Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 Feb March 2013 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2013 MARAGA: 70 TSHIFHINGA: awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 12. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 2 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC PFESESANI 1. Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyonµivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Phenµa na kushumiselwe kwa luambo (30) 2. Vhalani ndaela DZO¹HE nga vhuronwane. 3. Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha hedzi khethekanyo. 4. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 5. Hune khethekanyo i¿we na i¿we ya fhelela hone ni talele. 6. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso. 7. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho. 8. ºwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele. 9. Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupele¾o, tswayo na khethekanyo ya maipfi. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 3 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO 1 TSHIBVELEDZWA TSHA I: PHUROSA Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khao. Kha hu ri henefha nga Mugivhela, vhadzulapo vha Dzumba¾hoho vha kuvhangane khoroni ya musanda fhasi ha ¼iumo ¼ihulu ¼ine ¼a ita ¼i tshi kavha makhwitha vhusiku. Henefho ho vha hu tshi pfala ipfi ¼a murangaphanµa wa Civic Vho-Luselo vha tshi ri 'Phanµa na muya wa u sa tambudza vhabvannµa phanµa!' Vho ri vha tshi bvela phanµa vha ri Xenophobia ndi muya muvhi u sa ¾oµeiho vhathuni. Kha ri ambe ro¾he nga yashu milomo ri ri: 'Fhasi na Xenophobia fhasi!' Musi vha tshi amba vho vha vha tshi tou vhonala uri vho kwamea tsho¾he nga maitele haya. Mafhungo haya vho vha vha tshi khou a amba nga µuvha ¼a u ¾avha muya wa matshilisano na vhuthu kha Vharema vha Afrika ngeno kha ¼a Tshipembe ha Afrika. Mu¿we na mu¿we wa vhathu vhe vha vha vhe mu¾anganoni uyo vho µo kwamea mbiluni na mimuyani yavho. Ho vha na manzhi o bulwaho a vhindisaho mbilu ya muthu, nga maanµa vhunzhi hao o vha a enea a kwamaho vhabvannµa vha bvaho Devhula ha Vhembe (Limpopo) na ¼ino ¼ashu. Vhathu avho vha ambiwaho vho dzhena mbitini nga n¾hani ha u tambula na u sika nga nµala na mabulayo a polotiki ane muthu a vhulawa sa mmbwa kana ½owa ngeno a tshi tou vha nngu yo µifhumulelaho, vha livha kha ¼ino ¼a Afrika Tshipembe u ¾oµa zwi¼iwa. Dzinµilani vhathu avho hu pfala uri vha ¾angana na zwi ofhisaho vhukuma vhunga hune vha bva hu kule. Nµala, dzinnµu dzi ngaho zwi¾aka zwa mipfa na u shaea ha nguvho naho hu tshi rothola lu isaho vhafuni yo vha khaedu khulu khavho. Musi vhathu avha vha sa athu u swika kha ¼ino, vho ¾angana na magumaguma o halifhaho tsini na mulambo wa Vhembe. Tshigwada itshi tsha vhathu tshi µiita mapholisa a thelisaho vha vhuyaho na vha welaho. Vha si na tshelede, thundu ya ndeme kana zwi¼iwa vha a pondwa. Vha¿we vha ita na u vhulawa sa zwi½oni. Vhafumakadzi na vhananyana vha kombetshedzwa zwa vhudzekani vha sa funi. Vha vhaho na mashudu vha konou welela kha ¼ashu, vha ¾anganedzwa nga u rwiwa, u pandelwa vhathuni na u shumiswa sa dziphuli mi¾ani yashu na dzibulasini. A si vhangana vha sedzaho vhabvannµa nga i¾o ¼i si ¼a u koµa thanga. Arali a nga shuma, musi a tshi ya u ¾oµa malamba awe u a shushedzwa nga u ya u potiwa mulayoni. Sa vhathu vha a µilwelavho. Musi vha tshi ita zwa u µilwela vha tshi ¾oµa zwi re zwavho vho hagala a vha itwi vhathu, vha itwa zwipuka. Muthu a nga µivhudzisa mbudziso ya uri 'Naa vhane vha si vhe vhathu vhukati havho na ri½e ndi vhonnyi?' Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 4 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC Vha¿we vhavho vha shumiswa masiari o¾he vha si holelwe kana vha holelwa peni nahone i wanalaho nga ¼a fui½anthihi kha ¿wedzi. Vhunzhi havho vha badelwa nga vhuswa na vhulalo. Ndi ngoho vha¿we vhabvannµa a si vhathu, fhedzi vhunzhi havho vha hiriwa (tholiwa) nga mafobvu a fhano hayani vha tshi vhona unga avho a vha nga wanali. Vhunzhi ha vhabvannµa vha khou shela mulenzhe kha u alusa ikonomi ya shango ¼ashu. Vhadededzi vha vhabvannµa vha khou ita mushumo u mangadzaho zwikoloni zwashu. Ndi vhone vho faraho sia ¼a Thekhinoḽodzhi, Saintsi na Metse. Kha ri sedze vhatambi vha bola vhane vha nga Musona na Chansa, arali Chiefs na Pirates dzo vha dzi si navho, muµifho une ra u wana na vhutsila vhungafha bolani ro vha ri tshi µo tou zwi sumba nga munwe. Mi¿waha yo fhiraho ho vhulawa vhabvannµa vhanzhi u mona na shango ¼ashu. Vhunzhi havho vho fhiselwa miµi na thundu ngomu. Vha¿we vho fhiselwa na mabindu nga muya wa vivho na luvhengelambiluni. MaAfrika Tshipembe kha ri µitote ri si hangwe he ra dziilelwa hone ra farwa nga zwanµa zwa vhududo. Vhathu ndi mapfura vha a µoliwa. Thabelo na zwililo zwavho zwi µo ri hwelela kha Ramakole ra sela nga lu no bvuµa. Kha ri vhe na vhuthu, ri tshile na vhabvannµa zwavhuµi. 1.1 Ndi nnyi we a vha a tshi khou amba na vhadzulapo vha Dzumba¾hoho? (1) 1.2 Kha zwo ambiwaho khoroni ndi zwifhio zwe vhathu vha vha vha tshi khou ombedzelwa uri vha zwi ite? (2) 1.3 Ndi zwifhio zwithu zwivhili zwine vhabvannµa vha ri thusa ngazwo? (2) 1.4 Tshipikwa/ndivho ya mu¾angano uyu ndi ifhio? Bulani zwivhili. (2) 1.5 Vhekanyani zwithu zwe zwa ita uri vhabvannµa vha shavhele fhano Afrika Tshipembe? (2) 1.6 Ambani zwi bvelelaho kha vhabvannµa vha vhafumakadzi na vhananyana vhe nµilani ya u µa fhano. (1) 1.7 Muhumbulo muhulwane une ra u wana mafhungoni aya ndi ufhio? (2) 1.8 Zwine magumaguma a farisa zwone vhabvannµa musi vha tshi wela na u vhuya Afrika Tshipembe zwi ita uri ri vha dzhie sa vhathu-µe? (1) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 5 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC 1.9 Zwine mu¿wali a amba zwone nga ha vhabvannµa zwi bvukulula hani mvumbo yawe? (2) 1.10 Murero wo swifhadzwaho na u talelwa u kwama hani kupfesesele kwa½u mafhungoni aya e na vhala? (2) 1.11 Nangani phindulo yone-yone kha mutevhe wo ½etshedzwaho afha fhasi. Vha¿we vha vhabvannµa musi vho swika fhano Afrika Tshipembe: A Vha ri funzela thero dzi no konµa zwikoloni. B Vha ita uri thimu dza fhano Afrika Tshipembe dzi tambe zwavhuµi. C Vha ri tswela thundu dzashu. D A na B. (1) 1.12 Vhuµipfi ha½u ndi vhufhio kha kufarelwe kwa vhabvannµa fhano Afrika Tshipembe? (2) TSHIBVELEDZWA TSHA 2: ZWIFANYISO Tshifanyiso tsha 1 Tshifanyiso tsha 2 1.13 Bulani zwithu zwine zwa khou bvelela kha tshifanyiso 2. (2) 1.14 Fu¼aga i re na ½aledzi kha tshifanyiso 1 ndi ya shango ¼ifhio? (1) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 6 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC 1.15 Ipfi 'xenophobia' ¼i amba zwi tevhelaho: A U funa vhabvannµa. B U lwa na vhabvannµa. C Vengo ¼a vhabvannµa. D U sema vhabvannµa. (1) 1.16 Zwine zwa khou bvelela kha tshifanyiso tsha 2 zwi na vhushaka-µe na zwe na vhala kha tshibveledzwa tsha 1? (2) 1.17 Hu na zwi dzikusaho pfelovhu¾ungu kha tshifanyiso tsha 2? Zwi ¾alutshedzeni. (2) 1.18 Ni vhona unga ndi zwifhio zwine zwa nga itwa u fhelisa mabulayo a vhabvannµa? (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 7 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO MBUDZISO 2: NWELEDZANI NGA MAIPFI A¸U Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA 3 tshi re afha fhasi nga vhuronwane. Tshi amba nga ha u thusana ha vhagudi zwikoloni. THANYELANI Ni lavhelelwa u ita zwi tevhelaho: 1. Nweledzani zwine mu¿wali a khou amba nga ha nµila dzine vhagudi vha nga thusana ngadzo zwikoloni nga maipfi a½u a sa fhiri 90. 2. Ni nga ¿wala nga phara i pfalaho KANA nga mbuno. 3. A ni lavhelelwi u dzhenisa ¾hoho ya manweledzo. 4. Sumbedzani tshivhalo tsha½u tsha maipfi mafheloni a manweledzo. TSHIBVELEDZWA TSHA 3 THUSANO YA VHAGUDI ZWIKOLONI Vhagudi ri tea u zwi µivha uri muthu ndi muthu nga vha¿we vhathu. Zwikoloni zwine ra dzhena, ri dzhena na vhana vho fhambanaho. U fhambana honoho hu µo fhambanya-vho na ¾hoµea kha vhutshilo havho. Kha ¾hoµea dzenedzo vhagudi vha tea u ½etshedzana thuso hu si na khethululo nga mbeu kana muvhala. Vha¿we vhagudi vha vha vha songo tou ½ewa lune arali inwi no ½ewa siani ¼a pfunzo ni tea u vha funµedza musi vha tshi ¾oµa thuso yo raloho. Arali inwi hu na i¿we thero ine na i µivha u fhirisa vha¿we ni tea u ½ea thuso iyo nga mbilu yo tshenaho. Miµini mi¿we ine vhagudi vha bva khayo ndi afho hune khuhu ya tevhela muthu. Arali inwi ni na zwi¼iwa ni tea uri ni vha thuse-vho vha farise dangani vhunga zwi¼iwa i tshikha ya ma½o. Ri dovha hafhu ra wana uri vha¿we zwi tou vhutoto uri vha vhe na yunifomo yo fhelelaho. Vha re na yunifomo nnzhi ndi khwi½e vha tshi thusa avho vha si na. Arali ha ha½u hu na dziphera dza u vhalela dzavhuµi, zwi vha zwavhuµi u dzhiya avho vhane nyimele dza havho dzi si vhe dzavhuµi siani ¼a u guda. Sa zwenezwo zwi ita uri ni vhavhili ni ¾u¾uwedzane siani ¼a u vhala. Vhudele ndi tshi¿we tshithu tsha ndeme vhutshiloni. Vhagudi vha sa koni u µifara zwavhuµi vha fanela u ½ewa thuso siani ¼a vhuµifari havho. U vha na vhudele zwi sendedza muthu tsini na Mudzimu. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 8 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC Nga n¾hani ha nyimele dza kutshilele mahayani, vha¿we vhagudi vha vha vha si na ¾honifho lune vha nyadza vhagudisi vhavho. Sa zwenezwo vhagudi vhenevha vha fanela u funµedzwa u ¾honifha vhahulwane khavho. Zwi µi vha zwavhuµi uri vhagudi vhe nga tshavho vha ½ekane mihumbulo siani ¼a vhumatshelo havho. Hu na vha¿we vhagudi vhane vha sokou µidzhenela tshikolo vha si na bono ¼a vhumatshelo. U thusana ndi zwithu zwa ndeme vhutshiloni ngauri zwi ri ita vhathu zwa dovha zwa ri lugisela nµila ya vhumatshelo. ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 9 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC KHETHEKANYO YA C: PHEN¶A NA KUSHUMISELWE KWA LUAMBO MBUDZISO 3 TSHIBVELEDZWA TSHA 4: KHUNGEDZELO ¹alelani khungedzelo i tevhelaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khayo: MATHAELA NA RIMU DZA GOLOI VHA REILA GOLOI YAVHO VHO ¶IGE¶A! Mathaela na rimu dza goloi nga mutengo wa fhasi-fhasi! [Vha gidima mi¿waha mi¾anu hu si na u ¾havhiwa kana u fhelela] Mathaela a mimoµoro yo¾he a a wanala fhano. Arali vha tshi ¾oµa mathaela na rimu vha kwama Ntsengeni wa ha: Godobedzha kha nomboro heyi: 011 975 2255 kana kha imei¼i heyi: ngodobedzha@webmail.co.za 3.1 Khungedzelo iyi yo livhiswa kha vhathu vhafhio? (1) 3.2 Ndi ngafhi he mukungedzeli a shumisa luambo lwa u fhuredzela/ phurophaganda? Tikedzani. (2) 3.3 Ni pfesesa mini nga ipfi i¼i 'µigeµa '? ·i shumiseni fhungoni ¼i pfalaho ¼e na tou µisikela. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 10 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC 3.4 Maipfi o swifhadzwaho khungedzeloni iyi o itelwa: A U nakisa khungedzelo. B U galatsha vharengi. C Uri vhathu vha dzhiele nzhele. D U ¾u¾uwedza vharengi. (1) 3.5 Fhungo asi¼i 'Arali vha tshi ¾oµa ...' ndi ¼imudi ¼ifhio, bulani mushumo wa¼o. (2) 3.6 Arali ni na goloi yo fhelela mathaila, na µa na vhona khungedzelo iyi ni nga ita zwifhio? (2) [10] MBUDZISO 4 TSHIBVELEDZWA TSHA 5: KHATHUNI ¹alelani khathuni i tevhelaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khayo: [Nga Keith na Lorna Stevens] 4.1 Vhathu avha vha re kha khathuni vha khou amba vha ngafhi? Tikedzani. (2) 4.2 Ndi zwifhio zwo dinaho muvhilaheli mafhungoni aya e na vhala? (2) 4.3 Muhumbulo muhulwane wa khathuni iyi ndi ufhio? (1) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 11 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC 4.4 Ipfi wavho ¼i khou shuma u ... A sumbedza muhulwane wavho. B sumbedza mu½e wa tshithu. C sumbedza mu½e wa vhathu vhahulwane. D sumbedza muthu a vha funaho. (1) 4.5 Ri ½eeni zwithu zwivhili zwine ḽifurase ḽi tevhelaho ḽa amba zwone. Kha vha bvele khagala. (2) 4.6 Inwi arali no vha ni muimeleli wa mulayo wa uyo munna ane a khou ¾oµa thuso no vha ni tshi µo mu ½ea ngeletshedzo ifhio? (2) [10] MBUDZISO 5 TSHIBVELEDZWA TSHA 6: PHUROSA Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khao. Vho-Thitakuwi vha dzulela u ruma Thifulufhelwi banngani u vha dzhiela tshelede nga gara¾a yavho. Izwo vho vha vho no µi zwi ita maµuvha o vhalaho a µi vhuya a tshi vha ½ekedza tshelede yavho na tshi¼ipi, vhone vha½e vha vhambedza kha lu¾ingokhwalwa lwavho. Nomboro ya tshiphiri uyu Thifulufheli o vha a tshi vho tou i µivha sa yawe. Hu µi nga na tshelede ine malume wawe vha vha nayo banngani o vha a tshi vho i µivha uri ndi vhungana. Zwenezwi malume awe vha tshi tou bva vha tshi ya mu¾anganoni, Thifulufheli o mbo µi dzhena ngei lufherani lwa nnµu yavho a dzhia iyo gara¾a a livha ngei giratshini hu re na mutshini wa ABSA uri a µidzhiele maµana ma¾anu a dzirannda. O vhona tshelede ya malume awe i tshi tswea nge ya vha nnzhi. Thifulufheli o dzhenisa gara¾a kha mutshini. A tshi tou fhedza tshelede ya pfala i tshi nga i khou vhaliwa fhedzi ya hana u bva. Ho mbo bva tshi¼ipi tshine tsha sumbedza uri tshelede yo humela murahu, a vho zwi vhona uri ndi hone zwo mukela maṱari. Murahu hawe ho vha hu tshi khou tevhela muhura wawe Vho-Shonisani vhe a vha a songo vha vhona. A tshi tou ri ma¾o hasha, a vha vhona a thoma u bva mabiko nga u tshuwa. Hu saathu fhela mithethe ya fumi ha vha ho swika Vho-Thitakuwi nge vha vhona mulaedza kha lu¾ingothendeleki vha vho gidimela afho giratshini. Vho ri u swika vha mbo ḓi ri 'Ḓithu ḽeneli ḽo no tswa! Kha ḽi ḓise garaṱa yanga!' Vho-Thitakuwi vho wana hu hone Thifulufhelwi a tshi khou hana Vho-Shonisani vha tshi bvisa tshelede kha mutshini a tshi vhona u nga hu µo bva i¼a tshelede yawe yo humaho. Thifulufhelwi a thoma u tetemela a tshi humbela pfarelo uri ha tsha µo dovha a tswa tshelede yavho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 12 DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2013 NSC 5.1 Fhungo ¼o ¿walwaho nga ma¼eµeretsendama hu na he ¼a khakhea, inwi ¼i ¿walululeni no ¼i khakhulula. (1) 5.2 Topolani ¼iitela ¼o shumiswaho mafhungoni aya e na vhala ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) 5.3 Mutshila wo swifhadzwaho kha ipfi 'malume' u shuma mini? (1) 5.4 ¸eani ¾halutshedzo ya ¼iambele i¼i, 'Zwo mu kela ma¾ari.' (1) 5.5 Hu na dzinambumbano ¼o shumiswaho mafhungoni aya. ·i topoleni ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) 5.6 ºwalani fhungo ¼o talelwaho mafhungoni aya ¼i vhe kha ¼iambaitwa. (1) 5.7 Topolani luambo lwa u nyanyula lwo shumiswaho afho mafhungoni e na vhala ni sumbedze na vhuµipfi ha muambi. (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 30 MARAGAGU¹E: 70 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa