Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 May June 2016 Memo

Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) 2016 MEMORANDAMU MARAGA: 80 Memorandamu uyu u na masia¾ari a 24. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/2016 SCE – Memorandamu TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI • Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki. • Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma. • Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza vhukoni/ndeme yazwo. MAGA A U ¹OLA/MAKA 1. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa bugu/¼i¿walwa.) 2. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha KHETHEKANYO YA A, (vhurendi ho randelwaho), kha vha make/¾ole phindulo mbili fhedzi dza u thoma. 3. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha vha make/¾ole phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we, tenda a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu. 4. Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. 5. Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha make/¾ole vha tshi tevhedza memorandamu. 6. Arali vhukhakhi ha mupeleṱo vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make sa zwone. 7. Mbudziso ndapfu/dza maanea: Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane. Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola maanea a vhalingiwa. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/2016 SCE – Memorandamu 8. Mbudziso pfufhi: Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe, vha songo ½ea nda¾iso. 9. Kha mbudziso dzo vuleaho (open-ended questions), hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. 10. Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/ ¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/2016 SCE – Memorandamu KHETHEKANYO YA A: VHURENDI MBUDZISO YA 1: VHURENDI HO RANDELWAHO (MBUDZISO NDAPFU) KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:  Maraga dza 7 ndi dza mbuno.  Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila hei: o Maraga 3 arali mbuno dzi 6–7 o Maraga 2 arali mbuno dzi 4–5 o Maraga 1 arali mbuno dzi 0–3 VHUNGOHO NA VIVHO – TR Ratshiṱanga - Kha vha shumise mbuno dzi tevhelaho, kha dzi¿we dzo ½ewaho, sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola mbudziso iyi. Vhupfiwa ha vhalingiwa vhu nga fhambana zwi tshi ya nga kunyanyutshele na kupfesesele kwavho kwa tshirendo. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 22 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphanµa Ndima/Tshitanza tshi vhumbwa nga mitaladzi/vese hu tshi tevhekanywa mihumbulo yo fhambanaho uri i vhofhekane. Murendi u shumisa ndima u bveledza muhumbulo muhulwane wa tshirendo. Muhumbulo muhulwane ndi zwine a tama vhavhali vha tshi µivha/guda tshirendoni; ndi zwine murendi a amba nga hazwo. Mbuno Ndima/Tshitanza tsha 1: - Murendi afha u khou sumbedza uri a hu na nyanµano vhukati ha muthiavivho na mudziangoho. - Murendi u sumbedza uri wa ngoho u kunda wa vivho. Ndima/Tshitanza tsha 2 - Na hanefha u khou hofhola muthiavivho uri u langwa nga u sa thanya. - Vha imaho na ngoho vho µala vhu¾ali. - Vhathu vho µalaho u vhivha vha¿we a vha µivhi dakalo na kathihi. - Wa ngoho u dzulela u bvelela tshifhinga tsho¾he Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/2016 SCE – Memorandamu Ndima/Tshitanza tsha 3: - Muthu wa vivho u dzulela u pfa u vhavha ngauri tshawe u ¾oµa zwo¾he zwi tshi nakela ene, zwi zwawe. - Muthu wa vivho u µidzhia o ¾alifha naho e dodo. Zwine muvhuya a ita/fara zwi na mitshelo. Ndima/Tshitanza tsha 4: - Hafha u sumbedza uri kha ngoho hu na zwivhuya zwi vhonwaho nga vha re khayo. - Afha murendi u amba uri u lwa na muitazwivhuya (wa ngoho) hu sokou vha u µinetisa – muvhuya ha µivhangeli (µi¾oµeli) zwawe, nahone ha µihudzi (µikukumusi). Ndima/Tshitanza tsha 5 - Shangoni ho anda vhutshivha na vivho, u tama avha vhathu vha tshi shanduka. Magumo Murendi o kona u shumisa ndima/tshitanza u vhofhekanya mihumbulo i tikedzaho uri ngoho (muvhuya) a i nga vuwi yo kundwa nga vivho (muvhi). [10] MBUDZISO YA 2 (MBUDZISO PFUFHI) DZUVHA ·A LUNAKO – WMR Sigwavhulimi 2.1 Ipfi 'dzuvha' ¼i sumbedza uri mufumakadzi wawe o nakesa.√√ (2) 2.2 Tshirendo itshi ndi tsha lushaka lwa ¼iriki,√ ngauri tshi khou amba nga ha lufuno lune murendi avha nalwo kha mufunwa wawe.√ (2) 2.3 Mutaladzi/Vese ya 6, murendi u sumbedza uri o funa mufunwa wawe a sa athu u bebwa/a tshe thumbuni ya mme awe.√√ (2) 2.4 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri murendi o funa mufumakadzi wawe u bva a sa athu u mu vhona na u µivha vhuvha hawe/Lufuno vhukuma a lu langiwi nga tshifhinga na mbonalo.√√ (2) 2.5 Kuvhonele kwanga ku fana na kwa murendi kha ¼a uri muthu u tea u mala mufumakadzi ane a mu funa.√√ KANA Kuvhonele kwanga ku a fhambana na kwa murendi kha ḽa uri a zwi anzi/ konadzei uri muthu a male mufumakadzi ane a si µivhe vhuvha hawe/a sa athu u mu vhona.√√ (Na zwi¿wevho zwi pfalaho) (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/2016 SCE – Memorandamu MBUDZISO YA 3 (MBUDZISO PFUFHI) ZWIFHONDO ZWO SALAHO ZWI ZWO¹HE – NA Milubi 3.1 Kha mutaladzi/vese ya 1 murendi u tama u bvisela khagala uri zwifhondo zwo vha zwi tshi ¼a zwa fura/µiphi½a.√√ (2) 3.2 Ndi khaesura.√ Hu vha na u awelanyana zwi¾uku ha dzhiiwa muya/hu a vha na u fema hu¾uku ha murendi, a konaha u dovha u bvela phanµa na u renda, hu u itela u bvisela khagala muhumbulo wo fhelelaho/ khunyelelaho.√ (2) 3.3 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhana vha songo lila ngauri tshifhinga tsha uri muvhi/muvhulahi a wanale a pfiswe vhu¾ungu/shoniswe tshi µo swika.√√ (2) 3.4 Tshitanza/Ndima ya 2 I bvukulula mutevhetsindo wa u ongolowa,√ ngauri tshi amba mafhungo ane a vhavha/pfisa vhu¾ungu.√ (2) 3.5 Vhuµipfi/Vhupfa/Vhupfiwa/Hanga ndi ha u pfa vhu¾ungu√ ngauri vhana avha vho vhulahelwa mme vha vho sala vhe zwisiwana lune zwi a ¾omola mbilu ya muthu, zwa pfisa vhu¾ungu. √ (2) [10] MBUDZISO YA 4 (MBUDZISO PFUFHI) MUVHILI WANGA KHA U DZIVHELWE – MR Nevhu¾alu 4.1 Murendi u tama u vha na muvhili wo tsireledzeaho une musi malwadze a tshi µa a sa kone u dzhena khawo.√√ (2) 4.2 Ipfi 'nzanyo' ¼i ri µisela ¾halutshedzo ya uri ndi muvhili wo µalaho mabuli/ zwivhana zwi ¾anganedzaho/dzhenisaho malwadze. √√ (2) 4.3 Murendi u tama u vha na muvhili wo tsireledzwaho/khwa¾haho kha malwadze nahone une wa si tende u tambudzwa/ho¾efhadzwa/farwa nga malwadze/dzithaidzo. √√ (2) 4.4 Ndi ¾humano/murambaladzo.√ Murendi u dovholola ipfi 'zwivhulai' a tshi khou ombedzela uri shangoni ho µala zwithu zwi si zwavhuµi zwi vhaisaho muvhili/mutakalo wa muthu.√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/2016 SCE – Memorandamu 4.5 Ee, ndi a tendelana nazwo ngauri shangoni ho µala malwadze/dzithaidzo dzine dza vhangela vhathu dzimpfu. √√ KANA Hai, a thi tendelani nae ngauri mpfu dzi a µa na nga zwi¿we zwivhangi sa khombo ya goloi na zwi¿we. √√ (Na zwi¿we zwi pfalaho) (2) NA VHURENDI VHU SONGO GUDELWAHO (KHOMBEKHOMBE) MBUDZISO YA 5: MBUDZISO PFUFHI ¹HULUTSHELO YA VHUTHU 5.1 Murendi u khou amba uri muthu a shayaho u a µiphina nga u vha na mulalo, ngeno mupfumi a na ndaka fhedzi a si na mulalo.√√ (2) 5.2 Ndi ¾humano ya vethikha¼a (magumoni/phara¼e¼izimu).√ Murendi u khou dovholola ipfi 'vhushai' a tshi khou khwa¾hisedza ndeme ya lupfumo lu si lwa ndaka fhedzi mushai o pfuma vhu¾ali.√ (2) 5.3 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri muthu a shayaho ha na maswina nahone ha dzuli o tshuwa ngauri ha shavhi/ofhi tshithu/Mushai u dzula nga mulalo hu si na tshine a ofha u dzhielwa/¾angulwa.√√ (2) 5.4 Figara ya muambo ndi ¼imethafore,√ ¼ine ¼a khou bvisela khagala uri muthu a shayaho o pfuma mutakalo/na mulalo ngauri izwi ndi zwa ndeme vhutshiloni.√ (2) 5.5 Ee/Ndi a tendelana nae, ngauri mupfumi ha na mulalo ngauri u dzula a tshi shavha uri lupfumo lwawe lu µo tswiwa na uri a nga ita mini uri a ½a½e u pfuma a tshi ya phanµa.√√ KANA Hai/A thi tendelani nae, ngauri hu na vhathu vhanzhi vho pfumaho vhane vha vha na mulalo nahone vha a kona na u eµela khofhe zwavhuµi.√√ (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/2016 SCE – Memorandamu KHETHEKANYO YA B: NGANEA MBUDZISO YA 6 (MBUDZISO NDAPFU) TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 ADENDAMU - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Vhaanewa ndi vhathu vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza puloto buguni yawe. Khuµano ndi u fhambana kana u pikisana vhukati ha masia o fhambanaho kha puloto – vhukati ha muanewa dendele na mupikisi, muanewa o livhana na mupo/tshiimiswa, muanewa o livhana na tshitshavha, kana muanewa o livhana na ene mu½e mihumbulo yawe i tshi lwedzana. Mbuno • Kutshilele kwa Vho-Eme¼i kwa u vha na vhuhovheleli na u funesa zwithu zwa n¾hesa ku vhanga khuµano mu¾ani wa ha ¸e¾hulwe. • Vho-Luvhone vha fhambana na Vho-Eme¼i nga hone u shaya vhuµifhinduleli ngauri ndi muthu a sa koni u kaidza kana u hanedza mufumakadzi wawe zwi khagala. • U lingedza u tandulula thaidzo iyi, Vho-Luvhone vho ya u hadzima tshelede ha Luambo wa ramabindu u ¾oµa thuso, fhedzi vha sa i wane vha fhedza vho fhambana/kuµana. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/2016 SCE – Memorandamu • Vho lingedza na u ya banngani u koloda masheleni, zwe vhutoto vha fhedza vha tshi fhambana/kuµana na muhulwane wa bannga. • Musi Vho-Eme¼i vha tshi halifhelwa nga mukalaha wavho Vho-Luvhone vha la¾a na founu fhasi vha lidza na tsa¿wa nga murahu ha musi vho vha vhudza nga ha tshikolodo tsha vhengeleni ¼a zwiambaro. Khuµano i mbo ½a½a u hulela. • Musi Vho-Luvhone vha tshi se¿wa nga Vho-Eme¼i vha tshi vha kaidzela u amba mafhungo fhethu hu si hone, ndi u kuµana vhukati ha vhaanewa vhahulwane. • Musi Vho-Eme¼i na Vho-Luvhone vha tshi wana thuso ya masheleni kha Dzhalagoma, zwi fhedza zwo vha dzhenisa nga ¾hoho kha zwa vhugevhenga zwine zwa lwa na mulayo wa shango – iyi ya mbo vha khuµano vhukati havho na mulayo. Magumo Mu¿wali o kona u bveledza khuµano buguni iyi nga u shumisa Vho-Luvhone na Vho-Eme¼i sa vhaanewa vhahulwane. Buguni iyi kutshilele kwa avha vhavhili kwo fha¾wa nga nµila i tendiseaho u bveledza khuµano na u ¾o¾omodza puloto. [25] KANA TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana MBUDZISO YA 7 (MBUDZISO PFUFHI) 7.1 Mafhungo aya a ¾ana Vho-Eme¼i sa mufumakadzi ane a kona u fhuredzela munna wawe nahone a konaho u µiambela/Mufumakadzi a sa tati u ita zwithu zwi lwaho na mulayo/Mufumakadzi o goµombelaho na u fa luvalo kha zwa vhugevhenga.√√ (2) 7.2 Mafhungo a Vho-Eme¼i a u rengisa mbanzhe phanµa o µo fhela nge vha farwa nga mapholisa musi Dzhalagoma o no ½ea vhu¾anzi zwa vho khwa¾hisedza nyofho/u timatima ha Vho-Luvhone.√√ (2) 7.3 Khuµano yo vhangwa nga ha musi Luambo a tshi hana u thusa Vho-Luvhone nga u vha koloda tshelede, a vho tou vha kolela.√√ (2) 7.4 Ndi mu¾a une wa vha na mufumakadzi a funesaho zwithu zwa n¾ha zwe zwa vhangela mu¾a uyu zwikolodo. Mu¾a une munna a si kaidze mufumakadzi musi e kha zwa vhuhovheleli.√√ (2) 7.5 Vho-Eme¼i vha µipfa vho takala/vhe ma¾hakheni ngauri vha khou vhona mafhungo a bindu ¼avho a tshi khou tshimbila zwavhuµi.√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/2016 SCE – Memorandamu 7.6 Mu¿wali wa bugu vha tama ri tshi guda uri vhathu ri songo vha na vhuhovheleli na u funesa zwithu zwine ra sa kone u zwi swikelela nga ri½e vha½e, ngauri zwi nga ri dzhenisa khomboni/vhugevhenga a vhu vhuedzi tshaho.√√ (2) 7.7 Kutshilele kwa Vho-Luvhone kwa u fhumula kwo ita uri vha µalelwe nga zwikolodo lwe vha vho µidzhenisa kha zwa vhugevhenga he ha ita uri vha fhedzisele vho farwa. Izwi ndi zwe vha vha vha songo zwi lavhelela vhutshiloni havho/mu¾ani wavho.√√√ (3) 7.8 Mu¿wali vha tama ri tshi guda uri musi muthu e ¾hoho ya muµi u tea u khwa¾ha a si sokou tendatenda zwithu zwi tshi tshinyala o lavhelesa. Ri vhona afha buguni Vho-Luvhone vha tshi balelwa u laya/kaidza mufumakadzi wavho zwe zwa fhedza zwo vha dzhenisa khakhathini. Ndi tsumbo ya munna o kundelwaho u langa mu¾a wawe.√√√ (3) 7.9 Dzhalagoma o µisa tshanduko nge a vha ½ea thuso ya u badela zwikolodo. O dovha a dzhenisa Vho-Eme¼i na Vho-Luvhone kha zwa vhugevhenga. O dovha hafhu a vha ambulula vha fhedza vho farwa.√√ (Zwivhili fhedzi) (2) 7.10 Ee/Zwi a ¾anganedzea, ngauri o vha a tshi khou ¾oµa u vha thusa nga u renga thundu yavho uri vha kone u wana tshelede, vhone vha sa zwi ¾anganedze.√√ KANA Hai/A zwi ¾anganedzei, ngauri sa khonani o vha o tea o vha thusa fhedzi a vho vha kolela nga u vha vhudza uri u µo tou renga thundu dzavho. √√ (2) 7.11 • Ndo vha ndi tshi nga mu eletshedza uri a litshe vhuhovheleli ngeno a si na tshelede, nahone a fushee nga/¾anganedze zwine a vha nazwo.√ • Ndo vha ndi tshi »o mu vhudza uri kha thome a lifhe zwikolodo zwawe zwo¾he a si tsha renga tshithu tshiswa.√ • Ndo vha ndi tshi »o mu eletshedza uri a ye kha vhaeletshedzi vha masheleni a lifhe milandu yawe yo¾he. √ • Ndo vha ndi tshi »o mu vhudza uri kha µigudise u thetshelesa munna wawe tshifhinga tsho¾he.√ (Zwiraru fhedzi na zwi¿we zwi pfalaho). (3) [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/2016 SCE – Memorandamu BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau MBUDZISO YA 8 (MBUDZISO NDAPFU) KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. ADENDAMU Marangaphan»a Vhaanewa ndi vhathu vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza puloto buguni yawe. Khuµano ndi u fhambana kana u pikisana vhukati ha masia o fhambanaho kha puloto – vhukati ha muanewa dendele na mupikisi, muanewa o livhana na mupo/ tshiimiswa, muanewa o livhana na tshitshavha, kana muanewa o livhana na ene mu½e mihumbulo yawe i tshi lwedzana. Mbuno • Kha nganea iyi Vho-Lugisani sa munwe wa vhaanewa vhahulwane khuµano ya bugu iyi i a vha kwama. • Vho-Lugisani ndi muthu ane a ima na ngoho zwenezwo zwa ita uri vha kuµane na Vho-Mamidze na khonani dzavho vhunga vha sa pfani na ngoho. • U ima havho na ngoho hu vhonala kha mulandu wa Vho-Sandani Mawelewele vha tshi ri ha na mulandu, ngeno vhavenµa Vho-Langanani Mandiwana vha tshi ri kha vha bvise tshelede. • Vho-Lugisani vha thoma u vhengiwa nga Vho-Mandiwana na vhamusanda Vho-Mukhotho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/2016 SCE – Memorandamu • Vho-Lugisani vha dovha hafhu vha imelela Khumela Rabambukwa uri ho ngo fhisa muµi, Vho-Tshikwe¾a ndi vhone vha½e vho fhisaho. • Vho-Lugisani vha hana mafhungo a mirundu, tshikona, zwi¾ambo na thondo, vha ri kha hu khuriwe mudavhi wa bola na u renga goloi uri vha¾hannga vha reile. • Vha dovha hafhu vha vhengelwa u imelela Phundulu we a sukumedzela vhafunzi Vho-Mamidze tshaloni tsha Muana¼o Ra¼ineba. Henefha Vho-Lugisani vho thoma u vhengiwa nga vhafunzi Vho-Sam Mamidze. • Vho-Lugisani vha dovha hafhu vha vhengelwa uri vho amba uri Vho-Mari¾a mufumakadzi wa Vho-Mamidze ndi vhone vho lumaho Vho-Mmbi, hu si mmbwa Maphangule. • Vho-Lugisani vha dovha hafhu vha vhengelwa mafhungo a Ratshilumela Budzwa we a pfi o via Tshiwanµalani ¿wana wa Vho-Mandiwana ngeno zwi si zwone; hu uri Tshiwanµalani o tou µivhulaha. Vho-Lugisani afha vho sumbedza uri Ratshilumela Budzwa ha na mulandu ngauri musi uyo o vha o no farwa. • Vho-Lugisani vho mbo iswa Dovhoni u vha mukoma wa Vho-Nyamalwela Singo. Henengei vho mbo thoma u bveledza shango, vha fhedza vho vhengelwa na zwenezwo. • Vho gwisa maµi vha fhedza vha ya Johannesburg u ¾oµa tshelede ya u fha¾a tshikolo na ki¼iniki, he vha i wana. U shuma ha Vho-Lugisani ho vhaisa Vho-Mamidze, Vho-Mandiwana na Vho-Mukhotho, vha fhedza vho vha lu¾anya na Vho-Nyamalwela Singo nge ha pfi vha khou vhanga vhuhosi. • Vho-Lugisani vho vhengiwa nga Vho-Mphaga vha tshi vhona unga vha khou vha dzhiela shango na vha¾anuni vhavho • Vho µo ¿walelwa vhurifhi ha u pandelwa shangoni lwe vha vho vhulahelwa na ¿wana wavho Mukandangalwo. • Vho-Lugisani vho fhedza vho wanala uri a vha na mulandu hu tou vha na tshikwekwe tsho itwaho nga Vho-Mamidze, Vho-Mukhotho na Vho-Mandiwana. Magumo Mu¿wali o kona u bveledza khuµano buguni ino nga u shumisa Vho-Lugisani sa muanewa. Buguni iyi kutshilele kwa Vho-Lugisani kwo fha¾wa lwa vhudele u bveledza khuµano. [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/2016 SCE – Memorandamu MBUDZISO YA 9: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO PFUFHI 9.1 Mafhungo aya a ola Vho-Lugisani sa mushumi wa biko.√Muthu wa u konµelela a funaho shango ¼a hawe ¼i tshi bvelela.√ (2) 9.2 Zwo ita uri shango ¼a Dovhoni ¼i bvele phanµa nge ha vho fha¾iwa dziki¼iniki, zwikolo na midavhi ya bola, zwa ½a½isa uri Vho-Lugisani vha vhengwe nga Vho-Mamidze na khonani dzavho.√√ 9.3 Vho-Lugisani vho vha munna a funaho ngoho, ngeno Vho-Mandiwana na lugwada lwavho vha tshi funa mazwifhi na u lukela vha¿we vhathu maano mavhi.√√ (2) 9.4 Vho-Lugisani vho vha munna a funaho u bveledzisa shango ¼a hawe. Vho vha muthu wa u humbulela mvephanµa kha sia ¼a vhaswa na vhadzulapo. Vho vha muthu wa u funa u shuma vha kha ngoho.√√ (2) 9.5 A ita uri vha µale dakalo kha gundo ¼a u bveledzisa shango ¼a Dovhoni nge vha wana vhathu uri vha µe vha dzule na u bindudza Dovhoni, ha vha u phethea ha miloro yavho.√√ (2) 9.6 Mu¿wali u tama ri tshi guda uri ri songo dzulela u lukela vha¿we vhathu maano mavhi ngauri zwi a fhedza zwo wanala vha vho dzhena khomboni.√√ (2) 9.7 Muanewa dendele o µo fhedza thaidzo yawe yo tandululea ngauri vhamusanda Vho-Mphaga vho µo fhedza vho wana ngoho ya mafhungo. Vho-Lugisani vho µo fhedza vho vhewa vhuhosi ha ¼a Dovhoni, vhadziatshimbevha vho¾he vha pandelwa.√√√ (3) 9.8 Ndivho ya mu¿wali ndi u ¾oµa u sumbedza uri murangaphanµa u a dzhia tsheo dzo teaho.√ Izwi ri zwi vhona musi vhamusanda vha tshi pandela Vho-Mandiwana na khonani dzavho, vha si vhone mulandu Vho-Lugisani.√√ KANA Ndi u sumbedza uri murangaphanµa a sa wana vhaeletshedzi vha vhukuma tshi¿we tshifhinga u a dzhia tsheo dzo khakheaho, a vho tou µisola nga murahu ho no tshinyala zwinzhi.√√√ (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho) (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/2016 SCE – Memorandamu 9.9 Masiandaitwa a u farwa ha Tshammbenga ho ita uri a bululule Vho-Mandiwana na khonani dzavho. Vho-Mandiwana na khonani dzavho vho vhonwa mulandu vha pandelwa shangoni ngauri tshiphiri tsho bvela khagala.√√ (2) 9.10 Hai/A ku ¾anganedzei, ngauri sa mufunzi vho vha vho tea vha songo µidzhenisa kha vhukwila na tshikwekwe tsha u fhe¾a Vho-Lugisani.√√ (2) 9.11 - Ndo vha ndi tshi nga vha kaidza kha mafhungo avho a mazwifhi na vhumbulu √ - U vha kaidza kha u lukela mu¿we muthu maano mavhi.√ - Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza u tikedze vhamusanda kha u fha¾a shango hu si u ¼i kokodzela murahu.√ - Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza uri vha bve kha mafhungo a tshanµanguvhoni.√ - Ndo vha ndi tshi nga µishona nda shandukisa kutshilele kwanga, nda rembuluwa nda bva kha vhutshilo ha vhumbulu, vivho na u sa funa/ tevhela ngoho. √ (Na zwi¿wevho zwi pfalaho) (3) [25] KANA MAFELADAMBWA – NE Sigogo MBUDZISO YA 10 (MBUDZISO NDAPFU) KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 ADENDAMU - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/2016 SCE – Memorandamu Marangaphan»a Vhaanewa ndi vhathu vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza puloto buguni yawe. Khuµano ndi u fhambana kana u pikisana vhukati ha masia o fhambanaho kha puloto – vhukati ha muanewa dendele na mupikisi, muanewa o livhana na mupo/tshiimiswa, muanewa o livhana na tshitshivha, kana muanewa o livhana na ene mu½e mihumbulo yawe i tshi lwedzana. Mbuno • Kha bugu iyi Mawela ndi mu¿we wa vhaanewa vhahulwane vhane khuµano buguni iyi i a mu kwama. • Musi Mawela a tshi welawela mafhungo ane a sa a µivhe a zwa vhuloi. • Vhutendatenda kha zwa vhuloi zwo µo ita uri Mawela a kuµane na vhathu vhanzhi. • Mawela o pfa mafhungo a vhuloi e Vho-Ma¾odzi vha vha vha tshi khou amba na mme awe Vho-Sara. • U tenda uri saga ¼e ¼a vha ¼i na mmbwa yo faho a si mmbwa ndi phele ya zwa vhuloi. • U vhenga Vho-Maemu, khonani ya mme awe a tshi ri ndi muloi, vha mu gadisa phele vhusiku. • U ¾oµela Vho-Maemu makhomurethe uri vha mu thuse kha u vha fhisedzela ngomu nµuni. • U dodoma vhusiku na tshigubu tsha pi¾irolo a tshi ¾oµa u fhisedzela vha mu¾a wa ha ·ialama, ha Vho-Maemu, ngomu nµuni. • Mawela u fhedza o farwa nga mapholisa ngauri o vha a tshi khou ita zwi lwaho na mulayo wa shango. • Mawela mafhungo awe a ita uri khotsi awe vha pfe vha si tsha mu pfesesa lwe vha shona na u ya kerekeni. • Mafhungo a u farwa hawe a fhedza o shonisa Vho-Ramasunzi, Vho-Sara na Vho-Ma¾odzi, makhadzi wawe. Magumo Mu¿wali o kona u bveledza khuµano buguni ino nga u shumisa Mawela sa muanewa. Buguni iyi kutshilele kwa Mawela kwo fha¾wa lwa vhudele u bveledza khuµano. [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/2016 SCE – Memorandamu MBUDZISO YA 11: MAFELADAMBWA – MBUDZISO PFUFHI 11.1 Vho-Maemu ndi mufumakadzi o dzikaho a funaho ¿wana wawe, vha dovha hafhu vha vha muthu a sa fheli mbilu.√√ (2) 11.2 Zwi thusedza ngauri phanµa ndi he Vho-Maemu vha pomokwa vhuloi, lwe Mawela a µo fhedza o dzudzanya makhomorethe uri vha µo ya vha fhisa muµi wa ha ·ialama zwe zwa µo fhedza zwi songo tsha konadzea.√√ (2) 11.3 Ndi mafhungo e Mawela a sokou pfa a tshi khou fhira a uri Vho-Maemu ndi muloi, nahone vha na phele ine vha mu gadisa vhusiku.√√ (2) 11.4 Mawela sa mutshudeni wa yunivesithi hune ha wanala makhomorethe vhathu vha sa lengi u dzhenwa nga muya, lune na zwa u fhisa zwifha¾o zwa leluwa khavho, ndi ngazwo o vha ramba. √√ (2) 11.5 Mafhungo aya a sumbedza e a tshifhinga tsha zwino, hune mihumbulo ya vhaswa ya si lenge u kungea vha µidzhenisa kha zwo bvaho nga hone u tshutshudzana.√√ (2) 11.6 Mu¿wali u tama ri tshi guda uri vhathu a vho ngo tea u sokou welawela kha mafhungo ane vha sa a µivhe ngauri zwi a dzhenisa khomboni/Muthu ho ngo tea u vha na vhutendatenda kha zwa vhuloi ngauri zwi nga mu wedza khakhathini. √√√ (3) 11.7 Thaidzo ya Mawela yo fhedza i songo tandululea ngauri a vho farwa a gwevhiwa u dzula dzhele mi¿waha ya 22. √√√ (2) 11.8 Ndivho ndi ya uri Vho-Ramasunzi sa ¾hoho ya muµi vha tea u ima vha si vhe na vhutendatenda kha zwa vhuloi.√ Vho vha tshiga tsha u imela ngoho naho miraµo yo¾he ya mu¾a i tshi fhambana na kuhumbulele kwavho.√√ (3) 11.9 Vhu¾anzi ha vhafunzi Vho-Sedzani ho thusedza uri ngoho ya mafhungo i bvele khagala. Vho-Maemu vho ¾anzwiwa samba ¼a vhuloi, vhunga tshiphiri tsho fhedza tsho bvela khagala.√√ (2) 11.10 Hai, ndi vhona zwi songo tea ngauri a hu na muthu ane a vha na ndugelo ya u dzhia mulayo a u vhea zwanµani zwawe. Arali muthu o u khakhela u tea u dzula fhasi wa amba nae kana wa vhidza mapholisa uri vha u thuse.√√ (2) 11.11 Ndo vha ndi tshi nga vha eletshedza uri vha songo tshila nga u humbulela mu¿we muthu vhuvhi. Ndi nga vha eletshedza uri muthu u tea u tshila zwavhuµi na khonani yawe vha si tende u fhandiwa nga vhukati. Muthu a songo vha na vhutendatenda kha zwa vhuloi ngeno a si na vhu¾anzi. √√√ (Na zwi¿we zwi pfalaho) (3) [25] NA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/2016 SCE – Memorandamu KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA MBUDZISO YA 12: MBUDZISO NDAPFU HA U TSA NDI HA U GONYA: NA ZWONE ZWI A DINA – LL Mafenya na NA Milubi KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 ADENDAMU - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Milaedza ndi ndayo/pfunzo ine ra i wana musi ri tshi vhala bugu ya µirama ine mu¿wali a tama u ombedzela kha ri½e sa vhavhali. Mulaedza muhulwane µiramani iyi ndi wa u eletshedza vhaswa uri vha songo gidimela u vha na vhana, kha vha thome vha dzhene tshikolo vha ¾huphudze pfunzo dzavho. Mbuno Kha µirama iyi ri wana milaedza i tevhelaho: • Muthu u tea u thetshelesa musi a tshi laiwa. Ri vhona manese vho µa ngei tshikoloni u laya vhana nga mafhungo a vhuteamu¾a. • Muthu u tea u vhea pfunzo phanµa n¾ha ha zwithu zwo¾he. Khuthadzani na Muvhulawa vha tshi nanga pfunzo phanµa u fhirisa u beba vhana. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/2016 SCE – Memorandamu • Muthu ha ngo tea u vhulaha/u bvisa thumbu. Marubini u vhifha muvhilini a humbula u tou bvisa thumbu ngeno a sa zwi µivhi uri ha tsha µo dovha a vha na mu¿we ¿wana. • Vhasidzana vha songo takadza vhatukana nga u vha bebela vhana ngeno vha sa µo vha ¾hogomela. Marubini u dovha a vhifha muvhilini nga ¿wana wa vhuvhili ngeno wa u thoma a songo ¾hogomelwa nga khotsi awe. • Vha¾hannga vha songo bebisa vhana vhane a vha nga µo vha na vhuµifhinduleli khavho. Marubini u pandelwa hayani a ya a dzula na makhulu wawe vha tshi ¾hogomela ¿wana hu si munna wawe. • Vha¾hannga vha tea u ambara khondomu musi vha tshi ita zwa vhudzekani uri vha sa µo vha na vhana vha songo µiimisela. • Muthu u tea u amba ngoho tshifhinga tsho¾he kha mufunwa wawe, a songo vha na zwiphiri. Marubini u dzumbela munna wawe mafhungo a uri ene o vhuya a bvisa thumbu kale a kha µi vha tshikoloni. Magumo Mu¿wali wa »irama iyi o kona u bvisela khagala milaedza ine ya vha ya ndeme kha vhutshilo hashu, nga maanµa vhaswa. [25] KANA MBUDZISO YA 13 (MBUDZISO PFUFHI) HA U TSA NDI HA U GONYA: MUTSHUTSHU – LL Mafenya na NA Milubi 13.1 A ola Ntshavheni sa mubvumbedzwa a sa koni u µihumbulela/munna ane a fhurwa/tshutshudzwa nga vha¿we/a songo thanyaho.√√ (2) 13.2 Ndi tshipiµa tsha ma¾hakheni a bugu ngauri Ntshavheni mafhungo o vha o mu vhifhela tsho¾he, vhunga zwino muµi wawe wo pwashea/o fhambana na mufumakadzi wawe.√√ (2) 13.3 Ndi khuµano ya nga ngomu,√ ngauri mubvumbedzwa u vha a tshi khou bvukulula zwithu zwi mu dinaho.√ (2) 13.4 Vha fhambana ngauri Ntshavheni u a tenda u tshutshudziwa a lwa na mufumakadzi wawe vha fhambana, ngeno Funzani o isa phanµa na u funana na mufumakadzi wawe a dzula nae. √√ (2) 13.5 Alice o pfiswa vhu¾ungu musi a tshi pomokiwa samba ¼a u pfi ha fhulufhedzei mbinganoni yawe. √√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/2016 SCE – Memorandamu 13.6 Ntshavheni na Alice ndi vhathu vhane vho funzea, vho¾he vha a shuma, vha dzula nµuni dza musalauno, vha shumisa dzigoloi u tshimbila ngadzo na dzi¾hingo kha u amba. Haya mafhungo o¾he a sumbedza a tshi anana na tshifhinga tshine vha khou tshila khatsho tsha musalauno. √√√ (3) 13.7 Mu¿wali wa µirama u tama u bvisela khagala mafhungo a uri muthu a songo tenda u tshutshudziwa a ita zwithu zwo bvaho zwine a µo µisola nga murahu/muthu kha thanyele khonani mmbi dzi fhedzaho dzo tshinyadza mu¾a wawe.√√ (2) 13.8 Ntshavheni u ya hawe halwani a tshi ya u dzedza na khonani mmbi zwo mu pwashela mu¾a. U ¾wa na vhanna vha si na vhafumakadzi zwo mu tshinyisedzela mu¾a wawe.√√ (2) 13.9 Ma¾hakheshandwa ndi a musi Ntshavheni a tshi humbula uri nga zwiito zwawe u khou tsireledza mufumakadzi wawe, atsina kha Alice u zwi vhona hu u tambudzwa, a mbo µi ¾uwa a ya hayani, zwe Ntshavheni a vha a songo zwi lavhelela.√√√ (3) 13.10 Ee, zwi a ¾anganedzea, ngauri arali muthu a tshi khou tshila nga u fulufhedzea a vho pomokwa uri ha fulufhedzei, ndi khwine o ¾ala a sa athu u vhulahwa, ngauri muthu ha tei u kombetshedza lufuno arali lu siho. √√√ (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho) (3) 13.11 Ee, ngauri arali muthu a nga tambudza mufumakadzi nga nµila i¿we na i¿we, mufumakadzi onoyo u a vhiga mulandu mapholisani, muhwelelwa uyo a Farwa/Ndayotewa i na mbetshelwa dzo¾he dza u ¾honifha pfanelo dza vhafumakadzi. √√ KANA Hai, ngauri vhafumakadzi vha khou tambudzwa nga maanµa hafha miµini, vha tshi ya u pota a zwi yi fhethu.√√ (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho) (2) [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/2016 SCE – Memorandamu MBUDZISO YA 14: MBUDZISO NDAPFU MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 ADENDAMU - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 24 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Milaedza ndi ndayo/pfunzo ine ra i wana musi ri tshi vhala bugu ya µirama ine mu¿wali a tama u ombedzela kha ri½e sa vhavhali. ¶iramani iyi muhumbulo muhulwane ndi wa u kaidza vhokhotsi uri vha litshe u tambudza vhana na vhafumakadzi. Mbuno Kha µirama ino milaedza ndi i tevhelaho: • Vhokhotsi vha songo tambudza vhana vhavho lwa vhudzekani. Vho-Buku¾a vha tambudza Ntshengedzeni lwa vhudzekani. • Vhabebi kha vha fune vhana vhavho u fana ngauri vho tou vha beba. Vho-Buku¾a vha tshi dzulela u rwa na u semekanya Tsumbedzo a songo khakha tshithu ngeno e ¿wana wavho. • Vhanna vha tea u sa tambudza vhafumakadzi vhavho na u sa vha na zwiphiri. Vho-Buku¾a vha ita uri Vho-Takalani vha vhe kule na Ntshengedzeni ane a vho sumbedza a si na mutakalo. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/2016 SCE – Memorandamu • ºwana ane a tambudzwa lwa vhudzekani ha na mutakalo, nahone kushumele kwawe kwa tshikoloni ku a tsela fhasi. Zwiito zwa u tambudzwa ha Ntshengedzeni lwa vhudzekani zwi ita uri a si tsha shuma zwavhu»i tshikoloni, u vho dzula o e»ela, a si tsha thetshelesa, na u dzulela u lila musi e ngomu ki¼asini. • Vhabebi kha vha litshe u sokou halifhela vhadededzi ngeno mulandu we vha ita vha tshi u µivha. Vho-Buku¾a vha tshi sema vhadededzi uri vha »ibvise kha mafhungo a mu»i wavho. • Naho zwa konµa hani muthu ha ngo tea u µivhulaha/u dzhia vhutshilo hawe. Ntshengedzeni u lingedza u »ivhulaha nga u »ikuyela mabo»elo e tshikoloni. • Musi ¿wana e na thaidzo u tea u ¾alutshedza mubebi wawe/mudededzi/ mushumelavhapo/khonani yawe uri a µo kona u wana thuso. Mafhungo a Ntshengedzeni a swika na kha mushumelavhapo uri a mu thuse ho no vha na tshinyalelo khulu/o no vha na thumbu. • Vhana vha vhasidzana vha tea u vha tsini na vhomme avho uri vha µo kona u amba tshi¿we na tshi¿we tshine vha si tshi pfesese. Ntshengedzeni ha koni u vhudza mme awe zwine zwa khou bvelela khae. • Muthu ane a ita zwiito zwi lwaho na mulayo/u kandekanya pfanelo dza vha¿we, u µo farwa nga mapholisa. Vho-Buku¾a vha farwa nga mapholisa nge vha tambudza Ntshengedzeni lwa vhudzekani, na u rwa mufumakadzi wavho Vho-Takalani. Magumo Mu¿wali wa »irama iyi o kona u bvisela khagala milaedza ine ya vha ya ndeme kha vhutshilo hashu. [25] KANA MBUDZISO YA 15: MILOMO YA ¸UKALA – MBUDZISO PFUFHI 15.1 Mafhungo aya a ola Vho-Buku¾a sa munna wa khani a sa thetshelesi mu¿we, nahone a no funa u takadza ene mu½e fhedzi, a sa vhavhaleli ¿wana wawe/Ndi muthu a sa pfi tsha mu¿we.√√ (Mbuno mbili fhedzi) (2) 15.2 Ndi tsha nyito i takuwaho ngauri zwiwo na thaidzo zwi kwamaho Vho-Buku¾a sa muanewa dendele zwi khou aluwa zwo livha ma¾hakheni a bugu.√√ (2) 15.3 Ndi khuµano ya nga nnµa,√ ngauri Vho-Buku¾a vha khou hanedzana na zwine Vho-Ra¿wedzi sa ¾hohoyatshikolo na Vho-Ramuntswu sa mudededzi vha khou amba zwone, ngeno vha tshi µivha thaidzo ine ¿wana wavho a vha nayo.√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/2016 SCE – Memorandamu 15.4 Mu¿wali u khou sumbedza uri Ntshengedzeni u a shavha/ofha khotsi awe, ha na vhuµifhulufheli, nahone ha koni u ima a µiambela zwi mu dinaho.√√ (2) 15.5 Tsumbedzo u pfa vhu¾ungu na u vhaisala nga zwiito zwa khotsi awe ngauri vho vha vha sa mu funi.√√ (2) 15.6 Aironi ya µirama ri i vhona musi Vho-Buku¾a vha tshi farwa nga mapholisa muµini wavho, vho waniwa vha tshi khou lwa na mufumakadzi wavho, ngeno hu uri vho vha vha sa zwi µivhi na u zwi limuwa uri vha khou µo farwa nga mapholisa. √√√ (3) 15.7 Mu¿wali u tama u bvisela khagala muhumbulo wa uri vhokhotsi vha songo tambudza vhana vhavho vha vhasidzana nga u ita zwa vhudzekani navho.√ Vho-Buku¾a vha µidzhenisa kha vhuvhi uhu vha fhedza vho farwa.√ (2) 15.8 Vho-Takalani ndi mufumakadzi ane a shuma sa nese, vha vuwa hu tshe nga matshelonitsheloni vha tshi ya mushumoni, tshi¿we tshifhinga vha shuma vhusiku lune zwithu zwi no bvelela nga masiari kana nga maµautsha hafha hayani a vha koni u zwi vhona.√√√ (3) 15.9 Vho-Buku¾a na u eletshedzwa/kaidzwa havho vha khou isa phanµa na u tambudza Ntshengedzeni nga u ¾oµa u fusha vhone vha½e, zwe zwa fhedza zwo swika ma¾hakheni vha tshi vho farwa nga mapholisa musi tshiphiri tsha vhu¾udzi he vha ita tshi tshi phulea.√√ (2) 15.10 Hai, a zwi ¾anganedzei, ngauri sa ¿wana a µivhaho pfanelo dzawe o vha o tea o vhudza mme awe/vhadededzi/vhashumelavhapo na mapholisa zwo¾he zwine khotsi awe vha khou mu ita a songo fhumula.√√√ (3) 15.11 Ee, ndi vhona u tshi khou ita zwo lingaho ngauri muthu a itaho zwa vhudzekani/tambudzaho na vhana u a farwa a iswa dzhele arali zwo wanala/ potiwa.√√ KANA Hai, muvhuso u khou litshedzela vhana vha tshi tambudziwa lwa vhudzekani ngauri muthu wa hone naho a farwa u a dovha a vhofhololwa. √√ (Kana zwi¿wevho zwi pfalaho) (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/2016 SCE – Memorandamu KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA MAANEA A ·ITHERETSHA – MBUDZISO NDAPFU: VHURENDI [MARAGA: 10] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili Tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 - Tsenguluso yo - U sumbedza u pfesesa - Tsenguluso i fushaho/ - Tsenguluso ya ¾hoho i - A hu na u pfeseswa ha Tsenguluso ya ¾hoho nwelelaho ya ¾hoho na u sengulusa ¾hoho linganelaho ya ¾hoho sa fushi ¾hoho Tshidziki tsha mafhungo/u - Mbuno dzo angalalaho nga nµila yone - Hu na dzi¿we mbuno - Hu na tshaedzo - A hu na thikhedzo u khwa¾hisedza nga vhu¾anzi dzi gobolaho; hu na - Phindulo ndi yo dzavhuµi dzi tikedzaho khulwane ya mbuno bva kha tshirendo na kupfesesele kwa khwa¾hisedzo yo dziaho faredzaho ¾hoho dzi tikedzaho ¾hoho - Mugudi ha na nµivho tshibveledzwa u bva kha tshirendo zwidodombedzwa zwi - Naho dzi¿we dza - Kupfesesele kwa fhasi ya lushaka lwa ¼i¿walwa - U pfesesa ha n¾hesa ha khagala mbuno dzo tikedzwa, hu kwa lushaka lwa (vhurendi) na tshirendo MARAGA 7 lushaka lwa ¼i¿walwa - Mbuno dzi pfadzaho µi vha na vhu¾anzi vhu sa ¼i¿walwa (vhurendi) na (vhurendi) na tshirendo dzo ½ekedzwa, naho tendiseiho tshirendo dzi¿we dzadzo dzi - U pfesesa ha mutheo ha songo tou tikedzwa u lushaka lwa ¼i¿walwa swika henefho (vhurendi) na tshirendo - U pfesesa ha lushaka lwa ¼i¿walwa (vhurendi) na tshirendo TSHIVHUMBEO NA - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tshi re - Hu µi vha na vhu¿we - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tsho LUAMBO lunzhedzanaho tsho¾he khagala na mbuno dzi vhukhakhi ha pulaniwa lwo khakhea tsho¾he - Mbuno dzo lundwa tevhelelanaho lu tshivhumbeo khakheaho - Vhukhakhi vhunzhisa Tshivhumbeo, thevhekano tshidele nahone dza pfadzaho - Maanea/Phindulo i - Mbuno a dzo ngo ha luambo na tshitaila i pfadzaho na bveledzwa zwi khagala - Thevhekano ya mbuno shaedza thevhekano yo dzudzanywa lu ku½ekedzelwe kwa tsho¾he i a pfadza fha¾eaho ya kupfesesele pfadzaho mafhungo - Luambo, tshitaela, na - Luambo, thouni na na ndunzhendunzhe - Vhukhakhi ha luambo Luambo, thouni na thouni zwo vhibva, zwi a tshitaela vhunzhi zwo - Luambo lwo faredza vhu khagala tshitaila zwo shumiswaho ¾okonya, nahone zwo lulama vhukhakhi vhu si gathi, - Thouni na tshitaila a kha maanea/phindulo lulama thouni na tshitaela zwo ngo tea ndapfu - A hu na vhukhakhi vhu hunzhi zwo tea vhonalaho ha girama, MARAGA 3 mupele¾o na zwiga zwa u vhala MARAGANYANGAREDZI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/2016 SCE – Memorandamu KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A ·ITHERETSHA – PHINDULO NDAPFU: NGANEA NA ¶IRAMA NA FO·OKU·OO [MARAGA: 25] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 - Phindulo ya - U sumbedza u pfesesa - U pfesesa ¾hoho lwo - U pfesesa ¾hoho lwa u - U pfesesa hu¾uku¾uku Tsenguluso ya ¾hoho ma¾hakhe¾hakheni/n¾hesa: na u sengulusa ¾hoho nga linganelaho/hu songo tou phuphuledza; a hu ha ¾hoho Tshidziki tsha mafhungo/u 14–15 nµila yone goµombelaho; a si zwo¾he tou vha na zwi¿we - Ndingedzo yo khwa¾hisedza nga vhu¾anzi Phindulo ya ma¾hakheni/n¾ha: - Phindulo ndi yo zwi¾alusi zwo zwi¾alusi zwo rembeµaho/i songo na kupfesesele kwa 12–13 faredzaho dodombedzwaho senguluswaho nga khwa¾haho ya u fhindula tshibveledzwa - Tsenguluso yo nwelelaho ya zwidodombedzwa zwi - Hu na dzi¿we mbuno dzi vhuµalo mbudziso ¾hoho khagala tikedzaho ¾hoho - Mbuno ¾hukhu dzi - Makumedzwa ha MARAGA 15 - Mbuno dzo angalalaho dzi - Mbuno dzi¿we dzi - Ma¿we makumedzwa o tikedza ¾hoho tendisei na kathihi gobolaho; hu na khwa¾hisedzo pfadzaho dzo ½ekedzwa, tikedzwa, fhedzi vhu¾anzi - Makumedzwa a - Mugudi ha na nµivho yo dziaho u bva kha naho dzi¿we dzadzo dzi a vhu tendisei tshifhinga tshimbilelanaho ndi ya lushaka lwa ¼i¿walwa tshibveledzwa songo tou tikedzwa u tsho¾he ma¾uku¾uku kana tshibveledzwa - U pfesesa ha n¾hesa ha swika henefho - U pfesesa ¼i¿walo na - U pfesesa hu¾uku ha lushaka lwa ¼i¿walwa na - Hu na vhu¾anzi ha u tshibveledzwa hu songo ¼i¿walwa na tshibveledzwa pfesesa lushaka lwa fhelelaho tshibveledzwa ¼i¿walwa na tshibveledzwa TSHIVHUMBEO NA 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 LUAMBO - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tshi re - Hu na vhu¿we vhu¾anzi - Tshivhumbeo tsho - U shaea ha lunzhedzana tsho¾he khagala na makumedzwa ha tshivhumbeo pulaniwa nga nµila yo tshivhumbeo tsho Tshivhumbeo, thevhekano i - Marangaphanµa na magumo a tevhelelanaho lu - U pfadza na khakheaho pulaniwaho zwi khakhisa pfadzaho na ku½ekedzelwe ndi zwa n¾hesa pfadzaho ndunzhendunzhe zwi µi - Makumedzwa ho ngo thevhekano ya kwa mafhungo - Makumedzwa o vhekanywa - Marangaphanµa na vha hone, fhedzi zwo vhekanywa nga nµila i ¼ikumedzwa Luambo, thouni na tshitaila zwavhuµi nahone a bveledzwa magumo na dzi¿we faredza vhukhakhi pfadzaho - Vhukhakhi ha luambo zwo shumiswaho kha zwi khagala phara zwo dzudzanywa - Hu na vhukhakhi vhu - Vhukhakhi ha luambo na tshitaila zwi itisa uri maanea/phindulo ndapfu - Luambo, tshitaela, na thouni nga nµila yo faranaho vhonalaho ha luambo; vhu khagala phindulo iyi i kundelwe zwo vhibva, zwi a ¾okonya, - U tevhekana hu thouni na tshitaila hunzhi - Thouni na tshitaela a u swikelela MARAGA 10 nahone zwo lulama pfadzaho ha zwo tea zwo ngo tea - Thouni na tshitaela a makumedzwa - Phara hunzhi dzo lulama - Phara dzo khakhea zwo ngo tea - Luambo, thouni na - Phara dzo khakhea tshitaela hunzhi zwo lulama MARAGANYANGAREDZI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa