿wali a bveledza ngayo
khu»ano »iramani iyi.
Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25]
MBUDZISO YA 17: MILOMO YA ¸UKALA – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.
TSHIBVELEDZWA TSHA J
NTSHENGEDZENI: Hu pfi vho vha vho tshinya mini-ha muthu wa vhathu?
Na mapholisa a vha vhoni na vhathu vha no fariwa?
A si muthu vha no dina havha¼a muthu musi.
MUOFHE: Muthu o luga o eµela khonani yanga. Musi o vuwa ndi
tshivhanda. U µo ni ambarela mukumba wa nngu nga 5
nnµa. Nga ngomu o tou ri nga wa phele tshi!
NTSHENGEDZENI: Inwi khezwi ni tshi µo ntshuwisa. Hu khou pfi vho ita
mini? Hafhu inwi ni sa ambi uri vho farelwa mini? A ni
litshi u ¾olou ¾wa ni khou sokou mona-mona na mafhungo
Muofhe? 10
MUOFHE: Hu pfi vho tshipa ¿wana wavho.
NTSHENGEDZENI: Ha, ndi zwone zwenezwo vhoiwe? Hafhu vhathu a vha
zwifhi zwone. Izwi vhathu a vha khou sokou vha
ambelela-shu?
MUOFHE: Ntshenge! Vhutsi vhu duba hu re na mulilo khonani yanga. 15
Zwino-ha a si mafhungo a mavharivhari, vho farelwa
ngoho. Vha farelwani nga mapholisa arali hu si na
vhungoho khazwo?
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 27 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
NTSHENGEDZENI: Yaa …! Zwithu zwi a itea. Zwino hu pfi o tshipiwaho
ndi nnyi? 20
MUOFHE: Vhathu a vha tendi u bula dzina ¼awe.
NTSHENGEDZENI: Zwino ni khou zwi pfa zwauri ndi mazwifhi izwo zwithu
zwo¾he? Arali i ngoho khezwi dzina ¼a o tshipiwaho ¼i sa
ambiwi?
MUOFHE: Hu pfi a zwi tendelwi u bula dzina ¼a tshipondwa nga 25
mulayo.
NTSHENGEDZENI: Inwi vhathu vha µo tou tamba nga inwi vha tshi ni zwifhela.
Zwino hu pfi a zwi tendelwi ngani? A thi ri ndi hone vhathu
vha tshi µo kona u µivha zwauri mukene o welwa nga
khombo vha kona u lila nae. 30
MUOFHE: Hu pfi dzi vha dzi pfanelo dza tshipondwa u sa ambiwa
dzina. Zwi thusa kha u vhuyedzedza tshirunzi tshatsho tshe
tsha bvulwa nga phondi.
NTSHENGEDZENI: Tsho! Matsina ndi ayo? N½e ndo vha ndi sa µivhi tshithu. U
µivha makhulu vha ri ndi u vhudzwa. Zwi a penga u si na 35
mulamuleli ngoho. Ano maµuvha vhokhotsi vho shanduka
zwivhanda kha vhana vhavho ngoho.
MUOFHE: Zwi no vhavha ndi zwauri hu pfi wa vhuya wa tou ¾angana
na khotsi au a u tsha dovha wa beba na luthihi. Zwino u nga
si µivhe zwauri havha vhokhotsi a hone vha itelani hovhu 40
vhu¾udzi vhungafhangafha, ngeno vha tshi tou zwi µivha
zwavhuµi zwauri vha khou lowa vhana vhavho.
NTSHENGEDZENI: Hi! Mini? Ni khou ri mini Muofhe?
MUOFHE: Ndi zwenezwo Ntshenge. Hu pfi wa vhuya wa tou ¾angana
na khotsi au a u tsha dovha wa beba. 45
NTSHENGEDZENI: Khezwi ni tshi ri tshuwisa ri½e vha¿we Muofhe? (U ya sedza
thungo nga u ¾avhanya a phumula zwikamba zwe zwa vha
zwi tshi khou thoma u µadza ma¾o)
MUOFHE: No tou kombodzala?
[Lu¾a 1 Bono III]
17.1 Mafhungo ayo e na vhala a ¾ana lushaka lufhio lwa puloto? Tikedzani
phindulo ya½u. (2)
17.2 U ya nga mafhungo a »irama iyi, mu¿wali u ola Vho-Ra¿wedzi sa muthu
wa mvumbo-µe? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 28 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017
NSC
17.3 Mafhungo e na vhala a dzumbulula hani mudzedze wa tshifhinga »iramani
iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
17.4 Bviselani khagala aironi ya µirama i wanalaho mafhungoni e na vhala. (2)
17.5 No sedza bugu yo¾he nga u angaredza Vho-Buku¾a vha fhambana hani na
Ntshengedzeni zwi tshi kwama matshilisano? (2)
17.6 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a ¾oµou bveledza u ya nga
mafhungo e na vhala afho n¾ha? Tikedzani phindulo ya½u. (3)
17.7 Sedzulusani mafhungo o ambwaho nga Muofhe kha mutaladzi wa 11:
'Hu pfi vho tshipa … wavho.'
Mafhungo aya a thusedza hani u anetshela zwa phan»a »iramani iyi? (2)
17.8 Sedzani mitaladzi ya 46–48: '… (U ya sedza ... u »adza ma¾o)'.
¹alutshedzani uri ndi ngani muṅwali o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga
n»ila heyi. Tikedzani phindulo ya½u. (3)
17.9 Nyambedzano na nyito zwi re vhukati ha Ntshengedzeni na Muofhe zwi
thusedza hani u anetshela zwa murahu mafhungoni a µirama iyi? (2)
17.10 U ya nga kuvhonele kwaṋu ni vhona khutshilele kwa Vho-Buku¾a ku tshi
¾anganedzea tshitshavhani? Tikedzani phindulo ya½u. (2)
17.11 ¶irama iyi i kwama maitele mavhi o ambarelaho vhathu vha ano maµuvha.
Ni vhona hu tshi nga itiwa mini u ilafha lushaka lwo sinaho u swika
¿wongoni sa zwine ra ¾angana nazwo µiramani iyi? (3)
[25]
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25
MARAGAGU¹E: 80
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 Feb March 2017 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 Feb March 2017 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2018 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2016 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2015 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2014 Question Paper
More from Grade 12 Tshivenda HL

Annual teaching plan
Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023 24

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P2 NSC November 2023 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P3 NSC November 2023 Question Paper

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2022 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 November 2022 Memo

Question paper