Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2013 Memo

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2013 MEMORANDAMU MARAGA: 80 Memorandamu uyu u na masia¾ari a 24. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA A: VHURENDI MBUDZISO 1 (MBUDZISO NDAPFU) KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone: • Maraga dza 7 ndi dza mbuno. • Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila hei: o Maraga 3 arali e kha khoudu 6–7 o Maraga 2 arali e kha khoudu 4–5 o Maraga 1 arali e kha khoudu 0–3 KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re magumoni a memorandamu uyu. Nelson Mandela – LR Ndlovu Zwifanyiso zwa muhumbulo ndi n»ila ine murendi a shumisa ngayo figara dza muambo dzo fhambanaho u bveledza ¾halutshedzo ya tshirendo ngadzo. ¹halutshedzo ya tshirendo ndi zwine tshirendo tsha amba zwone. • Tshirendo itshi tshi amba nga zwe Vho- Nelson Mandela vha ¾angana nazwo vha tshe mu¾uku. Tshi¿we hafhu u pfa vhu¾ungu musi a tshi vhona muvhuso wa tshi¾alula/khethano nga muvhala, wo tambudza Vho-Nelson Mandela. Izwi zwo¾he zwo itiswa nge Afrika Tshipembe ¼a shaya n»ivho ya uri ¼i khou tambudza murangaphan»a wa lushaka. Hezwi murendi o zwi bveledza nga u shumisa zwifanyiso zwa muhumbulo kana figara dza muambo dzi tevhelaho: • Vese 1, murendi o shumisa ¼iedzamuthu ¼ine ¼a vha ' musi vun»u ¼a Qunu ¼o »ihwala' ¼ine ¼a amba musi Nelson Mandela a tshi ¾o»ou bebiwa. • Vese 2, murendi o shumisa ¼ifanyisi ¼ine ¼a vha 'thumbu i tshi lumaluma sa ya mubvana mirini' zwine zwa amba uri vhu¾ungu he ha pfiwa musi vha tshi swika vhu fana na ha mubvana o »ihwalaho ane a khou ¾o»a u beba. • Vese 3, ¼iambele '¼i tshi tsa mirini nga duka-duka' zwine zwa amba musi Nelson Mandela a tshi bebiwa. • Vese 10, ¼ifanyamuthu/·ivhuvhisi 'tshi¾uhu na vhuloi zwe Tswane ¼a ita' ndi tshi¾uhu tshe Afrika Tshipembe ¼a itela Nelson Mandela. • Vese 11, ¼ifanyamuthu/·ivhuvhisi ' maromedzi a vhu¾ungu e Robben Island ¼a hwesa' zwine zwa amba vhua»a ha u pfisa Nelson Mandela vhu¾ungu nga u mu valela Robben Island. • Vese 12, ¼ifanyamuthu 'mbonzhe dze Bantu Education ya phula' ndi vhu¾ungu ho vhangwaho nga pfunzo ya Bantu Education ndi zwone zwe Vho-Mandela vha tambudzelwa zwone. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu • Vese 16, ¼ifanyisi 'ndi musi sa makumba ¼o tenengedza' zwine zwa amba uri Vho-Mandela vho vha vha tshi »o vha vho farwa zwavhu»i. • Vese 17, ¼ifanyisi '... sa lukhan»a marubini tshiunzani ¼a nusa' zwine zwa amba u alusa Nelson Mandela, Afrika Tshipembe ¼o mu dzudza fhethu ha vhu»i. MAPENDELO Murendi o kona u shumisa zwifanyiso zwa muhumbulo kha u bveledza ¾halutshedzo ya tshirendo itshi nga n»ila i fushaho. [10] MBUDZISO 2 (MBUDZISO PFUFHI) Tsho phulea – TZ Ramaliba 2.1 Muthada na u amba hu tshi vho ¾oµwa. U vho tama u kovhekana mihumbulo na vha¿we vhathu. (2) 2.2 Wa u ¾anganedza na u takalela ¿wana a »aho arali a na mutakalo wavhu»i naho a songo »a nga n»ila yo teaho. (2) 2.3 Murendi u ¾oµa u ri vhudza uri ha sa tou vha na tshikhakhisi zwo lavhelelwaho zwi nga µi itea. (2) 2.4 ·inanedzi/¼ifanyamuthu;¼imuthufhadzi: u khou ½a½isa u vhidziwa ha ¿wananyana uyu hu sa vhalei/khombole dzi nga si µivhe mbalo tshi µivhaho mbalo ndi muthu/u ¾oµa ri tshi µivha uri vha mu vhidzaho vho vha vho µalesa. (2) 2.5 U na muya wa u hangwela naho ¿wana o khakha a namba a mu ¾anganedza na ¿wana wawe. (2) [10] MBUDZISO 3 (MBUDZISO PFUFHI) Zwifhondo zwo salaho zwi zwo¾he – NA Milubi 3.1 Ro vha ro ¾amba nga mukhaha. Vho vha tshi khou µiphina nga maanµa. (2) 3.2 Ndi wa u ¾angula vhutshilo ha mme lwa tsho¾he musi vhe madakaloni. (2) 3.3 U ri vhudza nga ha u guma/ fhela ha vhutshilo ha mme. (2) 3.4 ·ifanyamuthu: u khou bveledza muhumbulo wa u shonisa vhavhulahi vhe vha vhulaha mme a vhana vho ambiwaho tshirendoni itshi. (2) 3.5 Murendi u vhonala e na muya wa u vhavhalela vhana vho vhulahelwaho mme vha sala vha tshi tambula. (2) [10] Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu MBUDZISO 4 (MBUDZISO PFUFHI) Tshililo tsha tsiwana – TA Ravhanga 4.1 Nge vha re nn»a vha shanduka madzingan»evhe. A vha pfi zwine tsiwana ya khou lilela zwone. (2) 4.2 Ndi wa u lila ha tsiwana i tshi ¾oµa thuso ya sa wane muthusi. (2) 4.3 U ri vhudza nga ha vhu¾ungu vhune tsiwana(vhathu vha Mudzimu) ya/vha ¾angana naho vhutshiloni. (2) 4.4 Ndi ¼imethafore: u khou bveledzisa muhumbulo wa u dzulela u lila ha tsiwana i tshi shulula mi¾odzi. (2) 4.5 U vhavhalela tsiwana kha thambulo ine ya khou ¾angana nayo ngeno vhathu vha si na muya wa u i thusa. (2) [10] VHURENDI VHU SONGO GUDELWAHO/RANDELWAHO. MBUDZISO 5 (MBUDZISO NDAPFU) KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re magumoni a memorandamu uyu. Vhutshilo ha shango ¼ino – TN Makuya MARANGAPHAN¶A Zwiga zwa u vhala ndi zwiga zwine murendi a zwi shumisa kha mitaladzi/vese u bveledza ¾halutshedzo ya tshirendo. Zwiga zwenezwi ndi zwi ngaho; tshithoma, khoma, tshivhudzisi, garukela, kho¼oni na semikholoni. ¹halutshedzo ya tshirendo ndi zwine tshirendo tsha amba zwone. Murendi u shumisa zwiga zwa u vhala u bveledza ¾halutshedzo ya tshirendo tshawe. DZIMBUNO Kha tshirendo hetshi murendi o shumisa zwiga zwa u vhala zwi tevhelaho u bveledza ¾halutshedzo ya tshirendo itshi, khoma na tshithoma. Kha vese 1–3, murendi o shumisa tshiga tsha u vhala tsha khoma u sumbedza uri mihumbulo ine a khou i amba a yo ngo fhelela. Afha u vha a tshi khou sumbedza uri shangoni he¼i ¼ine ra khou tshila kha¼o ndi ¼o »alaho zwithu zwi kon»aho na zwi pfisaho vhu¾ungu. Kha vese 4, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wa uri vhu¾ungu na zwithu zwenezwo zwi kon»aho zwi wanala kha vhathu vho¾he (vhapfumi na vhashai). Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu Murendi kha vese 5–7, o shumisa khoma u sumbedza uri mihumbulo ine a khou i amba a yo ngo fhelela. U sumbedza uri muthu a bvelelaho vhutshiloni u vha wa u shengela na u pfa vhu¾ungu. Vese 8, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wa uri u tambula na vhu¾ungu vhune muthu a vhu pfa vhutshiloni zwi ita uri a nete kha zwine a vha khazwo. Kha vese 9–11, murendi o shumisa khoma u sumbedza hafhu uri mihumbulo ine a khou i amba a yo ngo fhelela. U ri muhali na goswi vho¾he a vha »iphini nga vhutshilo. Vese 12, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wa uri vhutshilo vhu dzulela u ri tambudza ra lila ri sa fhedzi. Vese 13–15, murendi o shumisa khoma u sumbedza mihumbulo ine a khou i amba uri a yo ngo fhelela. U sumbedza uri ri tshila nga nyofho zwa ita uri vhutshilo vhune ra vhu tshila vhu si vhe ha vhu»i. Vese 16, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wawe u sumbedza uri zwivhuya zwine ra vha nazwo a zwi tsha vhonala nga n¾hani ha nyofho. Kha vese 17–19, murendi o shumisa khoma u sumbedza uri mihumbulo ine a khou i amba a yo ngo fhelela ya uri vhutshiloni ri tshila ri tshi lila ra dovha ra takala. Fhedzi-ha dakalo ¼ashu ¼i ¾ulwa nga maneto ane ra vha nao vhutshiloni. Vese 20, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wa u sumbedza uri vhutshiloni ma¾hupho a ri »ela nga u ¾avhanya ndi ngazwo ri tshi neta. Vese 21–22, murendi o shumisa khoma u sumbedza uri mihumbulo ine a khou amba a yo ngo fhelela u ri musi ri tshi ri ri a »iphina vhutshilo vhu mbo »i thithisa mi»ifho yeneyo. Vese 23, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wa uri musi ro thithiswa mi»ifho hu sala ho »ala zwililo. Vese 24, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wa u tshila vhu¾unguni nge ra shaya dakalo. MAPENDELO Murendi o kona u shumisa zwiga zwa u vhala nga n»ila i fushaho u bveledza ¾halutshedzo ya tshirendo itshi. [10] MBUDZISO 6 (MBUDZISO PFUFHI) 6.1 Mbolela. Luvholela lwa ½otshi lwa dzhena ½amani ya muthu u pfa vhu¾ungu. (2) 6.2 Vhutshilo vhu tambudza vho¾he vha re na maan»a na vha ofhaho. (2) 6.3 ·ifanyisi: u sumbedza vhu¾ungu vhune ha tambudza vhathu vha tshi khou tshila. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu 6.4 Vhutshilo ho »ala ma¾hupho madzuloni a mi»ifho. (2) 6.5 Ee, ngauri vhathu vha dzulela u tambula vhutshiloni madzuloni a u »iphi½a. (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA B: NGANEA MBUDZISO 7 (MBUDZISO NDAPFU) TSHI ¶O LILWA – NE PHASWANA KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: • Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6 • Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: o Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4 o Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3 o Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 MARANGAPHAN¶A Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a bugu a khou bvelela hone. Hu nga vha mahayani kana dziµoroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ¾hu¾huwedzo kha kutshilele kwa muanewa. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana kha mafhungo a bugu u bva i tshi thoma u swika magumoni. Ri nga ri ndi zwine mu¿wali a khou rera ngazwo. DZIMBUNO • Thero ya nganea iyi yo µisendeka kha zwa uri vhuhovheleli ho kalulaho vhu fhedza ho dzhenisa muthu khomboni sa kha vhugevhenga. Vhathu kha ri fushee nga zwine ra vha nazwo ri si µidzhenise kha vhugevhenga vhune vhu sa vhuedze tshaho. • U bveledza thero heyi mu¿wali o shumisa fhethuvhupo (Venµa) ¼o bvelelaho, ri pfa nga ha ¼okhishi ya ¹hohoyanµou hune Vho-Luvhone vha dzula hone. • Vho-Luvhone na mufumakadzi wavho ndi vhathu vho dzulaho zwavhuµi nahone vhuvhili havho vha a shuma. • Siangane ya hoyu mu¾a wa ha ¸e¾hulwe ya u dzula ¼okhishini, u shuma ha Vho-Luvhone sa mudededzi na ha Vho-Eme¼i ¼aiburari i ita uri mu¾a hoyu u vhe na vhuhovheleli. Vha tshilela u ¾oµa u vhonwa nga u isa vhana vhavho zwikoloni zwi µuraho, na u koloda thundu i µuraho nga one mavhonwa. • Zwikolodo zwi ½a½a u µala ngauri i¾ali na madzanga ndi manzhi. • Vhubindudzi henefha Venµa vhu hone, Vho-Luvhone vha lingedza u koloda tshelede kha Luambo ane a vha ramabindu, zwa µi bala. • Bannga dzi a kolodisa vhathu masheleni. Vho-Luvhone vha lingedza u kololoda tshelede banngani fhedzi vha konµiselwa nga muvhala wa lukanda lwavho. • Vho-Luvhone vha farwa tshanµa nga murathu wavho Dzhalagoma wa ¼ivemu. • Mu¾a hoyu wo fhedza wo dzhena kha zwa vhugevhenga hu u itela u wana tshelede, Vho-Eme¼i vha rengisela matshudeni mbanzhe Yunivesithi ya Ven»a. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu • Vho-Luvhone vha reilela magevhenga goloi musi vha tshi ya u ita zwa vhugevhenga. • Vhutshilo ha vha havhuµi kha mu¾a uyu nga tshelede ya u tswa na u rengisa mbanzhe, vha ita na u wana ¾honifho vhathuni. • Mulayo u ita wawo mushumo, Vho-Eme¼i vha farwa nga mapholisa. • Kha tshifhinga tshenetshi tsho µalaho tshanµanguvhoni vha fhedza vho bva. • Izwi zwi ita uri vha tou ½a½a u fa luvalo. • Ndi nga tshifhinga tshenetshi hune na Vhakhreste vha vha vhe kha wavho mushumo wa u losha/renda Mudzimu. • Magevhenga, sa vhathu vho faho dzimvalo, vha pulana u homboka vhana vha Mudzimu vhe kerekeni. • Mudzimu u ita mushumo kha Dzhalagoma a mbo rembuluwa. • Dzhalagoma u la¾a vhutshilo hawe ha vhutshinyi, vhuhwarahwara na vhuvemu, a ambulula zwiphiri zwo¾he a tshi itiswa nga u rembuluwa hawe afha kerekeni. • Vhunga mulayo u n¾ha ha zwo¾he, magevhenga aya a fhedza o farwa. MAPENDELO Mu¿wali kha u pendela bugu iyi o kona ngauri zwi khagala uri Siangane na fhethuvhupo zwo vha na ¾hu¾huwedzo khulwane kha u bveledza thero. Vho- Luvhone na mufumukadzi wavho vha tshi ¾u¾uwedzwa nga izwi zwo¾he vho fhedza vho dzhena khomboni i sa bvei vha fhelela thumbuni ya lukhohe. [25] KANA MBUDZISO 8 (MBUDZISO PFUFHI) TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana 8.1 Vho-Luvhone vha na mbilaelo ya u vha zwikolodoni, vho dzheniswa zwikolodoni nga Vho-Eme¼i mufumakadzi wavho ngauri vha funesa zwa n¾ha. (2) 8.2 Vho-Luvhone vha khou humbula u badela zwikolodo zwo¾he khathihi na u vhudza mufumakadzi wavho Vho-Eme¼i uri tshelede ye vha i wana ndi ¾hukhu. (2) 8.3 Ndi ha u µidzhenisa zwikolodoni zwine vha sa vhe na mbetshelwa ya u zwi badela. Ndi zwone zwo itaho uri vha fhedze vha tshi vho lavhelesana na mulayo. (2) 8.4 - Vha isa vhana zwikoloni zwa u µura. - Vha kombetshedza Vho-Luvhone munna wavho u renga nnµu Tshitandani, na zwi¿we zwi pfalaho. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu 8.5 Vho-Eme¼i vha vhona zwikolodo i si thaidzo ngauri vha sokou zwi engedzedza zwi tshi ya ngeno Vho-Luvhone zwikolodo i thaidzo khulu khavho ngauri zwi vha kunda u badela. (2) 8.6 Mu¿wali u khou ¾oµa uri vhathu vha fushee nga zwine vha vha nazwo ngauri vha nga µidzhenisa kha vhugevhenga vhune ha sa vhuedze tshaho. (3) 8.7 Vho-Eme¼i ndi muthu ane a ¾onga, vha na vhuhovheleli na u funesa zwa n¾ha, vha vhonala vha sa ¾honifhi munna wavho. (3) 8.8 D. Tshelede ya vhugevhenga yo vha i tshi khou dzhena nga vhunzhi. (1) 8.9 Murero u khou bvisela khagala vhuµipfi ha Vho-Luvhone malugana na zwikolodo zwa muµini wavho uri arali vha zwi thivhele hu tshe na tshifhinga. Vho-Luvhone vho lenga u zwi thivhela na ngoho zwo vha balela vha fhedza vhe khakhathini. (3) 8.10 Zwiito zwa Vho-Luvhone a zwi ¾anganedzei, vha tendelela zwo¾he zwine Vho- Eme¼i mufumakadzi wavho vha ri vha ite. Vha litsha na mushumo vha tshi itela vhugevhenga. (3) 8.11 Ndo vha ndi tshi nga vha ha¾ulela u dzula dzhele mi¿waha yavho yo¾he ngauri vha khou ita zwo khakheaho. Vho vhulaha vhathu vha si na mulandu na u ¾u¾uwedza vhana vha vhathu kha u shumisa zwidzidzivhadzi. Na zwi¿we zwi no pfala. (2) [25] KANA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu MBUDZISO 9 (MBUDZISO NDAPFU) BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: • Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6 • Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: o Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4 o Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3 o Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 MARANGAPHAN¶A Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a bugu a khou bvelela hone. Hu nga vha mahayani/zwikoloni/muµini kana dziµoroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ¾hu¾huwedzo kha kutshilele kwa muanewa. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana kha mafhungo a bugu u bva i tshi thoma u swika magumoni. Ri nga ri ndi zwine mu¿wali a khou rera ngazwo. DZIMBUNO • Fhethuvhupo ha iyi bugu ndi Venµa mahayani kha tshifhinga tsha vhukati sa Mphagane hune ha vha mahayani na Dovhoni hune ha vha na mavhengele a musalauno, ki¼iniki na zwikolo. • Mivhundu ine ya nga Tshiozwi, Marombeni, Hamutiba na Dovhoni i laulwa nga vhakoma. • Mphagane ndi hone musanda muhulwane hune ha sengwa milandu yo¾he. • Kha kusi kwa Tshiozwi ndi hone hune ha wanala Vho-Joel Lugisani, Vho- Mamidze na Vho-Mandiwana Langanani. • Thero ya nganea iyi ndi ya uri wa itela mu¿we vhuvhi wo dzumbama zwi fhedza zwo bvela khagala wa dzhena khakhathini, i ¾u¾uwedziwa nga fhethuvhupo hune ha vha Venµa, Vho-Lugisani vha vha ¼ikhotsimunene ¼a musanda Mphagane vha dovha vha vha khonani ya Vho-Mphaga. • Marombeni hu na vhamusanda Vho-Khangale Mukhotho vhane vha vha khonani khulu ya vhavenµa Vho-Mandiwana vha Tshiozwi. • Siangane i ita uri vhamusanda Vho-Khangale Mukhotho na Vho-Mandiwana vha ite zwine vha funa afha musanda zwa u vhenga Vho-Lugisani. • Vhavenµa Vho-Mandiwana ndi vhone mudzulatshidulo wa khoro ya Mphagane. • Hamutiba hu na gota Vho-Tshisikhawe Mutibammela vhane vha konana na Vho-Lugisani vha Tshiozwi. • Dovhoni hu na Vho-Nyamalwela Singo vha mufumakadzi. • Ri wana mi¿we milandu i tshi sengwa khoroni ya musanda ngeno mi¿we i tshi sengwa ha madzhisi¾ara¾a. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu • Henefha Dovhoni hu dovha ha vha Venµa hu re na maµi o tou gwiwaho, tshikolo, ki¼iniki na mavhengele a zwikambi na a u rengisa zwi¼iwa zwo fhambanaho. • Tshedza tsho¾he tsha Dovhoni tsho µiswa nga Vho-Lugisani vhane vha vho vhengwa ngauri afha Dovhoni he ha vha hu na miµi ya 20 yo no vha 600. • Vho-Lugisani musi vhe Dovhoni vha lu¾anywa na khosi Vho-Mphaga vha Mphagane nga u pfi vha ¾oµa vhuhosi zwi si zwone. • Ri wana hu tshi thaiphiwa marifhi nga Tshammbenga wa Vho-Sara hu tshi lu¾anywa Vho-Lugisani na Vho-Nyamalwela Singo vha Dovhoni. • Vhumbulu uvhu vhu dzhenisa Vho-Lugisani khakhathini vha ¾oµwa u thuntshiwa nga vhamusanda Vho-Mphaga. • Fhedzi-ha zwo µo wanululwa uri Vho-Lugisani a vha na mulandu vhaiti vha vhumbulu vha fhedza vho dzhena khakhathini. MAPENDELO Mu¿wali o kona u bvisela khagala fhethuvhupo na siangane zwine zwa bvisela khagala thero nga nµila i fushaho nganeani iyi. [25] KANA MBUDZISO 10 (MBUDZISO PFUFHI) BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau 10.1 Vhafunzi Vho-Mamidze vho vha vha tshi khou ¾oµa u vha thusa kha mafhungo a tshimbevha ane vha khou a luka. Ho vha hu tshi khou langaniwa u vhulaha Vho-Lugisani nga nµila yo ¾alifhaho. (2) 10.2 Ndi wa tshikwekwe tsha u ¾oµa u vhulaha Vho-Lugisani nga nµila yo ¾alifhaho. (2) 10.3 Ndi ha u ¾oµa u pfisa Vho-Lugisani vhu¾ungu ngeno hu si na zwe vha tshinya. (2) 10.4 - Vho dzudzanya u pfulusa Vho-Lugisani Tshiozwi uri vha ye Dovhoni. - U vha lu¾anya na vhamusanda Vho-Mphaga. (2) 10.5 Vho-Lugisani vho vha vha tshi funa ngoho ngeno vhafunzi Vho-Mamidze vha si na ngoho vho µala vhumbulu. (2) 10.6 U ¾oµou sumbedza uri vhumbulu na tshimbevha a zwo ngo luga ngeno u shuma nga nungo dzo¾he zwi tshi vhuyedza. (3) 10.7 Sa mufunzi ane a si vhe na ngoho a re na vivho na vhumbulu nahone a tshilaho a tshi ¾oµa u pfisa vha¿we vhu¾ungu naho hu si na zwe vha khakha. (3) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu 10.8 B. vha sukumedzelwa tshaloni tsha Muana¼o Ra¼ineba. (1) 10.9 ·i ri thusedza u µivha uri Vho-Lugisani na Vho-Mamidze vho vhuya vha vha dzikhonani dzine dza vhudzana zwiphiri zwo¾he. Zwi a leluwa u vhambela maano muthu ane wa muµivha. (3) 10.10 Zwi a ¾anganedzea, ngauri ndi muthu o µiimiselaho u fha¾a shango na u imela ngoho vhutshiloni havho. (3) 10.11 Ndo vha ndi tshi nga vha ha¾ulela u dzula dzhele mi¿waha yavho yo¾he ngauri vha khou ita zwo khakheaho zwa u tambudza Vho-Lugisani hu si na tshe vha tshinya nga mulandu wa vivho fhedzi. Na zwi¿we zwi no pfala. (2) [25] KANA MBUDZISO 11 (MBUDZISO NDAPFU) MAFELADAMBWA – NE Sigogo KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: • Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6 • Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: o Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4 o Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3 o Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 MARANGAPHAN¶A Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a bugu a khou bvelela hone. Hu nga vha mahayani/zwikoloni/muµini kana dziµoroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ¾hu¾huwedzo kha kutshilele kwa muanewa. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana kha mafhungo a bugu u bva i tshi thoma u swika magumoni. Ri nga ri ndi zwine mu¿wali a khou rera ngazwo. DZIMBUNO • Thero ya bugu iyi ndi ya uri vhutendatenda kha zwa vhuloi vhu a wedza khomboni. • Fhethuvhupo ndi mahayani o bvelelaho fhedzi hu kha µi vha na vhathu vhane vha tenda kha vhuloi. • Siangane ya bugu iyi ndi ya uri Mawela sa dendele u aluwa mahayani hune vhathu vha hone vho dzulelana. Muµini wa hawe u dzula na mme Vho-Sara. Vhathu vha tendaho kha vhuloi. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu • Ri pfa Mawela a tshi dzhena tshikolo Yunivesithi ya Kwazulu Natala. • Siangane i ita uri Mawela a aluwe a tshi tenda kha zwa vhuloi. • Hu wanala ¼ibwa ¼o faho giratshini. Vho-Ma¾odzi vha ya u vhonisa ha ¿anga Vho-Muraga. • Vha vhuya hu tshi tshi pfi muloi ndi Vho-Maemu. • Mawela o zwi pfa vha tshi khou amba na mme awe a thoma u vhenga Vho- Maemu. • U ¿wala lu¿walo a tshi amba uri u ¾oµa u vha fhisedzela, zwi itwa nga muya wa vhukhomurethe. • Mawela u ¾oµa makhomurethe uri vha mu thuse u fhisedzela Vho-Maemu. • U wanetshedzwa a tshi ¾oµa u vha fhisedzela vha mbo µi mufara. • U vhidzelwa mapholisa vha mu fara vha mu valela khothoni. • U fhedza o gwevhelwa milandu yawe. MAPENDELO Mu¿wali o kona u shumisa siangane na fhethuvhupo kha u bveledza thero ya nganea iyi nga nµila i fushaho. [25] KANA MBUDZISO 12 MAFELADAMBWA – NE Sigogo 12.1 Vho-Ramasunzi. Vho vha vha tshi khou bva u vhona muvhigo wa tshikoloni wa kushumele kwa Mawela. (2) 12.2 Ndi wa u laya na u kaidza Mawela uri a songo sokou wela-wela mafhungo a sa a µivhi ngauri zwi nga mu wedza khomboni. (2) 12.3 Ndi u tenda kha zwa vhuloi lune wa fhedza wa vhenga na vhathu vha si na mulandu, sa Vho-Maemu vha tshi vho pfi vha muloi. (2) 12.4 - Mafhungo e a ambiwa nga Vho-Ma¾odzi vha tshi vhuya ¿angani. - Mafhungo e Vho-Maemu vha vhudza Vho-Sara a uri vha µo shumelwa zwenezwino. - Vhuloi ho ambelwaho mme a Vho-Maemu. (2) 12.5 Vho-Ramasunzi tshithu tsha bvelela vha µi ri ndi zwithu-vho zwo bvelelaho ngeno Vho-Sara arali tshithu tsho bvelela vha tshi ri tsho itwa nga vhuloi. (2) 12.6 U tama vhathu vha tshi litsha zwa vhutendatenda kha vhuloi ngauri zwi a wedza khomboni. (3) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu 12.7 - Muthu ane a tenda kha vhuloi: Vho vha vhone vhe vha ya u vhonisa ha ¿anga Vho-Muraga. - Muthu ane a kona u shela vha¿we muya: Vho vha vhone vhe vha shela Mawela muya wa vhuloi. - Vha funa khaladzi avho, vho ri u pfa zwi si zwavhuµi vha thoma u ima- ima hu u itela u thusa. (3) 12.8 C. Ndi nge a pfa Vho-Sara na Vho-Ma¾odzi vha tshi ri ndi muloi. (1) 12.9 Muthu u a dzhena khakhathini nga ndivho ya vhuvhi naho a songo tsha vhu ita. Mawela o farelwa zwithu zwe a tou ¾oµou ita naho a songo tsha kona u zwi ita. (3) 12.10 Ee, ndi muthu ane o pfa mafhungo a vhavhaho a vhuloi naho a tshi mu kwama a si fhufhumelwe/A vha funi dzikhakhathi. (2) 12.11 Ndo vha ndi tshi nga mu ha¾ulela u dzula dzhele mi¿waha yawe yo¾he ngauri o vha a tshi khou ¾oµou ita zwo khakheaho zwa tshi¾uhu zwa u ¾oµou fhisedzela Vho-Maemu ngeno vha si na mulandu. Na zwi¿we zwi no pfala. (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA MBUDZISO 13 (MBUDZISO NDAPFU) HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi MUTSHUTSHU – LL Mafenya KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni a memorandamu uyu. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: • Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6 • Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: o Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4 o Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3 o Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 ADENDAMU Puloto ndi nµila ine mafhungo a lungekana ngayo u bva mathomoni a µirama u swika magumoni. Puloto yo vhumbwa nga zwipiµa zwi½a, ndi mathomele, kubveledzele kwa mafhungo, ma¾hakheni na thasululo. Khuµano ndi u lwa kana u fhambana ha vhatambi/vhaanewa buguni zwi tshi bva kha kuhumbulele, mvelele, kutshilele kana nyito. MATHOMELE: • Mu¿wali kha tshipiµa itshi vho ri µivhadza vhatambi vhahulwane vhane vha vha Steve,Funzani Khakhathi na Ntshavheni. • Khuµano ine ra i wana µiramani iyi ndi ya u sa fulufhedzana vhukati ha vhanna na vhafumakadzi. • Ntshavheni na Funzani vha gungulelwa uri a vha ¾avhanyi u swika barani hune vha kuvhangana hone vha tshi nwa halwa ngauri vha langwa nga vhasadzi. KUBVELEDZELWE KWA MAFHUNGO: • Steve u ½a½isa khuµano ngauri vhafumakadzi vhane vha shuma a vha fulufhedzei nahone vha na vhafarekano mishumoni vha fhedza vha banda nga kereke. Hezwi zwi ita uri Ntshavheni a si fulufhele mufumakadzi wawe. • Zwa u sa fulufhedzea ha vhafumakadzi vhane vha dzhena kereke zwo ½a½isa khuµano vhukati ha Ntshavheni na Alice ane a vho humbulelwa u anµana na Tsanyane Matibe ane a mu hwala a tshi ya mushumoni tshifhinga tsho¾he. • Khuµano vhukati ha Ntshavheni na Alice i ya phanµa musi a tshi hanelwa u ya khosoni Transkei. • Ntshavheni u dovha hafhu a kuµana na khonani yawe Funzani nge Alice a humbela Funzani u mu ambela na Ntshavheni, zwa vho sia Funzani a tshi se¿wa a fhedza a sukumedzwa nga Ntshavheni khonani yawe. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu MA¹HAKHENI: • Mafhungo a vhifha tsho¾he musi Ntshavheni a tshi rwa Alice nge a mu humbulela u pfana na Tsanyane Matibe ngeno zwi si zwone. • U rwiwa hawe zwo ita uri Alice a ¾uwe a ye hayani. THASULULO Mafhungo a fhela musi Ntshavheni a tshi µisola lwe a humbela khonani yawe Funzani uri a mu humbetshele pfarelo kha Alice ngauri o itiswa nga mutshutshu wa dzikhonani. MAPENDELO Mu¿wali o kona u shumisa khuµano u bveledza puloto ya µirama iyi nga n»ila i fushaho. [25] KANA MBUDZISO 14 (MBUDZISO PFUFHI) VHO BANDA NGAYO – LL Mafenya 14.1 Vha Muµini wa Vho-Muthumuni, vha khou lilela Ramaano ¿wana wavho o farwaho. (2) 14.2 Vho sendela tsini navho musi vhe khakhathini. Nahone Vho-Pandelani vha a vhofholowa u vha vhudza zwi vha vhavhaho. (2) 14.3 • Ndi u rengela vhana zwithu zwine zwa µura. • U renga goloi nga kheshe na u tshimbila vhusiku. (2) 14.4 O farwa vhukavhamabufho e na vhanna vha vhabvannµa. (2) 14.5 • Vho vha vha tshi vhonala vhe na tshelede nge vha tshimbila nga goloi dzavhuµi ngeno vha¿we vhadededzi vha si na. • Vho fhedza vho litsha vhudededzi vha renga ma¾iraka ngeno vha¿we vhadededzi vha sa zwi koni. • Vha dzula fhethu hune ha µura hu re na bambelo ngeno vha¿we vhadededzi vha sa zwi swikeleli. (zwivhili fhedzi). (2) 14.6 Ndi u tsivhudza vhathu uri u µidzhenisa kha vhu vhambadzi ha zwidzidzivhadzi a zwo ngo luga. (2) 14.7 Ndi nge a µivha uri a nga µi farwa tshifhinga tshi¿we na tshi¿we. (2) 14.8 Vho farwa vha ya dzhele ngauri vho vha vha tshi khou rengisa zwithu zwi sa tendelwi nga mulayo. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu 14.9 Vha vhonala vha muthu ane a funesa tshelede, a vha teledzi u µidzhenisa kha zwithu zwi songo lugaho zwa u rengisa zwidzidzivhadzi na u shumisa ¿wana wavho kha vhuvhi honohu. (3) 14.10 A. Mivhili (1) 14.11 A ku ¾anganedzei, ngauri vha funesa tshelede lune vha µiimisela u ita zwo vhifhesaho vha tshi itela yone vho dzhenisa na ¿wana. (3) 14.12 Ee, zwo tea ngauri Vho-Marole vho vha vha tshi khou u ita zwithu zwo khakheaho zwa u rengisa zwidzidzivhadzi. (2) [25] KANA MBUDZISO 15 (MBUDZISO NDAPFU) MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re magumoni a memorandamu uyu. MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸efefe Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: • Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6 • Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: o Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4 o Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3 o Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 MARANGAPHAN¶A Puloto ndi nµila ine mafhungo a lungekana ngayo u bva mathomoni u swika magumoni a µirama. Puloto yo vhumbwa nga zwipiµa zwi½a, ndi mathomele, kubveledzele kwa mafhungo, ma¾hakheni na thasululo. Khuµano ndi u lwa kana u fhambana ha vhatambi/vhaanewa buguni zwi tshi bva kha kuhumbulele, mvelele, kutshilele kana nyito. MATHOMELE • Mu¿wali o ri µivhadza vhatambi vhahulwane vhane vha khou shela mulenzhe lu vhonalaho. • Vhatambi vhenevha ndi Vho-Buku¾a na Vho-Takalani mufumakadzi wavho, Ntshengedzeni na Tsumbedzo vhana vhavho. • Khuµano yo µisendeka kha u kandekanywa ha pfanelo dza vhathu. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu • Mu¿wali o ri olela Vho-Buku¾a vhane vha tshila muµini wavho sa khunzi ine ya tou vha yone ambadzifhele. • Khuµano i simuwa musi Vho-Buku¾a vha tshi rwa Tsumbedzo nge vha wana a songo sheledza miri, Vho-Takalani vha tshi lingedza u kaidza na vhone vha a semiwa. • Henefha ri dovha ra wana Vho-Buku¾a vha tshi kombetshedza Ntshengedzeni u ita nae zwa vhudzekani a sa funi vha ita na u mu rwa. KUBVELEDZELWE KWA MAFHUNGO • Khuµano i tshi bvela phanµa i tshi ya musi Vho-Buku¾a vha tshi vhidzela Ntshengedzeni lufherani lwavho musi a sa yi vha fhedza vha mu rwa. • Vha mu shushedza ngauri vha µo mu vhulaha arali a vhudza mme awe. • A vha tikedzi vhana vhavho kha zwa tshikolo. • Vha halifhela vhadededzi musi vho vhidzwa tshikoloni. • Khonani yawe Muofhe u lingedza u mu vhudzisa nga thaidzo ine a vha nayo a fhedza a songo mu vhudza. • Tshikoloni zwithu a zwi tsha tshimbila zwavhuµi kha Ntshengedzeni. • Vho-Buku¾a na Vho-Takalani vha vhidzwa tshikoloni lwe Vho-Buku¾a vha vho fhedza vho halifhela vhadededzi. • Vho-Buku¾a vha rwa Tsumbedzo nge vha wana o dzula na mme awe Vho- Takalani, vha tshi ri ndi ngani a sa khou vhala bugu. • Khaladzi awe Tsumbedzo na mme awe Vho-Takalani vha lingedza u amba nae nga u vhona a si tshe na mutakalo, a si bvele khagala. • Ntshengedzeni u shavhela ha makhadzi wawe Vho-Mutshekwa, khotsi awe vha mu tevhela vha mu rwa. • Ntshengedzeni u lingedza u mila maboµelo, a lamukiswa nga khonani yawe Muofhe. • Vho-Takalani vha vhidzwa tshikoloni vha eletshedzwa uri vha ye ha mushumelavhapo Vho-Awelani. • Nga murahu ha musi Ntshengedzeni o no bula thaidzo yawe, mushumelavhapo u vha eletshedza uri a ye u ¾olwa ha dokotela. • Dokotela u wana Ntshengedzeni o vhifha muvhilini, Vho-Takalani vha vhiga mulandu mapholisani. Hafha mafhungo a thoma u vhifha. MA¹HAKHENI • Mafhungo a vhifha tsho¾he musi Vho-Takalani vha tshi humela hayani vho sinyuwa zwihulu nga ha u vhifha muvhilini ha Ntshengedzeni. • Vho-Takalani vha vhudzisa mukalaha nga ha mafhungo aya a u lala havho na ¿wana vha rwiwa nga thanda vha wela fhasi vho sinµwa na nga mafeisi khofheni. • Vho-Buku¾a vha wanwa nga mapholisa vha tshi khou rwa VhoTakalani vha halifhela mapholisa vha ri vha songo dzhenelela zwa muµini wavho, zwi kwama vhone vha½e ngauri ¿wana ndi wavho a si wa mu¿we. Hezwi zwi sumbedza uri mafhungo o vhifha tsho¾he. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu THASULULO • Vho-Buku¾a vha fhedza vho farwa vha sengiselwa milandu yavho mivhili vha fhedza vho gwevhelwa u dzula dzhele vhutshilo havho ho¾he. MAPENDELO Mu¿wali o kona u shumisa khuµano nga nµila ine ya kona u bveledza puloto buguni iyi nga nµila i fushaho. [25] KANA MBUDZISO 16 (MBUDZISO PFUFHI) MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe 16.1 Vho vha vhe khothe ¹hohoyanµou. Vho-Buku¾a vho vha vha tshi khou sengiswa milandu yavho ye vha i ita. (2) 16.2 O lingedza u thusa Ntshengedzeni kha thaidzo ye a vha e nayo na u mu lamukisa musi a tshi khou ¾oµa u mila maboµelo uri a µivhulahe/u a mu µivha, u ¾avhanya u vhona rali hu na zwo khakheaho khae. (2) 16.3 • Vho vha vha tshi rwa Tsumbedzo hu si na zwe a khakha. • U hanela Ntshengedzeni a tshi ya ha makhadzi wawe Vho-Mutshekwa. (2) 16.4 • Kha vhashumelavhapo. • Kha vhadededzi. • Kha vhafunzi. • Mapholisani. (Zwivhili fhedzi) (2) 16.5 Vho-Takalani vha fulufhela kha u alusa vhana vhavho nga lufuno ngeno Vho-Buku¾a vha tshi tambudza vhana na u kandekanya pfanelo dzavho. (2) 16.6 U kaidza vhokhotsi kha maitele a u tambudza vhana vhunga zwi tshi fhedza zwo vha dzhenisa khomboni. (3) 16.7 Ndi u tambudzwa lwa vhudzekani nga khotsi awe. (2) 16.8 Vho-Buku¾a vha fhedza vho fariwa, vha swika hune vha gwevhelwa u dzula dzhele lwa vhutshilo havho ho¾he. (2) 16.9 Ndi mufumakadzi ane a konµelela a dovha a ¾honifha munna wawe, vha sokou ¾anganedza u tambudziwa vho sokou ralo u fhumula vha sa zwi vhudzi muthu/vha a funa vhana vhavho, vha a vha tikedza na u vha tsireledza. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu 16.10 D. A na C. (1) 16.11 A vhu ¾anganedzei, Vho-Buku¾a vha tambudza vhana na mufumakadzi vha dovha hafhu vha kombetshedza ¿wana wavho Ntshengedzeni u ita zwa vhudzekani zwine zwa vha zwithu zwi sa tei u itwa nga khotsi sa mu½e wa muµi (3) 16.12 Ndi vhona yo tea ngauri yo thusa uri dokotela a wanuluse uri Ntshengedzeni o vhifha muvhilini na uri o tambudzwa lwa vhudzekani zwa itisa uri Vho-Buku¾a vha fariwe. (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 21 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MBUDZISO NDAPFU KHA VHURENDI KHOUDU 7 6 5 4 3 2 1 Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli U sa swikelela ha n¾hesa ha n¾ha ho dziaho vhu fushaho ho ha fhasi linganelaho 80–100% 70–79% 60–69% 50–59% 40–49% 30–39% 0–29% Zwi re -U ¾alutshedza ¾hoho -U ¾alutshedza ¾hoho -U sumbedza u U ¾alutshedza -Ndingedzo U sa pfesesa ¾hoho. -Phindulo i na lwa vhudzivha, lu re n¾ha ha pfesesa ho ¾hoho lwa khwine a zwadzo dza u -Phindulo i na ndovhololo vhushakanyana na ngomu na zwipi»a zwo¾he zwo ndinganyo, zwipida khetheaho nahone hu ngo kwamiwa fhindula mbudziso. nahone tshiṅwe tshifhinga ¾hoho fhedzi luambo kwamiwa lu fushaho. zwo¾he zwo o ¾alutshedza zwipi»a zwo¾he nga -Phindulo i ¾ana u i tshi amba zwo bvaho. mafhungo ha -Phindulo yo vhewaho kwamiwa lu ¾hoho zwavhu»i. vhu»alo. pfesesa hu songo -Muhumbulo a wo ngo ya tevhelelei, kana o lwa n¾ha n¾hesa: vhuedzaho. -Phindulo i no »i Hu na dzi¿we yelaho kule na kule, ¾halutshedzo yo tou bva tsho¾he. 90%+. Phindulo yo -Phindulo yo pfala yo ½ewa. mbuno dzavhu»i ¾hoho. khakheaho/mihumbulo a i -Ndingedzo ya vhewaho lwa n¾hesa: fhelelaho. -Mi¿we dzi tikedzaho -Mihumbulo a i tikedzwi u bva fhasisa ya u fhindula 80 – 89%. -Mihumbulo minzhi mihumbulo i ¾hoho. kholwisei nahone tshirendoni. mbudziso. Mbuno -Mihumbulo minzhi i pfalaho yo ½ewa, ya pfalaho yo ½ewa, -Vhunzhi ha hu na u tikedza u -U pfesesa lushaka na ¾hukhu dzo yo dziaho i khou tikedzwa zwavhu»i u hone i si yo¾he mafhungo o bva tshirendoni tshirendo ha fhasisa. ¿walwaho a dzi na ¾an»avhudzwa ya bva tshirendoni. nahone i songo tikedzwa, fhedzi hu¾uku. -·ikumedzwa ¼a fhasi thikhedzo kha tikedzwa u bva kha -U pfesesa tikedzwa nga n»ila kanzhi lu sa tou -Mugudi ha ngo nahone ¼i ¾ahelaho tshirendo. tshirendo. havhu»isa ha lushaka yo lavhelelwaho. tendisea. pfesesa lushaka lwa vhupulani , zwa mbo -U pfesesa lushaka -U pfesesa lwa n¾hesa lwa ma¿walwa na -Hu na tsumbo ya -Mutheo wa ma¿walwa na thithisa nyelelo ya na tshirendo ha kha lushaka holwu lwa tshirendo u pfesesa lushaka kupfeseselwe kwa tshirendo itsho na mafhungo. fhasisa. ma¿walwa na -Phindulo yo lwa ma¿walwa na lushaka lwa kathihi. -Vhukhakhi ha luambo na -Zwi a kon»a u tshirendo. dzudzanywa tshirendo. ma¿walwa na -Phindulo i ¾ana tshitaila tshi si tshone zwi amba uri ¾hoho yo -Mafhungo a re na zwavhu»i. -Tshivhumbeo tshi tshirendo zwi hone. vhupulani ho ita uri tshipi»a tsha fhindulwa. ndunzhendunzhe. -Mathomo na re khagala na - Dzi¿we tsumbo dza khakheaho. ma¿walwa hetshi tshi sa - A hu na tsumbo ya - Mathomo na magumo zwavhu»i. nyelelo ya tshivhumbeo. -Mafhungo ha ngo bvelele nahone tshitaila a vhupulani. magumo zwa n¾hesa. -Mafhungo na mafhungo a - Phindulo i ¾ahela tevhekana tshi elani na ndivho ya u - Luambo lwa - Mihumbulo yo kuhumbulele zwi a pfalaho. nyelelo yo zwavhu»i. ¿wala ha akademi. fhasisa. Tshitaila na vhekanywa na u tevhea nga vhulelu. -Marangaphan»a dzudzanyiwaho -Hu na tsumbo dza khalo zwo fha¾wa zwavhu»i - Luambo, khalo na na magumo na zwavhu»i i re na vhukhakhi ha khakheaho. -Luambo, khalo na tshitaila zwo dzi¿we phara zwo ndunzhendunzhe. luambo. Khalo na - A hu na tshitaila zwo vhibvaho, lulamaho nahone dzudzanywa hu na -Vhukhakhi vhu¾uku tshitaila a zwi tei ndunzhendunzhe. zwi nyanyulaho, zwo zwo teaho ndivho. ndunzhendunzhe. kha luambo, khalo ndivho ya lulamaho. ·ikumedzwa -Nyelelo ya na tshitaila. kuṅwalele kwa ¼avhu»i. phindulo i a kona u -Hunzhi zwo tea. akademi. tevhelea. - Luambo, khalo na tshitaila hunzhi zwo lulama. 8 – 10 7 5 4 3 0–2 6 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu RUBRIKI YA U MAKA MBUDZISO NDAPFU KHA NGANEA NA ¶IRAMA: 25 Kha vha dzhiele nzhle phambano i re kha kuavhele kwa maraga kha tshivhumbeo na zwi re ngomu KHOUDU NA ZWI RE NGOMU (15) TSHIVHUMBEO NA LUAMBO (10) KUAVHELE KWA MARAGA U¾alutshedza ¾hoho. Vhudzivha ha Tshivhumbeo, nyelelo i re na ndunzhendunzhe na mihumbulo, u tikedza na u pfesesa ¼ikumedzwa. Luambo, khalo na tshitaila zwo tshibveledzwa. shumiswaho kha phindulo. Khoudu 7 Vhuswikeleli ha • U ¾alutshedza ¾hoho lwa vhudzivha, Vhuswikeleli ha - Tshivhumbeo tshi re na ndunzhendunzhe. n¾hesa zwipi»a zwo¾he zwo kwamiwa nga n¾hesa - Marangaphan»a na magumo zwa n¾hesa. 80–100% vhu»alo. Maraga: 8–10 - Mihumbulo ya dzudzanywa zwavhu»i nahone • Phindulo ya n¾hen¾hesasa: yo fha¾wa zwavhu»i. Maraga: 12–15 90%+. Phindulo ya n¾hesa: 80 – 89%. - Luambo, khalo na tshitaela zwo vhibvela, zwi a nyanyula nahone zwo lulama. • Mihumbulo minzhi ya vhudzivha i tikedzwa u bva kha tshibveledzwa. • U pfesesa ha n¾hesa ha lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa. Khoudu 6 Vhuswikeleli ha • U ¾alutshedza ¾hoho lwa n¾ha ha Vhuswikeleli ha - Phindulo yo dzudzanywa zwavhu»i. n¾ha ndinganyo, zwipi»a zwo¾he zwo n¾ha - Marangaphan»a na magumo zwavhu»i. 70–79% kwamiwa lwo linganaho. Maraga: 7 - Mihumbulo na kuhumbulele zwi a tevhelelea. Maraga: 11 • Phindulo yo dodombedzwaho. - Luambo, khalo na tshitaila zwo lulama nahone zwo tea ndivho. • Ho ½ewa mihumbulo minzhi i pfalaho, i - ·ikumedzwa ¼avhu»i. tikedzwaho u bva kha tshibveledzwa. • U pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa havhu»isa. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu Khoudu 5 Vhuswikeleli ho • U sumbedza u pfesesa nahone a Vhuswikeleli ho - Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya dziaho ¾alutshedza ¾hoho zwavhu»i. dziaho mihumbulo i re na ndunzhendunzhe. 60–69% • Phindulo yo dodombedzwa lwa khwine. Maraga: 6 - Marangaphan»a na magumo na dzi¿we phara zwo dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe. Maraga: 9–10 • Mi¿we mihumbulo i pfalaho yo ½ewa, - Nyelelo ya mihumbulo i a kona u tevhelelea. fhedzi hu si yo¾he nahone i sa tikedziwe - Luambo, khalo na tshitaila vhunzhi hazwo zwo nga n»ila yo lavhelelwaho. lulama. • Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa. Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu • U ¾alutshedza ¾hoho lwa khwi½e, a si Vhuswikeleli vhu - Hu na dzi¿we tsumbo dza tshivhumbeo. fushaho zwo¾he zwipi»a zwo kwamiwaho nga fushaho - Phindulo i ¾ahela nyelelo yo dzudzanyiwaho 50–59% vhu»alo. Maraga: 5 zwavhu»i i re na ndunzhendunzhe. Maraga: 8 • Hu na dzi¿we mbuno dzi tikedzaho - Vhukhakhi vhu¾uku ha luambo, khalo na ¾hoho. tshitaila hunzhi zwo tea. - Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha dziphara. • Mihumbulo minzhi yo tikedzwa fhedzi a hu na vhu¾anzi vhu pfalaho/tendiseaho. • U pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa lwa mutheo. Khoudu 3 Vhuswikeleli ho • Ndingedzo zwadzo dza u fhindula Vhuswikeleli ho - Tshivhumbeo tshi sumbedza u shaea ha linganelaho mbudziso. linganelaho vhupulani. 40–49% • Mbudziso yo fhindulwa hu na - Mafhungo ha ngo dzudzanywa lune a Maraga: 6–7 vhudzivha vhu¾ukusa. Maraga: 4 tevhekana. - Tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na • Mihumbulo a i ¾u¾uwedzi nahone hu na tshitaila a zwo ngo tea ndivho ya ma¿walwa a u tikedza hu¾uku zwi bvaho kha akademi. Phara dzo khakhea. tshibveledzwa. • Mugudi ha ngo vhuya a pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC – Memorandamu Khoudu 2 Vhuswikeleli ha • U pfesesa ¾hoho ha fhasisa. Vhuswikeleli ha - ·ikumedzwa ¼a fhasi nahone ¼i ¾ahelaho fhasi • Phindulo yo »ala ndovhololo nahone fhasi tshivhumbeo tsho pulaniwaho zwi thithisa 30–39% huṅwe yo bva. Maraga: 3 nyelelo ya muhumbulo. Maraga: 5 - Luambo lwo khakheaho na tshitaila tshi si • Mihumbulo a si ya vhudzivha, tshone zwi ita uri zwo ¿walwaho zwi si vhe zwa ¾halutshedzo yo khakheaho/Mihumbulo vhukuma nahone tshitaila a tsho ngo tea ndivho a i tikedzwi zwi tshi bva kha ya u ¿wala ha akademi. tshibveledzwa. - Phara dzo khakhea. • U pfesesa ha fhasi lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa. Khoudu 1 U sa swikelela • Phindulo i sumbedza vhu¿we vhushaka U sa swikelela - Zwi a kon»a u amba arali mbudziso yo na ¾hoho fhedzi mihumbulo i a kon»a u Maraga: 0–2 fhindulwa. 0–29% Maraga: 0–5 tevhelela nahone/kana yo bva tsho¾he. - A hu na tsumbo ya tshivhumbeo tsho • U kundelwa kha ndingedzo ya u pulaniwaho hu na thevhekano. fhindula mbudziso. Mbuno ¾hukhu dzo - Luambo lwa fhasi-fhasi. Tshitaila na khalo zwo lulamaho a dzi na thikhedzo u bva kha khakheaho. tshibveledzwa. - A hu na dziphara kana ndunzhendunzhe. • U kundelwa u pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa