Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2015 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2015 MEMORANDAMU MARAGA: 80 Memorandamu uyu u na masia¾ari a 22. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA A VHURENDI: MARAGA DZA 30 MBUDZISO U BVA KHA 1–4 VHURENDI HO VHONWAHO (RANDELWAHO) MBUDZISO YA 1 (MBUDZISO NDAPFU) KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. ZWIFHONDO ZWO SALAHO ZWI ZWO¹HE – NA Milubi Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:  Maraga dza 7 ndi dza mbuno.  Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila hei: o Maraga 3 arali e kha khoudu 4–5 o Maraga 2 arali e kha khoudu 3 o Maraga 1 arali e kha khoudu 1–2 ADENDAMU MARANGAPHAN¶A Vese yo vhumbwa nga maipfi o faredzaho ¾halutshedzo, ngeno thouni i nµila ine murendi a bvisela khagala vhupfa hawe, sa u takala, u sinyuwa, u gungula, na u sasaladza na zwi¿we. MBUNO Mitaladzi 1 na 2 i sumbedza vhana vha tshi dzula vho takala musi vha tshe na mme avho. Mitaladzi 3, 4, 5 na 6 vhana vho vhulahelwa mme avho nga muthu we a tou dodela a sa vhonwi nga muthu. Mitaladzi 7 na 8 vhana vho vhulahelwa mme avho musi vha tshe vha¾uku, lune a vha koni tshithu. Mitaladzi 9,10 na 11 vhana vha pfa vha sa pfesesi u ¾uwa ha mubebi wavho ngeno vho vha fulufhedzisa uri a vha nga vha sii/ fhambani navho. Mitaladzi 12 na 13 ho dina mbava ye ya »a ya vha vhulahela mme avho. Mitaladzi 14,15 na 16 vhana nga u vhulahelwa mme avho vha sala vhe vhusiwanani vhu no vhavha na u dina. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu Mitaladzi 17 na 18 u vhulahelwa havho mme hu khagala vhaiti vhazwo naho vha sa athu u »ivhea vha tshe vho dzumbama. Mitaladzi 19, 20 na 21 vhavhulahi vha mme a vhana vha »o wanala vha »ivhea, vha konaha u rovhedzwa/ha¾ulwa. PHENDELO Murendi o kona u shumisa vese/mi¾aladzi na thouni u bvisela khagala vhupfa hawe. NB: [Mulingiwa a nga µi amba nga u vhulahwa ha tshi½oni tsha sia zwifhondo zwo ¾angulwa]. [10] MBUDZISO YA 2 NELSON MANDELA – LR Ndlovu 2.1 (Shangoni ¼a Qunu) ho bebiwa ṅwana wa mutukana √ (Vho-Mandela) nga ṅwaha wa 1918.√ (2) 2.2 Ndi thendokhoµi (Ephiki). √ Murendi u khou khoµa na u pembelela mabebo a muhali Vho-Mandela.√ (2) 2.3 Ndi ngoho arali vha zwi »ivhe ndi musi vho tea u vha vho fara/alusa Vho- Mandela zwavhu»i vha tshi »ivha uri vha khou ya u vha murangaphan»a wavho.√√ (Na zwi¿wevho zwi pfalaho). (2) 2.4 Mulaedza ndi wa uri vhathu kha vha aluse ¿wana mu¿we na mu¿we nga lufuno, ngauri a ri µivhi zwine a µo vha zwone matshelo. √√ (2) 2.5 Ndi u sumbedza u pfa vhu¾ungu nge pfunzo ya tshi¾alula ya 'Bantu Education' ya ho¾efhadza lushaka nge ha shayea vha¾ali vha ngaho Vho-Nelson Mandela.√√ (2) [10] MBUDZISO YA 3 A ¹O¶AHO MUNAMBA NDI NNYI? – TT Mudau 3.1 Murendi u ¾u¾uwedza vhathu uri vha »iphine nga mbofholowo ye vha i wana zwi tshi konµa.√√ (2) 3.2 Ndi okzimoroni – u sumbedza uri naho ri tshi khou µiphi½a nga mbofholowo (ro takala), hu na vhanzhi vho tambulaho vha tshi i lwela (ri tshi lila).√√ (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu 3.3 Murendi u khou khwa¾hisedza uri a hu na a sa funi zwivhuya (munamba, nµuhu, tshikoli) zwo µiswaho nga mbofholowo.√√ (2) 3.4 Murendi u amba nga maipfi a lemelaho a tshi eletshedza vhaswa vha Afrika Tshipembe uri mbofholowo na vhukimvi zwine vha µiphina ngazwo vha songo tamba ngazwo, vha vho hangwa uri zwo¾he hezwi zwo wanala nga murahu ha thambulo khulwane vhukuma.√√ (2) 3.5 Murendi u pfala a tshi khou kwengweledza vhathu uri vha songo hangwa zwe vha tambulisa zwone musi vha sa athu u wana mbofholowo. Murendi u shumisa ipfi 'pwashekanywa' na 'mbondo' zwi ambaho u thutha/fhelisa muvhuso wa tshi¾alula.√√ (Na zwi¿wevho zwi pfalaho). (2) [10] MBUDZISO YA 4 VHASWA VHA AFURIKA – TSHIPEMBE 4.1 Ndi u µiimisela, vha shuma vha sa neti, u itela u µiphina nga zwivhuya zwa shango ¼avho.√√ (2) 4.2 Mu¿we na mu¿we u vho amba nga hune a funa vhunga mbofholowo ya u amba ro no vha nayo kha ndayotewa.√√ (2) 4.3 Tsho tea ngauri murendi u bvisela khagala uri vhathu vha songo ri vho wana mbofholowo yavhu»i vha tamba ngayo. √ √ (2) 4.4 Ndi ndungekanyo ya murambaladzo/yo sendamaho/buµekanaho √ ('ambare' kha 9, na 'ambarani' kha10). Murendi o dovholola maipfi haya a tshi khwa¾hisedza uri vhaswa vha litshe vhubva, vha shume nga maanµa na nga vhudele uri vha kone u ranga phanµa shango ¼avho vha ¼i bveledzise. √ (2) 4.5 Murendi u khou vhona shango ¼ino ¼i tshi µo xelelwa nga zwivhuya zwa¼o, zwa vho nga mafanedza arali maµadzwane/vhaswa vha¼o vha sa shumesa (dzhena tshikolo).√√ (Na zwi¿wevho zwi pfalaho). (2) [10] NA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO (RANDELWAHO) MBUDZISO YA 5 (MBUDZISO PFUFHI) NDI WANAFHI KHONANI – NK Phalanndwa 5.1 Murendi u ṱulutshela u wana khonani ine i si vhe na vhutshivha ya mu fha zwine ya vha nazwo. √√ (2) 5.2 Mutaladzi/vese 3: 'Zwashu zwiphiri khanani zwa ho½elwa'. √ Ngauri u tama khonani ine ya nga vhulunga mafhungo avho a sa »ivhiwe nga vha¿we vhathu.√ (2) 5.3 O kona ngauri u khou ¾o»a khonani vhukuma i sa mu dzimi zwine a vha nazwo, ine ya wanala tshifhinga tsho¾he musi a tshi ¾o»a/muthu ane a nga mu thusa e khakhathini/musi o hanganea.√ √ (2) 5.4 Rifureini i kha mitaladzi 1, 2 na 5: 'Ndi wanafhi khonani ...'. √ Nga iyi ndovhololo murendi u khou khwa¾hisedza uri khonani ya vhukuma ha athu i wana/a iho/u tama u wana khonani ya ngoho i mu thusaho kha zwo¾he/misi yo¾he. √ (2) 5.5 - Ndi ha u pfa vhu¾ungu ngauri u tou nga ha khou kona u wana khonani ine ya vha na thuso kha vhutshilo hawe. √ - U pfa o hanganea ngauri khonani vhukuma ha i µivhi, u humbela thuso kha Mudzimu. √ (Na zwi¿wevho zwi pfalaho). (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA B NGANEA: MARAGA DZA 25 MBUDZISO U BVA KHA 6–11 MBUDZISO YA 6 (MBUDZISO NDAPFU) TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2 ADENDAMU MARANGAPHAN¶A Siangane na fhethuvhupo Siangane ndi nzulele na kuitele kwa zwithu kwa vhupo honoho zwine zwa fhedza zwi tshi ¾u¾uwedza kutshilele kwa vhathu. Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone zwo katela na tshifhinga tshine mafhungo a khou bvelela ngatsho. Mvumbo ndi zwine muanewa a vha zwone, a tshilisa zwone. MBUNO 6.1 Dzhalagoma. • Nganea iyi i khou bvelela »oroboni ya ¹hohoyan»ou hune zwa vhugevhenga ha u homboka vhathu na dzibannga zwa vha zwo no anda vhukuma. Fhethuvhupo na siangane zwa »orobo ya ¹hohoyan»ou zwi ¾u¾uwedza Dzhalagoma u dzhena kha vhugevhenga ha u homboka vhathu tshelede na dzigoloi. • I dovha hafhu ya bvelela kerekeni hune ra hu »ivhela uri vhakereki vha ½ea munikelo, tshafumi, vhu¾anzi, thero ya vhafunzi na u shuma ha Muya Mukhethwa kha u shundukisa mvumbo dza vhathu, izwi zwo ¾u¾uwedza u shanduka ha Dzhalagoma we a vha o ya u homboka, a tshi rembuluwa a vho vha mutendi. • Khothe ndi he Dzhalagoma a shanduka ¾hanzi ya muvhuso nga murahu ha musi o fariwa. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu 6.2 Vho-Eme¼i. • Mafhungo a nganea iyi a kwama mu¾a hune ha vha na vhana, nnµu, thundu, zwiambaro na goloi. Izwi zwi ita uri vha µi ita zwikolodo vha tshi ya naho zwi tshi khou vhonala uri zwi khou vha homela. Vho-Eme¼i vha ita uri mu»ini hu rengwe thundu ya nµuni ya maimo a n¾ha nga tshikolodo. Vha renga zwifuko zwi µuresaho nga tshikolodo ngeno na vhana vha tshi dzhena zwikolo zwa u µura. Vho-Eme¼i sa mufumakadzi vha funa zwa n¾ha uri vha vhonale vhe vha khwine kha shango ¼a musalauno ¼a mu¾a¾isano. • Zwikolo zwa Pietersburg Ri hu µivhela u vha zwikoloni zwavhuµi, nahone zwi no µura vhukuma na u kona u gudisa tshikhuwa. Izwi zwi ¾u¾uwedza Vho-Eme¼i uri vha ise vhana vhavho hone. • Yunivesithi ndi he Vho-Eme¼i vha vha vha tshi shuma hone. Izwi zwi ¾u¾uwedza uri Vho-Eme¼i vha wane vharengi vha mbanzhe. • Tshitandani ndi fhethu ha n¾ha, ha nnµu dza u µura, izwi zwi ¾u¾uwedza Vho-Eme¼i nga u vha funa zwa n¾ha, vha kombetshedza Vho-Luvhone u renga i¿we nn»u ya dzi no µura. PHENDELO Mu¿wali o kona u farekanya siangane na fhethuvhupo zwe zwa fhedza zwi tshi bvisela khagala mvumbo ya Dzhalagoma na Vho-Eme¼i na kutshilele kwavho. [25] MBUDZISO YA 7 (MBUDZISO PFUFHI) TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana 7.1 Ndi khu»ano ya nga nn»a.√ Khu»ano i simuwa musi Vho-Eme¼i vha tshi halifhela Vho-Luvhone ngauri vha tou nga vhone (Vho-Luvhone) a vha funi avha vha¾hannga vhavhili vha tshi vha rengulula/bvisa tshan»anguvhoni kha mapholisa uri vha vhofhololwe kha mulandu we vha farelwa wone.√ (2) 7.2 Vho-Luvhone vha vhona Vho-Eme¼i sa muthu a si na tsha khanani nga u sokou amba mafhungo fhethu hu songo teaho, nahone a sa ¾oµi u thetshelesa/pfa tsha mu¿we, a dovha hafhu a vha na lunyadzo. √√ (2) 7.3 Dzhalagoma u a funa u thusa vha¿we vhathu vho hanganea, ngeno Luambo a muthu wa u hofhola. √ √ KANA Dzhalagoma u tshila nga vhugevhenga, ngeno Luambo e ramabindu. √√ (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu 7.4 Nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo. √ Ngauri vhaanewa avha vha kha µi bvela phanµa na vhugevhenga, hune ha khou alusa thaidzo uri i ye ma¾hakheni.√ (2) 7.5 Kutshilele kwa Dzhalagoma na khonani dzawe kwa vhugevhenga na tshanµanguvhoni na mapholisa ku ¾u¾uwedza Vho-Eme¼i uri vha bvele phanµa na u rengisa mbanzhe. √ √ (2) 7.6 Dzhalagoma na khonani dzawe vho vha vhe na muhumbulo wa u µo homboka kereke vha pfuma, fhedzi Dzhalagoma a mbo µi dzhiwa nga muya a vho rembuluwa a bvukulula/ambulula tshiphiri tsho¾he. Sa vhaswa zwi vha gudisa uri muthu u a shanduka vhutshiloni √ √ √ (3) 7.7 Ndivho ya mu¿wali ndi u sumbedza uri arali muthu a vha na vhuhovheleli ha u funesa zwa nṱha u fhedza o µidzhenisa kha zwikolodo zwi lemelaho/Muthu kha fushee nga zwine a vha nazwo zwa sa ralo u µo fhedza o µidzhenisa kha mabindu ane a lwa na mulayo wa shango a vho fhedza o fariwa.√ √√ (3) 7.8 Mu¿wali u ri ½ea Vho-Luvhone vhe muthu ane a tendelela zwine zwa itwa nga mufumakadzi wawe, ngauralo Vho-Eme¼i vho vha shumisa u µidzhenisa kha milandu na vhugevhenga nga u vhona u tenda havho u langiwa nga musadzi. √√ (2) 7.9 Vho-Eme¼i vha vhona Vho-Luvhone vhe muthu wa goswi a si na tshivhindi.√ Vho-Eme¼i vha dzhia Vho-Luvhone vhe muthu ane a nga vha rengisa kha mapholisa. √ (2) 7.10 Ee, zwi a itea khothe, muthu a ambaho ngoho a nga shanduka ¾hanzi ya muvhuso, a ½ea vhu¾anzi ha zwo¾he zwo bvelelaho. √√ (2) 7.11 Ndo vha ndi sa µo tenda u langiwa tsho¾he nga mufumakadzi. √ Ndo vha ndi sa »o litsha mushumo. √ Ndo vha ndi sa »o dzhena kha vhugevhenga. √ Ndo vha ndi tshi »o ya kha vhaeletshedzi vha zwikolodo. √ Ndo vha ndi tshi »o shumela tshigwevho tsha zwe nda ita. √ (Zwiraru fhedzi na zwi¿wevho zwi pfalaho) (3) [25] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu MBUDZISO YA 8 (MBUDZISO NDAPFU) BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2 ADENDAMU MARANGAPHAN¶A Siangane na fhethuvhupo Siangane ndi nzulele na kuitele kwa zwithu kwa vhupo honoho zwine zwa fhedza zwi tshi ¾u¾uwedza kutshilele kwa vhathu. Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone zwo katela na tshifhinga tshine mafhungo a khou bvelela ngatsho. Mvumbo ndi zwine muanewa a vha zwone, a tshilisa zwone. 6.1 Vho-Lugisani. • Mafhungo a bugu iyi a khou bvelela mahayani kha ¼a Mphagane hune ha vha na mivhundu yo fhambanaho ine ya vha Tshiozwi, Dovhoni, Marombeni na Hamutiba. Milandu i sengiwa khoroni khulwane Mphagane arali yo bala kha magota. Vho-Lugisani sa muraµo wa khoro ya shango vho vha vha tshi lwela/imelela vhathu vha si na milandu khoroni ngeno miraµo mi¿we ya khoro i tshi vha vhona mulandu ngauri vho vha tshi tevhela ngoho ya mafhungo. • Vho-Lugisani vha pfa na u thetshelesa zwine vhothovhela vha amba. U ya nga kuitele kwa mahayani na mvelele khosi i tea u pfiwa naho zwine ya amba zwi sa pfesesei. • Vho-Lugisani vha tenda vhothovhela vha tshi ri vha pfuluwe Tshiozwi vha ye u dzula Dovhoni naho zwi tshi vha humisela murahu kha mabindu avho. • Vho-Lugisani vha tenda u ya Dovhoni vha dzula muµini wa Maµilonga he ha vha hu na nnµu, tshi¾anga na µulu zwo fulelwaho nga mahatsi vha sia muµi wavho wavhuµi. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu • Vho-Lugisani vho µo ya Johannesburg he vha swika vha galatsha Vho- ¸ethononda na Vho-Makhado uri vha fha¾e miµi yavho Dovhoni uri vha vha thuse u bveledza shango ¼a Dovhoni. • Vho-Lugisani vha tenda u hangwela vhothovhela Mphaga nga murahu ha phambano khulu ya vhuhosi, he vha fhedza vho vhulahelwa na ¿wana fhedzi vha tenda u vhewa vhuhosi kha shango ¼a Dovhoni. 6.2 Vho-Mandiwana. • Vho-Mandiwana ndi mudzulatshidulo wa khoro khulwane ya Mphagane hune mafhungo a tsengo a tshewa ngavho. • Vho-Mandiwana vha ¾oda u ¼a nga u shumisa tshan»anguvhoni kha vhahwelelwa afho musanda. Vha ha¾ula Vho-Sandani Mawelewele uri vha lifhe tshelede vha songo khakha ngeno ho khakha Vho-Mandiwana nge vha ha¾ula milandu ngeno ma¿we mashango a sa athu µivhadzwa. Vha bvisisa Vho-Tshikwe¾a rannda dza fumbili vha tshi vha fulufhedzisa uri vha µo vha tshimbidzela mulandu wavho zwavhuµi. • Vho-Mandiwana vha µisa muhumblo wa uri vha¾hannga vha lidze tshikona madekwana ma¿we na ma¿we, u vusa zwi¾ambo na thondo na u isa vha¾hannga vha songo fumbaho mu¼ani. Ane a sa µo tevhedza zwenezwo u µo lifha nga rannda dza fumi. • Nga ¿wambo wa vengo na vivho, Vho-Mandiwana vha langana na Vho- Mukhotho uri vha vhulahe Vho-Lugisani nga tshiganame. Vha ½ekedza ¿wana wavho ane a pfi Vho-Sara we a vha a tshi dzula Tshiozwi uri a shelele Vho-Lugisani mushonga halwani. PHENDELO Mu¿wali o kona u farekanya siangane na fhethuvhupo zwe zwa fhedza zwi tshi ¾u¾uwedza na u bvisela khagala mvumbo ya Vho-Lugisani na Vho-Mandiwana na kutshilele kwavho. [25] MBUDZISO YA 9 (MBUDZISO PFUFHI) BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau 9.1 Khuµano yo vhangwa nga vhutshivha, vhubva, zwitshile, vuvu, vivho, vengo, na gonyololo, nge Vho-Lugisani vha vha vha tshi dzulela u amba ngoho khoroni.√√ (2) 9.2 Vho lu¾anya Vho-Lugisani na Vho-Nyamalwela Singo nge vha ¿wala vhurifhi vha pometshedza uri ho ¿walwa nga Vho-Lugisani vha tshi ¾o»ou dzhiela vho Vho-Nyamalwela vhuhosi.√√ (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu 9.3 Mu¾a wa Vho-Lugisani wo vha wo dzudzanyea/u na mulalo/wo vu»a√ ngeno wa Vho-Mamidze wo vha u songo vu»a, u si na mulalo. √ (2) 9.4 Ndi musi Tshammbenga a tshi thaipha vhurifhi ho ¿walwaho nga Vho- Mamidze ha u zwifhela Vho-Lugisani uri vha khou vhanga vhuhosi ha Dovhoni, zwine zwa mu vhengisa nga Vho-Lugisani/Musi Tshammbenga a tshi pora mu»i wa Vho-Lugisani ¼i¿we ¼a tombo ¼a fhedza ¼o rwa ¾hoho ya ¿wana Mukandangalwo a mbo »i lovha, na zwone zwi ½a½isa vengo khae.√√√ (3) 9.5 Ri guda uri musi u tshi vhambela muṅwe muthu maano mavhi, musi zwi tshi vho bvela khagala zwi fhedza ho no vha iwe ane a wela khomboni.√ Vho-Mamidze na khonani dzavho vho lukela Vho-Lugisani maano mavhi a uri vha pandelwe shangoni ha vho fhedza ho pandelwa vhone. √√ (3) 9.6 Ndi tsha thasululo/mafhedzele/magumo.√ Tshiphiri tsha tshikwekwe tsha Vho-Mamidze na khonani dzavho tshi bvela khagala. √ Vhamusanda vha dzhia tsheo ya u pandela Vho-Mamidze na khonani dzavho. √ (3) 9.7 Mu¿wali u ri µisela Vho-Mphaga vhe khosi i imaho na ngoho, izwi ri zwi vhona musi vha tshi pandela Vho-Mamidze na khonani dzavho vhe vha vha vho µala tshimbevha.√√ (2) 9.8 Muthu u ka½a zwe a zwala, arali a tshila nga n»ila i songo lugaho, u »o »ivhiwa nga zwithu zwivhi, na zwivhuya zwine a ita zwi fhedza zwi si tsha vhonala. Vhafunzi Vho-Mamidze na khonani dzavho vho fhedza vho shakuliswa nga ¿wambo wa zwiito zwivhi. √√√ (3) 9.9 Zwi a tendisea, ngauri hu na vhathu vha no ¾o»ou vhona muthu a tshi tambula nge vha mu vhambela maano mavhi kana u mu retshela zwikwekwe. √√ (Na zwi¿wevho zwi pfalaho). (2) 9.10 - Ndo vha ndi tshi nga vhona uri vhaeletshedzi vhanga vha vhe vhathu vha fhulufhedzeaho vhukuma.√ - Ndo vha ndi tshi nga lwa na mazwifhi na zwitshele. √ - Ndo vha ndi tshi nga ¾u¾uwedza pfunzo na mvelaphanµa na u ima na vhathu vha shango vha imelaho zwenezwo. √ (Na zwi¿wevho zwi pfalaho). (3) [25] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu MBUDZISO YA 10 (MBUDZISO NDAPFU) MAFELADAMBWA – NE Sigogo KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2 ADENDAMU MARANGAPHAN¶A Siangane na fhethuvhupo Siangane ndi nzulele na kuitele kwa zwithu kwa vhupo honoho zwine zwa fhedza zwi tshi ¾u¾uwedza kutshilele kwa vhathu. Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone zwo katela na tshifhinga tshine mafhungo a khou bvelela ngatsho. Mvumbo ndi zwine muanewa a vha zwone, ndi kutshilele kwawe na kuvhonele kwawe kwa vhutshilo. MBUNO Mawela • Mafhungo a iyi bugu a khou bvelela mahayani (naho hu sa tsha tou vha Ven»a ¼a mulovha tsho¾he kwa), muvhunduni wa Tsha½owa ngei Domboni he Mawela a bebelwa na u alutshela hone. • Mahayani vhathu vha a tshivhana na u itelana mavivho, nahone vhathu vhanzhi vha kha »i vhuswa nga vhutendatenda. Hezwi zwi ¾u¾uwedza Mawela u vha na vhutendatenda kha zwa vhuloi. Musi Mawela a tshi pfa zwauri mmbwa ye ya vha i kha saga a si mmbwa ndi phele, o tou zwi dzhia zwo ralo, ngauri zwi a ambiwa na u tendiwa mahayani. • Musi hu tshi pfi Vho-Maemu ndi muloi nahone vha khou mu gadisa phele na zwenezwo o zwi tenda. • Mawela o aluwa a tshi pfa uri muloi u a fhisiwa ngei mahayani. Ndi zwone zwo ¾u¾uwedzaho muhumbulo wa u ¾o»ou fhisa Vho-Maemu na mu¾a wo¾he. • Ndi mu¾hannga we a vha a tshi dzhena tshikolo Yunivesithi ya Natal. O vha e mura»o wa khoro ya matshudeni. Mafhungo a makhomorethe a wanala na henengei Yunivesithi. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu • U ¿walela lu¿walo khonani yawe a tshi ri u ¾oµa u fhisa muµi wa Vho-Maemu. • U ¾oµela Vho-Maemu makhomurethe uri vha mu thuse kha u vha fhisedzela. • Mafhungo a bugu iyi a bvela phanda ngei khothe he Mawela a vha a tshi khou senga mulandu wa u ¾o»ou vhulaha he a gwevhelwa u dzula dzhele mi¿waha ya fumbilimbili. Vho-Ma¾odzi. • Ndi mukegulu vho alutshelaho mahayani, nahone vho faraho tshilala. • Ndi muthu a tendaho uri ¿anga dzi amba ngoho. • Tshi¿we na tshi¿we tshine tsha bvelela, arali vha sa tshi pfesesi vha ya vha vhonisa dzi¿angani kana mingomeni. • Ri vhona vha tshi gidimela u ya u vhonisa nga ha saga ¼o hwalaho mmbwa yo faho uri ¼i »ela mini giratshini. Zwe ¿anga ya vha vhudza vho zwi ¾anganedza uri ndi ngoho ngauri khavho ¿anga ndi yone ambadzifhele. • Zwa dzi¿anga zwi vha sia vha tshi zwifha. Mazwifhi a a lu¾anya. O fhedza o lu¾anya Vho- Sara na khonani yavho Vho-Maemu. • Mafhungo a zwa mapholisa na dzikhothe vha a a shavha ngauri a vho ngo aluwa ngazwo. Musi Mawela o farwa vho vha tshi tou lila. Vho vha sa funi musi hu tshi ambiwa uri vha »o tea u ya u ½ea vhu¾anzi khothe. • Mukegulu avha vho vha na ¾hu¾huwedzo i si yavhu»i kha vhutshilo ha Mawela mu»uhulu wavho. PHENDELO Mu¿wali o kona u farekanya siangane na fhethuvhupo zwe zwa fhedza zwi tshi bvisela khagala mvumbo ya Mawela na Vho-Ma¾odzi na kutshilele kwavho. [25] MBUDZISO YA 11 MAFELADAMBWA – NE Sigogo 11.1 Mawela o pfa uri vha mu¾a wa ha ·ialama ndi vhone vhane vha khou mu lowa, a humbula u vha fhisela nµuni. √√ (2) 11.2 Mafhungo ayo o sinyusa Vho-Ma¾odzi, vha vho humbula u ya ¿angani, uri vha wane ngoho ya dambi he¼i. √√ (2) 11.3 Vho-Ramasunzi ndi munna o »iimisaho kha lutendo lwa Tshikhiresite/a vha tendi kha dzi¿anga na mingome, vha amba ngoho fhedzi, √ ngeno Vho- Sara a mufumakadzi ane a tenda kha zwa vhuloi/vha a zwifha vha tshi itiswa nga hone vhutendatenda havho kha dzone ¿anga. √ (Zwivhili fhedzi) (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu 11.4 Mmbwa yo wanalaho giratshini yo tou hakiwa nga goloi ya i kokodza u swika giratshini; hezwi zwi vho shandwa sa mmbwa yo tou dzheniswaho nga madambi a vhuloi afho ngomu giratshini, izwi ha mbo vha u shanda ngoho ya zwo bvelelaho.√√ (2) 11.5 Ndi musi a tshi pfa mafhungo a uri u khou gadiswa phele, ene a vho a wela nga n¾ha a zwi tenda, a vho kuvhanganya makhomorethe uri vha fhise muµi wa ha ·ialama/Ndi musi a tshi pfa vhakegulu vha tshi amba nga ha vhuloi na dzi¿anga na ene a sokou zwi tenda sa ngoho.√√ (2) 11.6 Ri guda uri ¿anga dzi a zwifha, nahone kha ri dzi thanyele. Vho-Muraga vho zwifhela Vho-Ma¾odzi uri mmbwa ye ya vha i sagani ndi phele. √√ (2) 11.7 Zwo thusa u ½ea/vula tshikhala vhukati ha zwiwo, uri vhu¾anzi vhu tshi sala vhu tshi swika, √ vhathu vha »o vha vho no kona u guda uri mazwifhi √ na vengo a zwi vhuedzi tshithu.√ (3) 11.8 U bveledza kuhumbulele ku sa fani u itela u ¾o¾omodza puloto ya bugu. Mu¿wali o vha ½etshedza vhe munna a sa tendi kha zwa vhuloi nahone ane a ima na ngoho, ndi zwe ngazwo vha sa ime na Mawela a tshi tenda zwa vhuloi lwe a vho farwa nga mapholisa a tshi ¾o»ou fhisa mu»i wa ha ·ialama. √√ (2) 11.9 Thero ya bugu iyi ndi u sasaladza vhutendatenda kha zwa vhuloi. Vho- Ramasunzi vha khou hanedza/kanakana uri madambi o raliho ha konadzei vhutshiloni. (Na zwi¿wevho zwi pfalaho). √√ (2) 11.10 A ¼i tendisei, ngauri muthu a nga si vhenge muthu naho hu tshi pfi o khakha, wa tama u tou mu vhulaha na mu¾a wawe wo¾he nga u tou mu fhisedzela n»uni./·i a tendisea, ngauri hu na vhathu vhane vha vhenga muthu musi o vha khakhela vha tama na u tou mu vhulaha. √√ √ (Na zwi¿wevho zwi pfalaho). (3) 11.11 - Ndo vha ndi tshi »o thoma nda sedzulusa uri mmbwa i re sagani i nga vha yo »isa hani. - Ndo vha ndi sa »o tenda makhadzi na vha¿we vhathu vha tshi shela muya u si wavhu»i kha vhana vhanga. - Ndo vha ndi tshi »o humbela thuso ya vha»ivhi vha zwa matshilisano uri vha »e vha ambe na vhananga vha bve kha muya wa vhusilivhindi. - Ndo vha ndi tshi »o humbela thuso kha vhafunzi uri vha rabelele mu¾a wanga uri u bve kha nyimele heyi. √√ √ (Na zwi¿wevho zwi pfalaho). (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA C ¶IRAMA: MARAGA DZA 25 MBUDZISO U BVA KHA 12–15 MBUDZISO YA 12 (MBUDZISO NDAPFU) HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi KANI-HA VHA TOU ¶ILWELA – LL Mafenya KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2 ADENDAMU MARANGAPHAN¶A Thero ndi ¿wongo wa mafhungo une mu¿wali a tama vhavhali vha µirama vha tshi u pfa na u u µivha. Nga iyo thero ri kona u wana milaedza yo fhambanaho ine mu¿wali vha ¾o»a ri tshi i guda vhutshiloni hashu. MBUNO • Mu¾o»o/Thero ya mafhungo ndi u kandekanywa ha pfanelo dza vhafumakadzi. • Mafhungo a u kandekanywa ha pfanelo dza vhafumakadzi vha fhedza vha songo vhonwa mulandu, naho hu tou dzula zwaho dzhele, ndi ane vhafumakadzi vha khou amba nga hao vho a vhala kha gurann»a. • Vhafumakadzi vha humbula u dzhia vhukando ha u lwela pfanelo dzavho nga u tou amba/¾ereka/matsha. • Vhafumakadzi vha ¾u¾uwedza vhurangaphan»a uri vhu dzhiele n¾ha fhungo i¼i uri ¼i »o kona u ambiwa nga »uvha ¼a vhafumakadzi. • Fhungo i¼i ¼o »o dzheniswa na kha adzhenda ya mu¾angano wa ¼igi ya vhafumakadzi. • Fhungo i¼o ¼o dzudzanyelwa na ¾hoho ine ¼a »o ambiwa nga fhasi hayo. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu • Ho dzudzanyiwa tshiambi tshine tsha »o amba nga »uvha ¼a vhafumakadzi tsho »isendeka kha ¾hoho ye tsha randelwa yone. • Vhafumakadzi vha humbula na u ita mugwalabo nga ha fhungo i¼i, vha tshi isa mbilahelo dzavho ngei mapholisani, uri vhathu vho farwaho vha songo tsha ½ewa bei¼i, arali vho farelwa milandu ya u tshipa na u kandekanya pfanelo dza vhafumakadzi. • Vhafumakadzi vha ¿wala ¼i¿walo ¼a u humbela u matsha, vha tshi lwela pfanelo dzavho. • U »ivhadziwa ha ra¼i ya vhafumakadzi nga ¼a 9 ¹hangule. • Mulaedza wo ½ekedzwaho »uvha ¼a ra¼i nga tshiambi tsha »uvha u lwa tsho¾he na u tambudzwa ha vhana na vhafumakadzi. • U sa dzhielwa n¾ha ha fhungo ¼o ambiwaho ra¼ini vhunga thaidzo ye vha vha vha tshi khou lwela i tshi khou »i bvela phan»a. PHENDELO Mu¿wali o kona u bvisela mihumbulo i re afho n¾ha khagala, a tshi itela u fha¾a muhumbulo muhulwane, une wa khunyelela musi vhafumakadzi vha tshi vho tou »ilwela nga u dzhia mulayo vha u vhea zwan»ani zwavho. [25] MBUDZISO YA 13 (MBUDZISO PFUFHI) VHA ¶ILINDE – NA Milubi 13.1 Mushumo wa Vho-Funani (siangane yawo) u kombetshedza uri vha ite vha tshi ya mi¾anganoni tshifhinga tsho¾he; hezwi zwi ita uri vha lingee musi vho ¾angana na vhafumakadzi vha sa fulufhedzei sa Wanani.√ √ (2) 13.2 A kwama tshipiµa tsha thasululo/mafhedzele/magumo. √ Ndi musi mafhungo a µirama a tshi fhela ngoho yo bvela khagala. √ (2) 13.3 Funani u thoma u µaµa nge a µivha uri Wanani u na AIDS, a vho thoma u vhudzisesa na u ambela n¾ha. √ √ (2) 13.4 Wanani ndi mutambi ane a funesa vhanna√ ngeno Kani e muthu wa mvumbo yo dzudzanyeaho. √/Wanani u na vairasi ya AIDS √ ngeno Kani o µifara a si vhe na vairasi ya AIDS. √ (Nthihi fhedzi). (2) 13.5 U thusedza u anetshela uri Funani o vha na vhushaka ha zwa vhudzekani na Wanani musi vhe mu¾anganoni. √ √ (2) 13.6 Khuµano ya nga ngomu. Funani o vha na thaidzo ngomu hawe ya u µivha uri muthu we a ita nae zwa vhudzekani a songo tsireledza u na vairasi ya AIDS. √ (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu 13.7 Vho-Funani vhone vha khou ima na mufumakadzi wavho uri a vhaho kha zwa u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani na vhafumakadzi vha ngaho Wanani, ngeno ngoho i ya uri vhukuma vho zwi ita - hafha ndi u shanda ngoho. (Izwi zwi hanedzana na zwine a amba afho). √√√ (3) 13.8 Tshifhinga tsha zwino hune vhanna na vhafumakadzi a vha tsha fulufhedzea zwi tshi µa kha zwa vhudzekani, √ nahone ho no µalesa malwadze manzhi sa AIDS.√ (2) 13.9 Funani o »a»a a tshi pfa u pfi mufunwa wawe u na AIDS. Ndi ngazwo a si tsha kon»elela u thetshelesa a tshi isa phan»a, o mbo »i taku a shavhela thoilethe, na lutamo lwa zwi¼iwa lwo ¾uwa.√ √ √ (3) 13.10 Ee, ngauri u sa fulufhedzea ha munna wavho ho »isa vairasi mu»ini, ine na vhone i nga kha »i vha kavha. √√ (Na zwi¿wevho zwine zwa pfala). (2) 13.11 Ndo vha ndi tshi »o ya u ita ndingo. √ Arali nda wanala ndi na tshitshili tsha AIDS, ndo vha ndi tshi »o ya kha vhaeletshedzi. √ Ndo vha ndi tshi »o dzhia dzilafho ¼o randelwaho AIDS. √ Ndo vha ndi tshi »o phulela mufumakadzi wanga tshiphiri tsha uri ndi na AIDS. √ (Tharu fhedzi na zwi¿wevho zwine zwa pfala) (3) [25] MBUDZISO YA 14 (MBUDZISO NDAPFU) MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2 ADENDAMU MARANGAPHAN¶A Thero ndi ¿wongo/mu¾o»o wa mafhungo une mu¿wali a tama vhavhali vha µirama vha tshi u pfa na u u µivha. Thero iyi i bvisela khagala milaedza yo fhambanaho ine ri½e sa vhavhali ra tea u i guda vhutshiloni hashu. Yo »isendeka kha zwa u tambudzwa ha vhana na vhafumakadzi. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu MBUNO • Thaidzo i simuwa musi Vho-Buku¾a vha tshi tambudza vhana vhavho Tsumbedzo, Ntshengedzeni na mufumakadzi wavho. • Vha rwa Tsumbedzo nge vha wana a songo sheledza miri, Vho-Takalani vha tshi lingedza u kaidza na vhone vha semiwa. • Vha kombetshedza Ntshengedzeni uri a eµele navho tshihulwane ngeno e ¿wana wavho wa malofhani. • Vho-Buku¾a vha sema Tsumbedzo hu u mu thivhela uri a sa µowelane na khaladzi awe Ntshengedzeni. • Vho-Buku¾a a vha dzheneleli kha mafhungo a tshikolo tsha Tsumbedzo. • Vha a mu rwela u dzula na mme awe Vho-Takalani vha tshi ri ha khou ita zwa u vhala bugu dza tshikolo. • Vha isa phanµa na u kombetshedza u ita zwa vhudzekani na ¿wana wavho Ntshengedzeni ngeno zwo khakhea vhukuma. • Musi Ntshengedzeni o shavhela ha makhadzi wawe Vho-Mutshekwa, Vho- Buku¾a vha a mu tevhela vha fhedza vha mu rwela henengei. • Musi Vho-Buku¾a vha tshi vhidzwa tshikoloni vha amba uri Ntshengedzeni ha na thaidzo. • Ntshengedzeni u ya ha vhashumelavhapo a fhedza o iswa sibadela u ¾olwa, a wanala o vhifha muvhilini. • Vho-Buku¾a a vha ¾honifhi mufumakadzi wavho Vho-Takalani, vha a semiwa vha dovha vha rwiwa. • Vho-Takalani vha rwelwa u vhudzisa mafhungo a u lala ha Vho-Buku¾a na Ntshengedzeni, vha vho fhedza vho rwelwa zwenezwo. • Vho-Buku¾a vha fhedza vho farelwa u shengedza Ntshengedzeni lwa vhudzekani • Vho-Buku¾a vho fhedza vho gwevhelwa u dzula dzhele vhutshilo havho ho¾he. PHENDELO Mu¿wali o kona u bveledza thero/muhumbulo muhulwane nga u bvisela zwiito zwa Vho-Buku¾a khagala sa muanewa dendele ngauri vho fhedza vho ka½a mitshelo ya kutshilele kwavho kuvhi. [25] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu MBUDZISO YA 15 (MBUDZISO PFUFHI) MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe 15.1 Khuµano ya nga ngomu. √ Ntshengedzeni u na thaidzo ine ya khou mu onza nga ngomu hawe ine ha ¾oµi na u i vhudza Tsumbedzo, ndi ngazwo o kombetshedzea na u mu zwifhela.√ (2) 15.2 Tsumbedzo ndi muanewa ane a tikedza na u ṋea ngeletshedzo khaladzi awe.√ U bveledzwa e muthu ane a konµelela khaedu dzi konµaho. √ (2) 15.3 Mafhungo aya a bvisela khagala uri Ntshengedzeni hu na zwe zwa itea khae murahu, zwa u rwiwa na u kombetshedzwa u dzhena kha zwa vhudzekani na khotsi awe. √ √ (2) 15.4 Ntshengedzeni u vhonala e na thaidzo ine ya khou mu vhavha.√ U onda na u ¾ungufhadzwa nga thaidzo ine a khou ¾angana nayo. √ U amba hawe ho µala u gungula. √ (Na zwi¿we zwi pfalaho). (3) 15.5 A hu na vhungoho, ngauri Ntshengedzeni o vha a tshi khou dzumba zwe a vha a tshi khou itwa nga khotsi awe, zwino u vho zwi shanda ha vho nga u khou vhaiswa nga u tambudzwa ha Tsumbedzo. √√√ (3) 15.6 Mulaedza ndi wa u kaidza vhokhotsi uri vha songo ita zwa vhudzekani na vhana vhavho, ngauri mulayo u µo vha dzhiela vhukando. √ Vho-Buku¾a vho kombetshedza u ita zwa vhudzekani na ¿wana wavho, vha vho fhedza vho farwa. √ (2) 15.7 Mafhungo a u tambudzwa ha Ntshengedzeni na Tsumbedzo ho bulwaho afho mafhungoni ho fhedza ho ita uri Vho-Buku¾a vha fariwe, √nahone vha fhedza vho gwevhiwa u dzula dzhele vhutshilo havho ho¾he.√ Ntshengedzeni o fhedza e muimana. √ (3) 15.8 Mu¾ani hune Vho-Takalani vha dzulela u vha vhe siho vhe mushumoni, zwi vha na ¾hu¾huwedzo ya uri Vho-Buku¾a vha ite zwa vhudzekani na Ntshengedzeni.√ Musi Vho-Buku¾a vha tshi µisendedza tsini na u funesa Ntshengedzeni zwi na vhushaka na uri a songo phula tshiphiri tsha zwine a khou itwa.√ Musi Vho-Buku¾a vha tshi tambudza Tsumbedzo na u sema Vho-Takalani zwi na vhushaka na uri mu¿we na mu¿we afha mu¾ani a dzule o tshuwa uri vha kone u bvela phanµa na maitele avho. √ (3) 15.9 Hai, ngauri u ¾ana vhuaµa vhune vha ita uri vha fhedze vho farelwa zwiito zwavho zwivhi. √√ (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu 15.10 - Kha hu vhe na u funzwa ha vhathu (na vhana) nga ha pfanelo dza vhathu. - Vhokhotsi kha vha vhumbe madzangano ane khao vha nga eletshedzana nga ha matshilisano mi¾ani. - Vhashumelavhapo kha vha eletshedze vhathu nga ha vhua»a hovhu, na u vha shandukisa kuhumbulele kwavho. - Mulayo kha u khwa¾hise tshan»a u itela u shushedza vhanna uri vha si »idzhenise kha zwa u tambudza vhana na vhafumakadzi. - Zwikoloni kha hu tholwe vhaeletshedzi (counsellors) vha u eletshedza vhana na vhadededzi. √ √ √ (Na zwi¿wevho zwi pfalaho). (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA MAANEA A ·ITHERETSHA – MBUDZISO NDAPFU: VHURENDI [MARAGA 10] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili Tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 - Tsenguluso yo - U sumbedza u pfesesa - Tsenguluso i fushaho/ - Tsenguluso ya ¾hoho i - A hu na u pfeseswa ha Tsenguluso ya ¾hoho nwelelaho ya ¾hoho na u sengulusa ¾hoho linganelaho ya ¾hoho sa fushi ¾hoho Tshidziki tsha mafhungo/u - Mbuno dzo angalalaho nga nµila yone - Hu na dzi¿we mbuno - Hu na tshaedzo - A hu na thikhedzo u khwa¾hisedza nga vhu¾anzi dzi gobolaho; hu na - Phindulo ndi yo dzavhuµi dzi tikedzaho khulwane ya mbuno bva kha tshirendo na kupfesesele kwa khwa¾hisedzo yo dziaho faredzaho ¾hoho dzi tikedzaho ¾hoho - Mugudi ha na nµivho tshibveledzwa u bva kha tshirendo zwidodombedzwa zwi - Naho dzi¿we dza - Kupfesesele kwa fhasi ya lushaka lwa ¼i¿walwa - U pfesesa ha n¾hesa ha khagala mbuno dzo tikedzwa, hu kwa lushaka lwa (vhurendi) na tshirendo MARAGA 7 lushaka lwa ¼i¿walwa - Mbuno dzi pfadzaho µi vha na vhu¾anzi vhu sa ¼i¿walwa (vhurendi) na (vhurendi) na tshirendo dzo ½ekedzwa, naho tendiseiho tshirendo dzi¿we dzadzo dzi - U pfesesa ha mutheo ha songo tou tikedzwa u lushaka lwa ¼i¿walwa swika henefho (vhurendi) na tshirendo - U pfesesa ha lushaka lwa ¼i¿walwa (vhurendi) na tshirendo TSHIVHUMBEO NA - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tshi re - Hu µi vha na vhu¿we - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tsho LUAMBO lunzhedzanaho tsho¾he khagala na mbuno dzi vhukhakhi ha pulaniwa lwo khakhea tsho¾he - Mbuno dzo lundwa tevhelelanaho lu tshivhumbeo khakheaho - Vhukhakhi vhunzhisa Tshivhumbeo, thevhekano tshidele nahone dza pfadzaho - Maanea/Phindulo i - Mbuno a dzo ngo ha luambo na tshitaila i pfadzaho na bveledzwa zwi khagala - Thevhekano ya mbuno shaedza thevhekano yo dzudzanywa lu ku½ekedzelwe kwa tsho¾he i a pfadza fha¾eaho ya kupfesesele pfadzaho mafhungo - Luambo, tshitaela, na - Luambo, thouni na na ndunzhendunzhe - Vhukhakhi ha luambo Luambo, thouni na thouni zwo vhibva, zwi a tshitaela vhunzhi zwo - Luambo lwo faredza vhu khagala tshitaila zwo shumiswaho ¾okonya, nahone zwo lulama vhukhakhi vhu si gathi, - Thouni na tshitaila a kha maanea/phindulo lulama thouni na tshitaela zwo ngo tea ndapfu - A hu na vhukhakhi vhu hunzhi zwo tea vhonalaho ha girama, MARAGA 3 mupele¾o na zwiga zwa u vhala MARAGANYANGAREDZI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2015 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A ·ITHERETSHA – PHINDULO NDAPFU: NGANEA NA ¶IRAMA [MARAGA: 25] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 - Phindulo ya - U sumbedza u pfesesa - U pfesesa ¾hoho lwo - U pfesesa ¾hoho lwa u - U pfesesa hu¾uku¾uku Tsenguluso ya ¾hoho ma¾hakhe¾hakheni/n¾hesa: na u sengulusa ¾hoho nga linganelaho/hu songo tou phuphuledza; a hu ha ¾hoho Tshidziki tsha mafhungo/u 14–15 nµila yone goµombelaho; a si zwo¾he tou vha na zwi¿we - Ndingedzo yo khwa¾hisedza nga vhu¾anzi Phindulo ya ma¾hakheni/n¾ha: - Phindulo ndi yo zwi¾alusi zwo zwi¾alusi zwo rembeµaho/i songo na kupfesesele kwa 12–13 faredzaho dodombedzwaho senguluswaho nga khwa¾haho ya u fhindula tshibveledzwa - Tsenguluso yo nwelelaho ya zwidodombedzwa zwi - Hu na dzi¿we mbuno dzi vhuµalo mbudziso ¾hoho khagala tikedzaho ¾hoho - Mbuno ¾hukhu dzi - Makumedzwa ha MARAGA 15 - Mbuno dzo angalalaho dzi - Mbuno dzi¿we dzi - Ma¿we makumedzwa o tikedza ¾hoho tendisei na kathihi gobolaho; hu na khwa¾hisedzo pfadzaho dzo ½ekedzwa, tikedzwa, fhedzi vhu¾anzi - Makumedzwa a - Mugudi ha na nµivho yo dziaho u bva kha naho dzi¿we dzadzo dzi a vhu tendisei tshifhinga tshimbilelanaho ndi ya lushaka lwa ¼i¿walwa tshibveledzwa songo tou tikedzwa u tsho¾he ma¾uku¾uku kana tshibveledzwa - U pfesesa ha n¾hesa ha swika henefho - U pfesesa ¼i¿walo na - U pfesesa hu¾uku ha lushaka lwa ¼i¿walwa na - Hu na vhu¾anzi ha u tshibveledzwa hu songo ¼i¿walwa na tshibveledzwa pfesesa lushaka lwa fhelelaho tshibveledzwa ¼i¿walwa na tshibveledzwa TSHIVHUMBEO NA 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 LUAMBO - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tshi re - Hu na vhu¿we vhu¾anzi - Tshivhumbeo tsho - U shaea ha lunzhedzana tsho¾he khagala na makumedzwa ha tshivhumbeo pulaniwa nga nµila yo tshivhumbeo tsho Tshivhumbeo, thevhekano i - Marangaphanµa na magumo a tevhelelanaho lu - U pfadza na khakheaho pulaniwaho zwi khakhisa pfadzaho na ku½ekedzelwe ndi zwa n¾hesa pfadzaho ndunzhendunzhe zwi µi - Makumedzwa ho ngo thevhekano ya kwa mafhungo - Makumedzwa o vhekanywa - Marangaphanµa na vha hone, fhedzi zwo vhekanywa nga nµila i ¼ikumedzwa Luambo, thouni na tshitaila zwavhuµi nahone a bveledzwa magumo na dzi¿we faredza vhukhakhi pfadzaho - Vhukhakhi ha luambo zwo shumiswaho kha zwi khagala phara zwo dzudzanywa - Hu na vhukhakhi vhu - Vhukhakhi ha luambo na tshitaila zwi itisa uri maanea/phindulo ndapfu - Luambo, tshitaela, na thouni nga nµila yo faranaho vhonalaho ha luambo; vhu khagala phindulo iyi i kundelwe zwo vhibva, zwi a ¾okonya, - U tevhekana hu thouni na tshitaila hunzhi - Thouni na tshitaela a u swikelela MARAGA 10 nahone zwo lulama pfadzaho ha zwo tea zwo ngo tea - Thouni na tshitaela a makumedzwa - Phara hunzhi dzo lulama - Phara dzo khakhea zwo ngo tea - Luambo, thouni na - Phara dzo khakhea tshitaela hunzhi zwo lulama MARAGANYANGAREDZI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa