Skip to content

Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2017 Question Paper

Question paperTshivenda HLGrade 12201728 pages

Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 question paper from the Feb March 2017, 28 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2017 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: Awara 21/2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 28. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso. 2. Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re ngomu kha sia¾ari ¼a 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula. 3. Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Vhurendi (30) KHETHEKANYO YA B: Nganea KANA Foluku¼oo (25) KHETHEKANYO YA C: ¶irama (25) 4. Fhindulani MBUDZISO ¹HANU dzo fhelela: THARU kha KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho: KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO RANDELWAHO/VHONWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI. VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO/VHONWAHO – Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE. KHETHEKANYO YA B: NGANEA KANA FOLUKU·OO Fhindulani mbudziso NTHIHI. I nga vha Nganea kana Foluku¼oo. KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI. 5. KUNANGELE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO YA B (NGANEA kana FOLUKU·OO) NA YA C (¶IRAMA). • Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea/foluku¼oo na kha µirama dze na guda. • Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C. • Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC 6. VHULAPFU HA PHINDULO: • Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 250 u ya kha a 300. • Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea/Foluku¼oo na ya ¶irama dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha a 450. • Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga maraga dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa. 7. Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a KHETHEKANYO IºWE na IºWE nga vhuronwane. 8. Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso. 9. Thomani KHETHEKANYO IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 10. Ndangatshifhinga yo anganywaho: KHETHEKANYO YA A: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 40 KHETHEKANYO YA B: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 55 KHETHEKANYO YA C: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 55 11. ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC THEBU·U YA ZWI RE NGOMU KHETHEKANYO YA A: VHURENDI Vhu rend i ho ra nd elwa ho/ v honwa ho: F hind u l a ni mbu d z iso MBILI DZIºWE na DZIºWE. NOMBORO YA MBUDZISO MBUDZISO MARAG A NOMBORO YA SIA¹ARI 1. 'Nelson Mandela' Mbudziso ndapfu 10 6 2. 'Vho eµedzwa hayani' Mbudziso pfufhi 10 7 3. 'Dwadzetshifu' Mbudziso pfufhi 10 8 4. 'U vha thanyele' Mbudziso pfufhi 10 9 NA Vhu rendi vhu songo randelwaho/vhonwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE 5. 'Mavhiµani' Mbudziso pfufhi 10 10 * PF ESESANI: Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula MBUDZISO PFUFHI u bva kha KHETHEKANYO YA C. Kha KHETHEKANYO YA B na KHETHEKANYO YA C, fhindulani mbudziso nthihi- nthihi u bva kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we. KHETHEKANYO YA B: NG ANEA/ F OLUKU·OO NG ANEA: F hind u la ni mbu d z iso NTHIHI u bv a kha NG ANEA d z o ra nd elwa ho. 6. Tshi µo lilwa Mbudziso ndapfu 25 12 7. Tshi »o lilwa Mbudziso pfufhi 25 12 8. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso ndapfu 25 14 9. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso pfufhi 25 14 10. Mafeladambwa Mbudziso ndapfu 25 16 11. Mafeladambwa Mbudziso pfufhi 25 16 KANA F OLUKU·OO: F hindulani mbudziso NTHIHI u bva kha F OLUKU·OO yo randelwaho. 12. Khuvhanganyo ya foluku¼oo Mbudziso ndapfu 25 18 13. Khuvhanganyo ya foluku¼oo Mbudziso pfufhi 25 21 KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA F hind u l a ni mbu d z iso NTHIHI fhed z i u bv a kha µ ira ma d z o ra nd el w a ho. 14. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso ndapfu 25 23 15. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso pfufhi 25 23 16. Milomo ya ½ukala Mbudziso ndapfu 25 26 17. Milomo ya ½ukala Mbudziso pfufhi 25 26 *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi MBILI. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC MUTEVHE WA U SEDZULUSA Ivhani na vhu¾anzi ha uri no fhindula tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u vhea luswayo kha uyu mutevhe wa u sedzulusa: KHETHEKANYO MBUDZISO TSHIVHALO TSHA MBUDZISO LUSWAYO DZO (√) FHINDULWAHO A: Vhurendi (Vhurendi ho vhonwaho/ 1–4 2 randelwaho) A: Vhurendi (Vhurendi vhu songo 5 1 vhonwaho/randelwaho) B: Nganea kana Foluku¼oo (Mbudziso ndapfu kana Mbudziso pfufhi 6–13 1 C: ¶irama (Mbudziso ndapfu kana Mbudziso pfufhi) 14–17 1 *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi uri no fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi MBILI. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO RANDELWAHO/VHONWAHO Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE kha N¸A dzi tevhelaho. MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso yo vhudziswaho. NELSON MANDELA – LR Ndlovu 1 Musi vundu ¼a Qunu (Transkei) ¼o µihwala 2 Thumbu i tshi luma-luma sa ya mubvana mirini. 3 U swikela musi ¼i tshi tsa mirini nga dukaduka 4 Goleni ¼a 18 Fulwana 1918. 5 Musi mirenzhe na zwidavhula zwi tshi bva¾amedza 6 Mirenzhe na mirombe zwi tshi runzhuvhedza, 7 Milenzheni ya dukaduka malisoni, 8 A yo ngo zwi µivha, 9 Uri i khou tambudza mbokoti ya vhurangi. 10 Tshi¾uhu na vhuloi zwe Tswane ¼a ita, 11 Maromedzi a vhu¾ungu e Robben Island ¼a hwesa, 12 Mbonzhe dze Bantu Education ya phula, 13 Ndi zwone zwi tsengisaho mi¾odzi ma¾oni. 14 Nge u µisola ya vha yone nguwane ya shango. 15 Ngavhe Afrika Tshipembe ¼i µivhe, 16 Ndi misi sa makumba ¼o tenengedza 17 Sa lukhanµa marumbini tshiunzani ¼a ½usa. 18 ·i tshi alusa phangami ya lushaka 19 Nelson Mandela tshi¾havhelo tsha ngozwi ntswu. Murendi u tama ri tshi µivha nga ha Vho-Mandela u bva vhu¾ukuni havho u swika vha tshi vha murangaphanµa wa lushaka. No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ye murendi a shumisa ngayo zwifanyiso zwa muhumbulo u bveledza ¾halutshedzo ya tshirendo itshi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 250 u ya kha a 300. [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi tevhelaho. VHO E¶EDZWA HAYANI – W Silidi 1 Nga tshi¼a tshifhinga kha nnµu-mahunµwane, 2 Zwo¾he zwiito zwi zwa khole-khole, 3 Mvula ya na dza huruwa, 4 Vha mbo iswa hayani tsho¾he, 5 Khofhe vha eµela dzi si na u karuwa. 6 Vho eµedzwa hayani havho, 7 He µuvha ¼e thovho vha adzelwa, 8 Vhanzhi ma¾odzi vha rothisa, 9 Vha tshi vhona tshivhumbeo – mafanedza, 10 Tshi tshi eµedzwa hune tsha sa µo vuwa. 11 Hayani havho ndi hayani hashu, 12 Ri½e ro salaho ri kha mahunµwane, 13 Ri a vhilula ri a vha tevhela, 14 Nnµu dza vhulalo a ri fha¾i, 15 Ri tou fha¾elwa. 16 Vho eµedzwa hayani vhukuma, 17 Muµi muhulu u si na nyambo 18 Hune khofhe dza hone dza vha khofhe, 19 Dzi sa pfi ndi a vuwa nda rembuluwa, 20 Nda sendelela tsini na u¼a mu¿we. 2.1 Vhalani mutaladzi/vese ya 3: 'Mvula ya na dza huruwa'. ¹alutshedzani ndeme ya ipfi 'mvula' afho he ¼a shumiswa hone kha itshi tshirendo. (2) 2.2 Kha vese/mutaladzi wa 8, 'Vhanzhi ma¾odzi vha rothisa', ndi thouni-µe ine fhungo i¼i ¼a bveledza kha vhavhali? (2) 2.3 Vhalani tshitanza/ndima ya 4: 'Vha mbo iswa hayani tsho¾he'. Ndi mutevhetsindo-µe u pfalaho kha iyi ndima? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 2.4 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une murendi a ¾o»a u u bveledza nga tshirendo itshi. (2) 2.5 Kuvhonele kwa½u ku fana/fhambana hani na kwa murendi afho kha tshitanza/ndima ya 3? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi tevhelaho. DWADZETSHIFU – T Makhado 1 Maseo anga o shanduka vhu¾ungu 2 Ndi mulidzi ma¾odzi a ¼e nda mama. 3 Mbilu yanga i swa nga zwe ya khuba 4 Ndo neta nga u fhihamelwa. 5 Vhutshilo hanga ho sendamela vhudzulavhafu, 6 Ndo shaya nungo dzi ngaho dza musi u¼a 7 Ndi tshi lwa na nngwe ya vhuhali 8 Ndo no vha tshigoµo tsha vhathu. 9 Khonani dzanga dzo ntshandukela 10 U tshimbila ndi u tou µiruma, 11 Nge muvhili u wanga, wa shanduka tshiguru 12 Lukanda lwanga lwo nambatela marambo. 13 Marambo anga o tshenuwa vhuvha hanga, 14 Muvhili wanga u nukha lufu, 15 Vhunga dunzi ¼i tshi ¿o¿a lu shushaho, 16 Nge ma¾o anga a ½oka nga tsiku. 3.1 Murendi u ambani nga mutaladzi/vese ya 2, 'Ndi mulidzi ... mama'? (2) 3.2 Vhalani mutaladzi/vese ya 13: 'Marambo anga … vhuvha hanga'. Ndi ifhio figara ya muambo yo faredzwaho nga mutaladzi/vese iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.3 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a ¾oµou bveledza nga mutaladzi/vese ya 5: 'Vhutshilo ... vhudzulavhafu'? (2) 3.4 Bulani ni dovhe ni sumbedze ndeme ya u shumisa thekiniki/thikho/¾hoµea ya vhurendi ine murendi a tama u i bveledza nga vese/mutaladzi wa 11: 'Nge muvhili ... shanduka tshiguru'. (2) 3.5 Sedzani ndima/tshitanza tsha 3: 'Khonani dzanga ... nambatela marambo.' Ni a tendelana na na kuvhonele kwa murendi kha zwo bulwaho kha ndima/ tshitanza itsho? Tikedzani kuvhonele kwa½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi tevhelaho. U VHA THANYELE – D ¸ephalama 1 A ni vhoni dza yavho milomo mbemba 2 Dzi tatamuwa sa mulavhu dza guma nµevheni 3 Ma½o a setshela a sala e nµaya! 4 Tshiseo-khole tsha ¾ana tshidikadika. 5 Tshiseo tshi bva mukuloni hu si mbiluni. 6 Vha ni funelani vha sa ni funi? 7 Vha ni funa vha sa ni funi 8 Vha khole khole khofhe dza muvhuµa 9 Vha ni titiisa vho eµela khofhe-karu. 10 Vha ri vha na lufunofuno naa? 11 Vha tshi ni ita zwimunguni, 12 Na vha nµuhu phedzelwamakandani. 13 Vha ni sedza sa dzone khavhelo. 14 A ni vhoni ni bofu-tsakate 15 Vha mu¾wa wa wa½u muvhili 16 Vha ni mu½a na sala ni lwatsi 17 Na kongonyala mu¾oµo we khudu. 18 Ndi vhone vha si vhone 19 Vha mulimo mutumula mala 20 Vha mbilu ntswu ya tshivhimbili 21 I sa vhonetsheli zwa ngomu hayo. 22 Thanya, vhutsilu bvuvhula. 23 ¹alifha sa mbeµa ya vhu¾ungu 24 U si pofule tshipofu wa kumba. 25 U vha thanyele. 26 U vha ¾alifhele. 4.1 Sedzani mitaladzi/vese ya 11 na ya 12: 'Vha tshi ... phedzelwamakandani.' Murendi u tama u ri vhudzani nga iyo mitaladzi/vese? (2) 4.2 Kha mutaladzi/vese ya 15, hu na ipfi 'mu¾wa'. ·i bvisela khagala muhumbulo ufhio afho he ¼a shumiswa? (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC 4.3 Sumbedzani ndeme ya phatheni ya raimi yo shumiswaho kha mitaladzi mivhili ya 25–26 magumoni a itshi tshirendo: 'U vha thanyele.' U vha ¾alifhele. (2) 4.4 Mutaladzi/Vese ya 20: 'Vha mbilu ... tshivhimbili'. U dzumbulula thounu-µe ya murendi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.5 No sedza tshirendo tsho¾he nga u angaredza, ni a tendelana na na kuvhonele kwa murendi tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] NA VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO/VHONWAHO (KHOMBEKHOMBE) MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi tevhelaho. MAVHI¶ANI – WMR Sigwavhulimu 1 Vhathu ma¾o avho o kovhela 2 Vha tsengisa mi¾odzi vho ¾ovhowa 3 Vha tshi vhona bogisi ¼i tshi swa¾imela 4 Fhasi dindini ¼a ndozwo ya mbebo. 5 Mihumbulo yavho i tibwa nga khuli 6 A vha ¾alukanyi zwine vha vhona 7 Ma¾o avho o tibwa nga zwikamba 8 Vha ofha zwa dindi ¼a ndozwo 9 Vha ima nga zwigwada nga zwigwada 10 Vho guludana nyofhoni ya mu¼oro 11 Wa uri matshelo dindi ndi ¼a nnyi 12 Ri vhathu ri vha u fa. 13 Vha ¾odzimela dindini vho vhifhelwa 14 Vha imba nyimbo dza u ¾ovhowa 15 A vha µivhi zwine vha vha zwone 16 Vha tshenuswa nga dindi ¼i si na muelo. 17 Mbiluni dzavho hu duga khavhu 18 Dza mulilo u si na mukuµedzi 19 Vha swa vha ¾ho¾hela ngeno vho ima 20 Vha lila mubuli wa thai iyi. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC 5.1 Kha vese/mutaladzi wa 2, murendi o shumisa ipfi '¾ovhowa': ¹alutshedzani zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga ipfi i¼i. (1) 5.2 Vhalani vese/mutaladzi wa 7: 'Ma¾o avho o tibwa nga zwikamba'. Ndi zwifhio zwine murendi a ¾oµa u zwi µisa mihumbuloni ya vhavhali? (2) 5.3 Tshitanza/Ndima ya 4, i bvukulula nyelelo-µe/pheisi-µe? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 5.4 Sedzani ndima ya 5: 'Mbiluni ... thai iyi.' ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une murendi a ¾o»a u u bveledza nga ndima/tshitanza itshi. (2) 5.5 Nga kuvhonele kwa½u, ni vhona murendi o kona u rindidza mbilu dza vhathu uri vha livhane na lufu vho khwa¾ha? Tikedzani phindulo ya½u. (3) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea kana foluku¼oo ye na guda FHEDZI. NGANEA TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana Fhindulani MBUDZISO YA 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 6: TSHI ¶O LILWA – MBUDZISO NDAPFU Mu¿wali wa bugu musi a tshi ¿wala bugu yawe u vha a na ndivho ya u bvisela khagala muhumbulo muhulwane une a tama uri u swike vhathuni. No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bvisela khagala buguni iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 7: TSHI ¶O LILWA – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA A 'Vhanna vha hashu, ro shuma a ro ngo shuma. Hafhu goloini heyi ye ra dzhia, hu na lutshetshe lwa haa¼a makhuwa ngomu. Ndo ri ndi vhukati na u reila, nda tshenuwa ndi tshi pfa lutshemo lwe lwa ¾oµou nnyitisa khombo khulu. Ndi tshi bvela nnµa ha bada, ndi tshi imisa goloi, ndi tshi sedza afha hune vhathu vha ri musi vho dzula kha sithi ya murahu vha vhea hone milenzhe, ndi wana ndi lushie 5 lutswukutswuku holwo. Na zwino ndo mbo µi lu posa µamu mulomoni. Vhanna vha hashu ri fanela u tou zwi bva hani musi zwo rali?' Ndi ¼one µuvha ¼e Vho-Luvhone vha kona u zwi vhona zwauri murathu wavho u na mbilu ya vhuthu. Vho vha vha sa vhuyi vha humbula zwauri u na tshilidzi u swika hafha. Heyi nyimele yo ita uri hu vuwe khani kha havha vhathu. 10 Vho-Luvhone ¼a u shindisa ¼e ¼a vha ¼i tshi khou swaswariwa nga avha vhavhili; ndi amba nga Ravhutsi na Thinavhuyo vho wana vha sa koni u ima na¼o na luthihi. Vhone vho mbo µi tou oma luthihi na zwe hoyu murathu wavho a vha a tshi khou amba zwone; zwa u tou posa lushie holu tsini na nµila lune vhafhiri vha gondo vha µo ¾avhanya u lu vhona vha dia tsimbi. 15 Vhu½a havho vho vho µo fhedza vha dzhia ¼ene¼o. Goloi ye vha tswa yo µo khurumedzwa seila vhege dzi no swika mbili u swika nomboro dza nzhini yayo khathihi na muvhala wayo u tshi shandulwa ya wedzwa seli ha mulambo wa Vhembe. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC Mafhungo a lushie vha¾hannga havha vho vho µo tou ¾angana nao gurannµani dzi 20 no swika tharu dza fhano Afrika-Tshipembe. I¿we yadzo ye ya tou a toolola zwavhuµi ndi gurannµa ya 'Southern Mercury'. Yone yo tou ita na u sumbedza vhabebi vha holu lushie khathihi na u ¾alutshedza kuµele kwa haya mafhungo. Yo bula na zwauri vhaiti vhazwo a hu nga µo fhela maµuvha mangana vha songo wanala nga mapholisa saizwi gwala ¼avho ¼i tshi khou µisumbedza vhukuma. 25 Lutshetshe holu lwo wanala nga vhafhiri vha gondo vha tshi livha mishumoni yavho nga matsheloni. Vho ri u lu wana, vha mbo µi swika he vha rwela mapholisa lu¾ingo. Mapholisa-vho na vhone vho vha vho no µi wana ¾hingo dzi bvaho fhethu ho fhambanaho dzine dza vha dzi tshi khou amba nga ha ¿wana o tswiwaho khathihi na goloi. 30 [Ndima ya 5] 7.1 Sumbedzani aironi i wanalaho mafhungoni e na vhala. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.2 Mafhungo a re afho n¾ha a sumbedza Dzhalagoma e muthu-µe? (2) 7.3 ¹alutshedzani uri zwine Dzhalagoma a khou ita afho mafhungoni zwi na vhu¾umani-µe na zwe zwa bvelela magumoni a nganea iyi. (2) 7.4 Ndi hufhio u nyanyuwa hu dzikuswaho/µiswaho nga mafhungo e na vhala? (2) 7.5 Siangane ya kutshilele kwa Vho-Luvhone i ¾u¾uwedza hani uri vha µiwane vha afho hune vha vha hone mafhungoni aya? (2) 7.6 Ndi ifhio ndivho ye ya ita uri mu¿wali a shumise Vho-Luvhone sa mubvumbedzwa muhulwane nganeani iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 7.7 Vhalani mitaladzi ya 23–25: 'Yo bula na ... vha songo wanala ...' Mafhungo aya a thuseza hani u anetshela zwa phanµa buguni iyi? ¹alutshedzani. (2) 7.8 Khuµano vhukati ha Vho-Luvhone na Vho-Potgieter i ni µisela tshifanyiso- µe muhumbuloni zwi tshi kwama matshilisano? (2) 7.9 Ndi ufhio mulaedza une mu¿wali wa bugu iyi a tama u u bvisela khagala? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 7.10 Ni vhona zwe Dzhalagoma a ita zwa u vhea lutshetshe lwo wanalaho goloini yo tswiwaho tsini ha bada zwi tshi tendisea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.11 Arali no vha ni khonani ya Vho-Luvhone ¾alutshedzani uri no vha ni tshi nga vha eletshedza mini u ya nga ha mufumakadzi wavho Vho-Eme¼i? (3) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau Fhindulani MBUDZISO YA 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 9 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 8 : BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO NDAPFU Mu¿wali wa bugu musi a tshi ¿wala bugu yawe u vha a na ndivho ya u bvisela khagala muhumbulo muhulwane une a tama uri u swike vhathuni. No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bvisela khagala buguni iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 9: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA B 'Dakalo ¼a muthu ¼i pandelwa nga vhulwadze kana nga u fhiri¾anya ¾halukanyo ya muthu kana nga u mu kundisa u wana zwithu zwine a zwi funesa kha vhutshilo hawe. Zwino muhali wanga, Lugisani ndi muthu we ra aluwa ro¾he makhuwani. Ro vha ri dzikhonani dzine dza somolana zwo¾he zwa ha½wani masiari na vhusiku. O¾he madzanga a mbilu yawe ndi a a µivha.' Ndi afha-ha havha vhafunzi 5 vha tshi ¾alutshedza uri Vho-Lugisani ndi muthu we a vha o µiimisela u fha¾a vhengele ¼a mahalwa a tshikhuwa hu si kale. Vhafunzi vha amba uri Vho-Lugisani vho vha vho no humbela thendelo ya u fha¾a ¼ene¼o vhengele henefho Tshiozwi vha tou hanelwa nga masheleni a u thoma wonoyo mushumo nge a vha a tshi kha µi ¾ahela zwi¾uku. 10 Tshelede ine Vho-Lugisani vha ¾oµou fha¾a ngayo i¼o vhengele vho vha vha tshi i wana nga u rengisa mitshelo na miroho khathihi na mahalwa misi yo¾he. Vho vha vhe na tsimu ya mitshelo ya tshaka-tshaka na i¿we tsimu ya miroho yo fhambanaho. Halwa vho vha vha vha tshi rengisa mahafhe na zwikambi zwa tshikhuwa. Kha zwikambi vho vha vha tshi rengisa nga nnµa ha mulayo. Vho vha 15 vha tshi wana masheleni a µivhaleaho nga µuvha lwe nga murahu ha mi¿waha mivhili vha nga thoma bindu ¼avho. Tshihulu-hulu tshe tsha itisa uri mabindu avho a tshimbile zwavhuµi ho vha uri muvhundu wavho wa Tshiozwi wa vha na vhathu vhanzhi. Huno vhafunzi vha tshi isa phanµa vha ri, 'Ndi u fhiri¾anya ¾halukanyo ya muthu 20 kana u mu lwisa na shango zwi dzindelaho na u lengisa lwa u kundisa muthu u swikela u wana dzanga ¼a mbilu yawe kana tshipikwa. U kundwa nga u wana dzanga ¼a mbilu yau kana tshipikwa zwi ¾angula dakalo. U ¾angulwa dakalo ndi u fa. Fhedzi tshine ri½e ra langana tshone ½amusi ndi u mu dzindela na u mu thithisa kha mabindu awe nga nµila yo ¾alifhaho, nahone yo dzumbamaho. 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC Arali ra kundwa ndi hone-ha nga ¼i¿we µuvha ri tshi µo langana a u mu fhiri¾anya na vhathu ro ita tshinwi dzivhani ¼ihulu ¼o dzikukanaho,' Vha tshi ralo vha amba vho rafha na ma¾o. Vhothovhela Mphaga ndi muthu we tshifhinga tsho¾he vha dzula vha tshi vhilahela nga shango ¼a Dovhoni, ¼e ¼a vha ¼i tshi vhuswa nga vhakegulu fhedzi. Mukoma o vha e Vho-Maµilonga ngeno khosi e Vho- 30 Nyamalwela Singo. Huno iyo mbilahelo ya vhothovhela vhafunzi vho vha vho no i guda kale uri i a vha ¾havha. Kha mashango o¾he a Vho-Mphaga ¼o vha ¼i ¼one shango ¼e ¼a vha ¼i tshi kha µi vha murahu. [Ndima ya IV] 9.1 Ndi ngani vhafunzi Vho-Mamidze na khonani dzavho vho tewa nga u vha vhalu¾anyi buguni iyi? (2) 9.2 Mafhungo a re afho n¾ha a sumbedza vhafunzi Vho-Mamidze vhe muthu-µe? (2) 9.3 ¹alutshedzani uri zwine Vho-Mamidze na khonani dzavho vha khou zwi luka zwi bvisela hani khagala aironi i wanalaho buguni iyi. (2) 9.4 Vhuµipfi ha Vho-Mamidze nga ha Vho-Lugisani ndi vhufhio u ya nga tshipiµa tshe na vhala? (2) 9.5 Siangane ya kutshilele kwa Vho-Mamidze na khonani dzavho i ¾u¾uwedza hani uri vha µiwane vha tshi vhambela Vho-Lugisani maano mavhi mafhungoni aya? (2) 9.6 Ndi ifhio ndivho ya mu¿wali musi a tshi shumisa Vho-Lugisani sa mubvumbedzwa nganeani iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 9.7 Mvumbo ya vhamusanda Vho-Mphaga i ¾u¾uwedza hani nye¾e ye shango ¼a Mphagane ¼a µiwana ¼i khayo? (2) 9.8 Khuµano vhukati ha Vho-Mamidze sa mufunzi na Vho-Lugisani i ni µisela tshifanyiso-µe muhumbuloni wa½u zwi tshi kwama matshilisano? (2) 9.9 Ndi ufhio mulaedza une mu¿wali wa bugu iyi a tama u u bvisela khagala? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 9.10 Ni vhona zwe vhafunzi Vho-Mamidze vha a ita zwa u yo u rabelela mu¾a wa Vho-Lugisani nga murahu ha u pfuluselwa Dovhoni zwi tshi tendisea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.11 Arali no vha ni khonani ya Vho-Mamidze, ¾alutshedzani uri no vha ni tshi nga vha eletshedza mini u ya nga ha vhuµifari havho sa mufunzi. (3) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC MAFELADAMBWA – NE Sigogo Fhindulani MBUDZISO YA 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 11 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 10: MAFELADAMBWA – MBUDZISO NDAPFU Mu¿wali wa bugu musi a tshi ¿wala bugu yawe u vha a na ndivho ya u bvisela khagala muhumbulo muhulwane une a tama uri u swike vhathuni. No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bvisela khagala buguni iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 11: MAFELADAMBWA – MBUDZISO PFUFHI Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA C Vho-Ramasunzi vho tou nga sa muthu we a vha o lala o sia nµevhe nnḓa ha nnµu. Izwi zwi a tea ngauri hafhu vha tshi tou aravha sa muthu we a vha o lindela u vhidzelelwa. 'Nndaa! Ndi henefhano mu½e wanga.' Nangoho vho fhindula vha tshi vho fara ¼oko ya u vula vothi. U swika fha¼a vho mbo µi lumelisa na ¼i¼a pholisa. 5 '·o kovhela Vho-Muzila,' ndi vhone Vho-Ramasunzi. 'Ndi madekwana, yo, kha ndi tou ri ndi matsheloni avhuµi, hafhu yo no rwa iri ya vhuvhili zwino?' 'Zwino mukalaha wanga Vho-Ramasunzi vha tou lala zwavho, afho tshi¾ara¾ani tshavho vhathu vho tou vusa nzhowenzhowe nngafha vhone a vha khou vhuya 10 vha i pfa? Kani vho tou eµela vho doba zwivhili na zwiraru zwavho mukalaha? Ndi khou pfa ndi sa khou kona u pfesesa uri hani-hani vha¿we vhathu vho vuwa vhone vha sa khou vhuya vha µidina nga u lila u thusa? Kani fhano vhathu a vha iti zwa u farisana, ndi amba izwi zwa 'masakhane'? Ndwevha iyi ya u amba uri ro dzhenelwa nga tshira kani a yo ngo lila?' Vho-Ramasunzi vho fhindula uri vho tou 15 zwi hangwa. Vho amba na uri na ndwevha a vho ngo i pfa. Hone vha tshi amba izwi ndi musi vha tshi vho swika muµini wa Vho-·ialama. Vho ri u swika, vha dzhenela henengei he Mawela a dzudzwa hone. 'Mukalaha, uyu mu¾hannga vha a mu µivha naa?' 'Ee, ndi a mu µivha, ndi Mawela.' 20 'Vha mu µivhela ngafhi?' 'Ndi a mu µivha ngauri ndi ¿wana wanga.' 'Hoo! Arali e ¿wana wavho, vho vha vha sa zwi µivhi kana vha sa zwi vhoni uri haho nµuni vhone vho eµela?' Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC 'Mu½e wanga,' Vho-Ramasunzi vha ita vha tshi fhelelwa na nga mare musi vha 25 tshi amba. 'N½e ndo ri ndi tshi eµela nda pfa mme awe a tshi ri o onesa uri u khou ya u dzedza ha khonani yawe. Ndi µivha zwenezwo.' 'Ndi zwone, itshi tshi re afha ndi mini?' 'Ndi tshigubu tshi re na vhukadzwa ha pi¾irolo nga ngomu hatsho.' 30 'Mathina mukalaha vha kha µi kona u vhona zwavhuµi. Zwino afha tshanµani tshawe vha khou vhona o fara mini?' 'Mu½e wanga, o fara bogisi ¼a matshisi.' 'Ndi zwavhuµi mukalaha, kha ri tshimbile na i¼a nnµu.' Musi vho no fhedza vho mbo µi dzhenisa u¼a muswuhana venini vha ¾uwa nae. 35 Vha re Vho-·ialama na vhone Vho-Ramasunzi vho pfi vha tevhele nga ¼a matshelo nga matsheloni. [Ndima ya 8] 11.1 Sumbedzani zwi khagala uri ndi vhukhakhi-µe he muanewa dendele a vhu ita vhu fhedzaho ho mu ¼a ¾hoho. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 11.2 Mafhungo a re afho n¾ha a sumbedza Vho-Ramasunzi vhe muthu-µe? (2) 11.3 ¹alutshedzani uri zwine Mawela a khou itwa afho mafhungoni zwi na vhu¾umani-µe na zwe zwa bvelela magumoni a nganea iyi? (2) 11.4 Vhuµipfi ha Vho-Muzila nga ha Vho-Ramasunzi ndi vhufhio u ya nga tshipiµa tshe na vhala? (2) 11.5 Siangane ya kutshilele kwa Vho-Ramasunzi i ¾u¾uwedza hani uri vha mangale vha tshi µiwana vhe afho hune vha vha hone mafhungoni aya? (2) 11.6 Ndi ifhio ndivho ya mu¿wali musi a tshi shumisa Vho-Sedzani sa mubvumbedzwa nganeani iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 11.7 Mvumbo ya Vho-Ma¾odzi i ¾u¾uwedza hani nye¾e ye Vho-Sara na Vho-Maemu vha µiwana vhe khayo? (2) 11.8 Khuµano vhukati ha Mawela sa mutshudeni na Vho-Maemu i ni µisela tshifanyiso-µe muhumbuloni wa½u zwi tshi kwama matshilisano? (2) 11.9 Ndi ufhio mulaedza une mu¿wali wa bugu iyi a tama u u bvisela khagala? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 11.10 Ni vhona zwe Mawela a ita zwa u ¾oµou u fhisedzela vha mu¾a wa ha ·ialama a tshi khou vha pomoka uri ndi vhaloi zwi tshi tendisea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 11.11 Arali no vha ni khonani ya Mawela, ¾alutshedzani uri no vha ni tshi nga mu eletshedza hani u ya nga ha vhuµifari hawe sa mutshudeni. (3) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC FOLUKU·OO KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi Fhindulani MBUDZISO YA 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 13 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 12: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO (MBUDZISO NDAPFU) Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA D, TSHIBVELEDZWA TSHA E na TSHIBVELEDZWA TSHA F nga vhuronwane uri ni µo kona u fhindula mbudziso yo µisendekaho kha izwi zwibveledzwa. TSHIBVELEDZWA TSHA D: LUNGANO VHANA VHA U SA PFA – TZ Ramaliba Salungano! Salungano! Ho vha hu na vha¿we mukegulu vhe vha vha tshi dzula na vhaµuhulu vhavho vhavhili, wa mutukana na wa musidzana. Havha vhana vho vha vho µa u dzula ha makhulu tshifhinga tshipfufhi. Vho vha vho µa u dala. Ha swika hune vha ri vha ¾oµou humela hayani hu re na vhabebi vhavho. Makhulu vha vha vhidza vha ri: 'Vhaµuhulu vhanga ndo livhuha no µa u ndalela. Zwino ngauri ni khou huma ni 5 tshimbile nga nµila tsekene ni songo tshimbila nga hei¼a ndenya.' Vha ri vha lumelise vhabebi vhavho. Vha¼a vhana vha mbo µi dzhena nµilani na zwenezwo. Vha swika hune nµila dza fhandekana, hune ha vha na i¿we tsekene na ndenya vha thoma u hanedzana musidzana a ri ri ¾uwa nga tsekene, mutukana a ri hai ri ¾uwa nga ndenya. Ho mbo µi kundwa wa tsekene vha fhedza vho ¾uwa nga 10 ndenya. Nµila ndenya yo vha i na µaka ¼ihulu ¼i no ofhisa. Vho no vha vhukati ha µaka vha tshenuwa phukha nnzhi dzo no vha phanµa havho dzi tshi khou ¾oµou vha ¼a. Vha tshi ri vha humele murahu vha wana dzi¿we khedzi, vha ima henefho vhukati hadzo. Zwino hedzi¼a phukha dza gidimela dzi tshi ¾o»ou vha ¼a. 15 Muvhuµa wa vhidzelela wa ri: 'Hei ho-o-o! Vhahulwane vhanga, a vha zwi vhoni uri ro wana ½ama yavhuµi ½amusi? Zwi nga vha hani arali ra nga thoma ra lidza mbila ra tshina ri tshi khou takalela zwi¼iwa zwe ra fhiwa nga vhadzimu vha hashu.' Dzi¿we phukha dza vhona ¼i fhungo ¼avhuµi nga maanµa. Ha ¾oµiwa a no kona u lidza mbila. Uyo mutukana yo vha i mpho yawe ya u lidza 20 mbila nahone o vha a tshi tshimbila nadzo o dzi fara. Muvhuµa wa ri ndi a kholwa uri hoyu mutukana u a kona u lidza sa izwi e nadzo. Phukha dza pfana uri mutukana a lidze, mutukana a thoma u lidza a tshi khou imbelela khaladzi awe a tshi khou bvumela. Phukha dzo¾he dzo thoma dza ima dzi tshi khou thetshelesa dza pfa luimbo lwa hone lu tshi khou takadza. Luimbo lwa hone lwo 25 vha lu tshi elana na kulidzelwe kwa mbila, phukha dza thoma u tshina. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC Ho swika he ha µala buse, muvhuµa wa gidimela hu re na u¼a mutukana wa ri: 'Inwi mutukana dzhiani ¿wana wa mme a½u ni shavhe, mbila ndi µo sala ndi tshi lidza na n½e ndi a kona u lidza mbila.' Wa ri: 'Ndo ita hezwi zwithu ndi tshi khou ¾oµa uri ni songo ¼iwa nga hedzi phukha nahone ni songo tsha dovha na tshimbila 30 nga hei nµila.' Wa ri: 'Mpheni mbila nga u ¾avhanya ni ¾uwe nga u gidima.' Muvhuµa wa dzhia mbila wa lidza zwavhuµi zwi no fhira zwa u¼a mutukana. Phukha dza fhufha nga maanµa dzi tshi tshina, mutukana a dzhia khaladzi awe vha gidima nga maanµa vha tshi shavha. Ho vha ho no µalesa mabuse lwe phukha dzo¾he a dzo ngo vha vhona vha tshi bva nga nnµani ha muvhuµa we wa tanda 35 maano a uri vha ponye lufu. Muvhuµa wa lidza, wa lidza wo lidza wa vhuya wa vhea mbila fhasi wo no neta. Phukha dza zwi pfa uri mbila a dzi tsha lila dza ima u tshina dza lindela buse ¼i tshi fhela uri dzi kone u ¼a ½ama yadzo zwavhuµi. Buse ¼o no fhela dza vhona vha¼a vhathu vha siho dza fara muvhuµa dzi tshi ri ri u vhulahe ngauri ndi wone 40 wo dzivhisaho u ¼a vhathu wa ri hu lidziwe mbila. Wone wa ri kha u litshiwe u tshimbile phanµa u wo¾he u ya henefho hune vha khou ¾oµa u u vhulahela hone, vha u litsha wa tshimbila. Muvhuµa wa ri tshimbilitshimbili wa thoma u gidima u tshi ya hayani hawo phukha dza u vhilimedza. Wa swika wa dzhena mulindini we wa vha wo ya 45 matungo. Dzi¿we phukha na dzone dza dzhena. U¼a mulindi nga phanµa wa thoma u vha musekene. Muvhuµa wa swika wa bvelela kha mu¿we muri wa u gonya wa vhona phukha dzo¾he dzo no fhelela kha uyo mulindi. Wa gidimela fha¼a ho dzhenaho phukha dzo¾he wa shela mavu u swika mulindi u tshi µala. Phukha dzo no vha phanµa dza wana dzi si tsha kona u ya phanµa nge mulindi 50 wa vha wo no sekena, dza ri dzi humela murahu hone ho vha ho no µadziwa nga mavu dza mbo µi fela henefho. Muvhuµa wa takala nga maanµa wa ri wo thusa khaladzi na khaladzi wa dovha wa thusa na wone u½e. Vhana vho µo tshimbila zwavhuµi vhabebi vhavho vha takala nga maanµa vha tshi vha vhona. Ha mbo µi vha u fa ha lungano. 55 [Masia¾ari a 24–25] NA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC TSHIBVELEDZWA TSHA E: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O) TSHIKHO¶O TSHA THOVHELE VHO RATSHIMPHI PHIRIPHIRI TSHIVHASE – VR Tshikovhi 1 Ndi n½e Phiriphiri Tshivhase 2 Muri wa u vhavha 3 Ndi a vhavha sa phiriphiri 4 A thi ¼iwi. 5 Ndi muri wa makhuwa 6 Tshivhasa-miµi-ya-vha¿we 7 Wanga wa sala wo tshena 8 Wa ha Mankili! Mankili! 9 Ndi Ramarumo maguvho a ºwali! 10 Ene a halifhaho e thovhoni! 11 Ene mulwa o furalela mua¾aha! 12 Tshivhase-miµi-ya vhathu ... ahee! [Sia¾ari ¼a 121] NA TSHIBVELEDZWA TSHA F: MAAMBELE A SIALALA MIRERO 1. Khangala ruµa ma¾o vuluvulu ¼o fa nga vhuhwavho. 2. Pandela tsilu u hume, tsilu ¼i na mavuso mavhi. 3. Lwendo lwa shaya phangami lu a fa. MAAMBELE 1. U dzwinga dza khwaṱha. 2. U sa fa magwa. 3. U vha muhaga. [Thimu ya vhalingi] ZWIBVELEDZWA ZWA D–F – MBUDZISO NDAPFU Ma¿walwa a sialala a na mushumo wa u tsivhudza vhathu uri vhuhaga na vhu¾ali zwi a thusa kha u µilamulela na u wana gundo vhutshiloni. Ni tshi tikedza nga zwi wanalaho/bvaho kha zwibveledzwa zwi re afho n¾ha, sengulusani vhungoho ha ¼ikumedzwa i¼i. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC MBUDZISO YA 13: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO PFUFHI Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA G na TSHIBVELEDZWA TSHA H nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khazwo. TSHIBVELEDZWA TSHA G: LUNGANO VHUBVO HA DZINA ·A MAKHADO TSHILWAVHUSIKU TSHA HA RAMABULANA – TZ Ramaliba Khosi Ramabulana musi e khosi ya Dzanani ngei Songozwi o µo shudufhadzwa nga vhana vha vha¾hannga vha vhaleaho. Muhulwane wa avho vhana vhawe o vha Makhado. Musi mativha a tshi xa Dzanani, Makhado o µo vha khosi ya ¼a Dzanani. Makhado o vha e muhali wa vhahali. Naho o vha e khosi o vha e murangaphanµa 5 wa mmbi yawe. Mmbi yawe o vha o i khethekanya u ya nga mirole yayo. Vhalanda vha khosi Makhado ndi musi vha tshi shuma vhatshena hafha fhasi µoroboni ya Schoemansdal ye ya vha i musanda wa Zoutpansberg. Makhado o vho thoma u vhilahela nga vhatshena havha ngauri vhathu vhawe ndi musi vha si tsha mu luvha nga pfanelo vha tshi vho luvha vhatshena u fhirisa ene. 10 Tshihulwane tshe a shavha ho vha u dzhielwa shango nga vhatshena. Makhado khosi ya vhuhali na vhu¾ali ya ita vhukonani ha khole-khole na vhatshena. Kha vhukonani honohu o mbo tou fulufhedzwa lwa tsho¾he. Vhatshena vhenevha vho µo vha vhathu vha funesaho ½anga dza nµou vha tshi itela vhubindudzi lwe vha ½ea Makhado na vhathu vhawe zwigidi uri vha vha 15 thuntshele dzinµou. ¶uvha ¼i¿we vha tshi vhuya u zwima dzinµou vha suma kha mavhuru uri vho dzhielwa zwigidi nga maswina ngeno vha tshi khou zwifha hu u itela u dzumba zwi¿we uri zwi vhe zwinzhi. Mavhuru vha µi endelela u vha ½ea zwigidi sa musi vho vha vha tshi khou vha fulufhela na u funesa ma½anga a nµou. Vhusiku ha 20 µuvha ¼a 15 Fulwana 1867 Makhado na mmbi yawe vha dodela vhatshena µoroboni ya Schoemansdal vha vha runga nga mapfumo na u vha thuntsha nga zwi¼a zwigidi zwe vha vha vho zwi dzumba vha tshi ri zwo xela. A fhisa na miµi yavho vha fhela vho¾he na vhana. A sia vhatshena vhavhili uri vha µo vha vhone vhane vha µo anetshela. 25 Makhado o µo shavhiwa nga tshaka nnzhi vha tshi ri ndi ene Makhado Tshilwavhusiku tsha Ha Ramabulana; ene ane a si kone u dia, a dia ngaswiswi murwa ¼ibulana. Vhatshena vho ri ndi ene 'Makhado the lion of the North.' Ndi hafha he ha bva dzina ¼a uri ndi Makhado Tshilwavhusiku tsha Ha Ramabulana nge a vha a tshi lwa vhusiku a fhedza vhathu na maswina awe. 30 [Sia¾ari ¼a 80] MBUDZISO: LUNGANO 13.1 Ndi tshini tshe tsha vhanga khuµano vhukati ha Makhado na vhatshena mafhungoni a lungano ulu? (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC 13.2 Vhalani mitaladzi ya 2–4: 'Muhulwane wa avho ... ya ¼a Dzanani.' Muanetsheli u ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 13.3 Mu¿wali u ¾ana Makhado sa muanewa wa mvumbo-µe u ya nga mafhungo o¾he a lungano ulu? (2) 13.4 Ma¾hakheshandwa a vhonala ngafhi kha lungano lwo¾he nga u angaredza? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 13.5 Ndi ufhio mulaedza une muanetsheli a tama u u bveledza nga mafhungo a lungano ulu? (2) 13.6 Dzina ¼a 'Tshilwavhusiku' ¼i ni µisela tshifanyiso-µe muhumbuloni, no sedza zwe zwa bvelela kha mafhungo a lungano ulu? (2) 13.7 Ni vhona zwe zwa itwa nga Makhado kha vhatshena zwi tshi ¾anganedzea? Tikedzani phindulo ya½u. (3) NA TSHIBVELEDZWA TSHA H: TSHIKHO¶O THOVHELE MUTHUHATHOºWI RAMMBU¶A – TZ Ramaliba 1 Ahee Rammbuµa Tshiwangamatembele ahe 2 Rammbuµa ane luvhilo a edza luvhuµa 3 Iwe ane arali zwo vhifha wa tsa nga matembele 4 Iwe ane arali zwo vhifha wa sunguvhela bakoni ¼a Tshavhaµinµa 5 Iwe muthu ha tho¿wi, hu tho¿wa kholomo na mbudzi 6 Iwe muµuhulu wa Vele Mutumbukavhathu 7 Ahee Rammbuµa Tshiwangamatembele ahee! [Sia¾ari ¼a 126] MBUDZISO: TSHIKHO¶O 13.8 ¹alutshedzani ndeme ya ndovhololo ya ipfi 'ahee' kha mutaladzi/vese ya 1. (2) 13.9 Vhalani mutaladzi/vese 2: 'Rammbuµa ane ... luvhuµa'. ¹alutshedzani zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala. (2) 13.10 Ndi ufhio mulaedza une murendi a ¾oµa u u bveledza nga ha Thovhele Rammbuµa? (2) 13.11 Sumbedzani vhushaka vhu re hone vhukati ha Tshibveledzwa tsha G na Tshibveledzwa tsha H. (2) 13.12 Ni a tendelana na na muhumbulo u wanalaho kha mutaladzi/vese ya 3? Tikedzani phindulo ya½u. (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha »irama ye na guda FHEDZI. HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi Fhindulani MBUDZISO YA 14 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 15 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 14: HA U TSA NDI HA U GONYA – 'MUTSHUTSHU' – MBUDZISO NDAPFU ¶irama yo ¿walwaho zwavhu»i i takadza na u nyanyula vha¾aleli nga u ya bveledza khu»ano vhukati ha vhatambi/vhabvumbedzwa. No »isendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani n»ila ye mu¿wali a bveledza ngayo khu»ano »iramani iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 15: HA U TSA NDI HA U GONYA – 'KANI-HA VHA TOU ¶ILWELA' – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA I BALANGANANI: Kani ri a ya ngei mapholisani ri ye ri pfesese uri mini ndi mini? VHO-THITHOºWI: Mapholisani futhi? A hu na zwine vha µo ri vhudza havho vhathu. Na vhone vha µi nga ri½e, vha µo sumba vha¿we vhathu. A thi ri a si vhone vhane vha sengisa 5 milandu? Ndi u sokou fhedza tshifhinga tshashu kha havho. HUMBULANI: Na n½e ndi ima na Vho-Thitho¿wi. A ri tsha vhuya ra vhudzisa. Kha ri tou humbula ¼i¿we fhungo. Hezwo zwa mapholisa a zwi nga ri thusi nga tshithu. 10 VHO-THINAVHUYO: Nga maa½da ngauri ¼ia µuvha ro ombedzela uri a ri tsha µo dovha ra vhuya khavho arali zwe ra amba zwa sa dzhielwa n¾ha. Ni a µivha ndi dineswa nga mini kha mafhungo o¾he aya? Havha vhathu musi vho no ½ewa iyo bei¼i ya hone, vha dovha vha shushedza muhweleli 15 wa mulandu. Ndi vhangana vhana vhane vha khou vhulawa nga vhatambudzi vhavho. Zwino zwi khagala zwauri zwe ra amba muvhuso wo zwi tota sa fola. Khamusi na zwino vha khou ¾o»a u vhona zwine ra µo ita. 20 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC HUMBULANI: Kha memorandamu washu afhu ro vha vhudza zwine ra µo ita? Kani ro zwi hangwa? VHO¹HE: Hai. VHO-THITHOºWI: Ro amba ra ri zwa dovhiwa ri µo dzhia mulayo ra vhea zwanµani zwashu. Zwino ri kha µi vha ro lindela mini? 25 Ra sa ralo he¼i shango a ¼i nga lugi. I¾o nga i¾o. Mahwarahwara a tea u ¾uswa kha lushaka. Na vha¿we vha tshi zwi pfa vha µo ofha zwine vha µo pfa ro ita kha hoyu mu¾hannga. Sa izwi a sa koni u µifara kha ri mu thuse. U µo vhona musadzi a shavha. Vhasadzi na 30 vhasidzana vhane ra wana nµilani vha si na vhugoswi ri ¾uwa navho. Ho vhuya fhano ro no µi vha vhanzhi. Kha ri mu dodele ri dzhene nga masia o fhambanaho. Ri songo mu ½ea kuvhana kwa u shavha ngakwo. Ro amba ra ri 'enough is enough.' 35 TENDANI: Vhathu ri ri mini nga¼o? Hu pfi kha ri tou mu yela ri sumbedze muvhuso uri zwe ra amba ro vha ri sa khou swaswa lini. Hu na mu¿we ane a hanedza i¼i fhungo? Ho fhumula zwi sumba uri no¾he ni re fhano ni khou tenda? 40 VHO¹HE: Ee! IBVANI: He¼o ndi fhungo. Kha ri µilwele ri½e vha½e. Mu¿we na mu¿we kha fare tshine a nga fara. Na henefha miµini kha ri fhire ri tshi humbela. ·ikhavha, banga, dzembe, lufhanga na tshi¿we na tshi¿we tshine muthu a vhona 45 a tshi nga shumisa. Kha ri bve ri yo lugisa ma¾arelwa a he¼i shango. VHO-THINAVHUYO: Na musi u a shumiswa. (Vha bva vhe vhanzhi vha swika vha dzhena muµini. Mu¾hannga a tshi vha vhona a takuwa a tshi ¾oµa u shavha. Vha mbo µi mu tinga.) 50 VHO¹HE: Thivha, kha vha thivhe asitshi tshigevhenga tshi a ponyoka. (A farwa a thoma u rwiwa na u hwamukanywa nga zwiambaro) MUZILA: Yowee!! Ndi a fa wee!! [Lu¾a 1 Bono V] 15.1 Mufhindulano uyu u ¾ana vhu»ipfi-»e vhukati ha avha vhathu. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 15.2 U ya nga mafhungo e na vhala, mu¿wali o ola Vho-Thitho¿wi sa muthu wa mvumbo-µe? Tikedzani phindulo ya½u. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC 15.3 Mafhungo e na vhala a dzumbulula hani mudzedze wa tshifhinga »iramani iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 15.4 Bviselani khagala aironi ya µirama i wanalaho mafhungoni a µiramani iyi. (2) 15.5 U ya nga mafhungo e na vhala µiramani iyi, vhafumakadzi vha ¼igi vha fhambana hani na muvhuso zwi tshi kwama matshilisano? (2) 15.6 U ya nga mafhungo e na vhala afho n¾ha, ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a ¾oµa u u bveledza? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 15.7 Sedzulusani mafhungo o ambwaho nga Ibvani kha mitaladzi ya 42–47: 'Mu¿we na mu¿we kha … he¼i shango.' Mafhungo aya a thusedza hani u anetshela zwa phan»a »iramani iyi? ¹alutshedzani. (2) 15.8 Sedzani mitaladzi ya 52–53: '(A farwa a thoma u ... nga zwiambaro)'. Mu¿wali o zwi kona hani u shumisa ndango ya tshiteidzhi u bvisela khagala masiandaitwa a vhuhwarahwara »iramani iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 15.9 Nyambedzano vhukati ha Vho-Thitho¿wi na vha¿we vhafumakadzi i ¾ana hani vhu»ipfi havho mafhungoni a µirama iyi? (2) 15.10 U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona tsheo ye vhafumakadzi vha i dzhia i tshi ¾anganedzea tshitshavhani? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 15.11 No vha ni tshi »o itani arali no ḓiwana ni kha nyimele ye vhafumakadzi vha ¾angana nayo mafhungoni a »irama iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸efefe Fhindulani MBUDZISO YA 16 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 17 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 16: MILOMO YA ¸UKALA – MBUDZISO NDAPFU ¶irama yo ¿walwaho zwavhu»i i takadza na u nyanyula vha¾aleli nga u ya bveledza khu»ano vhukati ha vhatambi/vhabvumbedzwa. No »isendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani n»ila ye mu¿wali a bveledza ngayo khu»ano »iramani iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 17: MILOMO YA ¸UKALA – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA J NTSHENGEDZENI: Hu pfi vho vha vho tshinya mini-ha muthu wa vhathu? Na mapholisa a vha vhoni na vhathu vha no fariwa? A si muthu vha no dina havha¼a muthu musi. MUOFHE: Muthu o luga o eµela khonani yanga. Musi o vuwa ndi tshivhanda. U µo ni ambarela mukumba wa nngu nga 5 nnµa. Nga ngomu o tou ri nga wa phele tshi! NTSHENGEDZENI: Inwi khezwi ni tshi µo ntshuwisa. Hu khou pfi vho ita mini? Hafhu inwi ni sa ambi uri vho farelwa mini? A ni litshi u ¾olou ¾wa ni khou sokou mona-mona na mafhungo Muofhe? 10 MUOFHE: Hu pfi vho tshipa ¿wana wavho. NTSHENGEDZENI: Ha, ndi zwone zwenezwo vhoiwe? Hafhu vhathu a vha zwifhi zwone. Izwi vhathu a vha khou sokou vha ambelela-shu? MUOFHE: Ntshenge! Vhutsi vhu duba hu re na mulilo khonani yanga. 15 Zwino-ha a si mafhungo a mavharivhari, vho farelwa ngoho. Vha farelwani nga mapholisa arali hu si na vhungoho khazwo? Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 27 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC NTSHENGEDZENI: Yaa …! Zwithu zwi a itea. Zwino hu pfi o tshipiwaho ndi nnyi? 20 MUOFHE: Vhathu a vha tendi u bula dzina ¼awe. NTSHENGEDZENI: Zwino ni khou zwi pfa zwauri ndi mazwifhi izwo zwithu zwo¾he? Arali i ngoho khezwi dzina ¼a o tshipiwaho ¼i sa ambiwi? MUOFHE: Hu pfi a zwi tendelwi u bula dzina ¼a tshipondwa nga 25 mulayo. NTSHENGEDZENI: Inwi vhathu vha µo tou tamba nga inwi vha tshi ni zwifhela. Zwino hu pfi a zwi tendelwi ngani? A thi ri ndi hone vhathu vha tshi µo kona u µivha zwauri mukene o welwa nga khombo vha kona u lila nae. 30 MUOFHE: Hu pfi dzi vha dzi pfanelo dza tshipondwa u sa ambiwa dzina. Zwi thusa kha u vhuyedzedza tshirunzi tshatsho tshe tsha bvulwa nga phondi. NTSHENGEDZENI: Tsho! Matsina ndi ayo? N½e ndo vha ndi sa µivhi tshithu. U µivha makhulu vha ri ndi u vhudzwa. Zwi a penga u si na 35 mulamuleli ngoho. Ano maµuvha vhokhotsi vho shanduka zwivhanda kha vhana vhavho ngoho. MUOFHE: Zwi no vhavha ndi zwauri hu pfi wa vhuya wa tou ¾angana na khotsi au a u tsha dovha wa beba na luthihi. Zwino u nga si µivhe zwauri havha vhokhotsi a hone vha itelani hovhu 40 vhu¾udzi vhungafhangafha, ngeno vha tshi tou zwi µivha zwavhuµi zwauri vha khou lowa vhana vhavho. NTSHENGEDZENI: Hi! Mini? Ni khou ri mini Muofhe? MUOFHE: Ndi zwenezwo Ntshenge. Hu pfi wa vhuya wa tou ¾angana na khotsi au a u tsha dovha wa beba. 45 NTSHENGEDZENI: Khezwi ni tshi ri tshuwisa ri½e vha¿we Muofhe? (U ya sedza thungo nga u ¾avhanya a phumula zwikamba zwe zwa vha zwi tshi khou thoma u µadza ma¾o) MUOFHE: No tou kombodzala? [Lu¾a 1 Bono III] 17.1 Mafhungo ayo e na vhala a ¾ana lushaka lufhio lwa puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 17.2 U ya nga mafhungo a »irama iyi, mu¿wali u ola Vho-Ra¿wedzi sa muthu wa mvumbo-µe? Tikedzani phindulo ya½u. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 28 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2017 NSC 17.3 Mafhungo e na vhala a dzumbulula hani mudzedze wa tshifhinga »iramani iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 17.4 Bviselani khagala aironi ya µirama i wanalaho mafhungoni e na vhala. (2) 17.5 No sedza bugu yo¾he nga u angaredza Vho-Buku¾a vha fhambana hani na Ntshengedzeni zwi tshi kwama matshilisano? (2) 17.6 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a ¾oµou bveledza u ya nga mafhungo e na vhala afho n¾ha? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 17.7 Sedzulusani mafhungo o ambwaho nga Muofhe kha mutaladzi wa 11: 'Hu pfi vho tshipa … wavho.' Mafhungo aya a thusedza hani u anetshela zwa phan»a »iramani iyi? (2) 17.8 Sedzani mitaladzi ya 46–48: '… (U ya sedza ... u »adza ma¾o)'. ¹alutshedzani uri ndi ngani muṅwali o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga n»ila heyi. Tikedzani phindulo ya½u. (3) 17.9 Nyambedzano na nyito zwi re vhukati ha Ntshengedzeni na Muofhe zwi thusedza hani u anetshela zwa murahu mafhungoni a µirama iyi? (2) 17.10 U ya nga kuvhonele kwaṋu ni vhona khutshilele kwa Vho-Buku¾a ku tshi ¾anganedzea tshitshavhani? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 17.11 ¶irama iyi i kwama maitele mavhi o ambarelaho vhathu vha ano maµuvha. Ni vhona hu tshi nga itiwa mini u ilafha lushaka lwo sinaho u swika ¿wongoni sa zwine ra ¾angana nazwo µiramani iyi? (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

Study this subject

More from Grade 12 Tshivenda HL

View all