Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 May June 2016 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com GRAAD 12 SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) 2016 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: Awara 2½ Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 24. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/2016 SCE NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso. 2. Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re ngomu kha sia¾ari 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula. 3. Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Vhurendi (30) KHETHEKANYO YA B: Nganea (25) KHETHEKANYO YA C: ¶irama (25) 4. Fhindulani MBUDZISO ¹HANU dzo fhelela: THARU kha KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho: KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO RANDELWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI. TSHIRENDO TSHI SONGO VHONWAHO – Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE. KHETHEKANYO YA B: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI. KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI. 5. KUNANGELE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO YA B (NGANEA) NA YA C (¶IRAMA): • Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea na kha µirama dze na guda. • Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C. • Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/2016 SCE 6. VHULAPFU HA PHINDULO • Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 250 u ya kha a 300. • Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea na ya ¶irama dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha a 450. • Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga maraga dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa. 7. Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a khethekanyo IºWE na IºWE nga vhuronwane. 8. Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso. 9. Thomani khethekanyo IºWE NA IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 10. Ndangatshifhinga yo anganywaho: KHETHEKANYO YA A: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 40 KHETHEKANYO YA B: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 55 KHETHEKANYO YA C: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 55 11. ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/2016 SCE THEBU·U YA ZWI RE NGOMU KHETHEKANYO YA A: VHURENDI Zwirendo zwo randelwaho: Fhindulani mbudziso MBILI dziºwe na dziºwe. NOMBORO YA MBUDZISO MBUDZISO MARAGA NOMBORO YA SIA¹ARI 1. 'Vhungoho na vivho' Mbudziso ndapfu 10 6 2. 'Dzuvha ¼a lunako' Mbudziso pfufhi 10 7 3. 'Zwifhondo zwo salaho zwi zwo¾he' Mbudziso pfufhi 10 8 4. 'Muvhili wanga kha u dzivhelwe' Mbudziso pfufhi 10 9 NA Tshirendo tshi songo vhonwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE 5. 'Vhushai ha lupfumo' Mbudziso pfufhi 10 10 *PFESESANI: Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula MBUDZISO PFUFHI u bva kha KHETHEKANYO YA C. Kha KHETHEKANYO YA B na KHETHEKANYO YA C, fhindulani mbudziso nthihi-nthihi u bva kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we. KHETHEKANYO YA B: NGANEA NGANEA: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha NGANEA dzo randelwaho. 6. Tshi µo lilwa Mbudziso ndapfu 25 12 7. Tshi »o lilwa Mbudziso pfufhi 25 12 8. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso ndapfu 25 14 9. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso pfufhi 25 14 10. Mafeladambwa Mbudziso ndapfu 25 16 11. Mafeladambwa Mbudziso pfufhi 25 16 KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi u bva kha µirama dzo randelwaho. 12. Ha u tsa ndi ha u gonya (Na zwone Mbudziso ndapfu 25 19 zwi a dina) 13. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso pfufhi 25 19 (Mutshutshu) 14. Milomo ya ½ukala Mbudziso ndapfu 25 21 15. Milomo ya ½ukala Mbudziso pfufhi 25 22 *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. A ni lavhelelwi u fhindula mbudziso MBILI ndapfu kana mbudziso MBILI pfufhi. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/2016 SCE MUTEVHE WA U SEDZULUSA Ivhani na vhu¾anzi ha uri no fhindula tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u vhea luswayo kha uyu mutevhe wa u sedzulusa: KHETHEKANYO MBUDZISO TSHIVHALO TSHA LUSWAYO MBUDZISO DZO (√) TEAHO U FHINDULWA A: VHURENDI 1–4 2 (Vhurendi ho randelwaho) A: VHURENDI (Vhurendi vhu songo 5 1 randelwaho) B: NGANEA (Mbudziso Ndapfu kana 6–11 1 Mbudziso Pfufhi) C: ¶IRAMA (Mbudziso Ndapfu kana 12–15 1 Mbudziso Pfufhi) *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi uri no fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi MBILI. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/2016 SCE KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO VHONWAHO/RANDELWAHO/GUDIWAHO Fhindulani mbudziso MBILI kha N¸A dzo vhudziswaho. MBUDZISO YA 1 (MBUDZISO NDAPFU) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso yo vhudziswaho. VHUNGOHO NA VIVHO – TR Ratshi¾anga 1 Vhungoho na vivho ndi tshimange na mbevha, 2 Nge zwo¾he mulilo zwi sa okelani, 3 Vivho ndi vhu¼ada, vhungoho ha amba ¼a revha, 4 Naho tshadzo mboho idzi mbili hu u buµulana. 5 Mutshilitshili wa vivho ndi vhutsilu, 6 Ngeno vhungoho vhu tshi phukhula nga nµivho 7 Tsha vivho ndi u gungula na u fara nga mbilu, 8 Ngeno vhungoho vhu tshi ¼i haµa sa khwivho. 9 Mudzia u vhivha ho¾he ndi mu¼ambilu, 10 Nge na wa vha¿we mukovhe khae zwo khakhea, 11 Tshidini ndi u tama vhu¾ali ngeno wo bebwa u tsilu, 12 Wa hangwa uri zwi ¾oµwaho nga vhungoho zwi a phethea. 13 Vhungoho ndi tshiphiri tsho vhumbaho muthu na shango, 14 U vhu hanedza ndi hone u shaya nzhele, 15 Nge hone vhu½e vhu sa shavhe mivhango, 16 Vhunga kha hone vhu si na ndele. 17 Thi mangali na iwe u hanedzaho zwine nda amba, 18 Vhunga tshira tshau ndi hone vhutsilu, 19 Vha ngaho iwe ndi vhone vhe vha anda 20 Thetshelesa u pfe, u litshe u ¼a mbilu. Murendi kha itshi tshirendo u ¾oµa ri tshi guda uri muitavivho (muvhi) ha nga vuwi o kunda muitazwivhuya (muvhuya) naho vhuvhili havho avha vha tshi dzula vhe kha mbambe/nndwa i sa gumi. Nga maipfi a u bva kha a 250 u swika kha a 300, ¿walani maanea ni tshi sengulusa n»ila ye murendi a shumisa ngayo ndima/zwitanza u khwa¾hisedza vhungoho vhu re kha ¼ikumedzwa ¼o ½ewaho afho n¾ha. [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/2016 SCE MBUDZISO YA 2 (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. DZUVHA ·A LUNAKO – WMR Sigwavhulimu 1 Iwe dzuvha ¼a lunako 2 U rudza mbilu yanga 3 Nga lunako lwau lu si na muelo 4 Lunako lu pfukaho mikano ya mbilu. 5 Ndo u funa ndi sa athu u u vhona 6 Ndo u tama u tshe phethwani dza tshipulumbu 7 Nda u lomba wo tumba ngadeni ya Vho L.T. ¸efale 8 Wa µa Ngovhela u vha tshivhangalelwa tsha mbilu yanga. 9 Ndo u hwala wo dzumbama vhuhwini 10 Wo katana ngomu khufhini ya tshipulumbu 11 Ndi sa µivhi muano wa tsiko yau 12 Uri u vuwa nga u dzumbama. 13 Iwe dzuvha ¼a lunako 14 Mmbudzei o u ½eaho lunako 15 Ndi mu humbele-vho lunako 16 Lwa maipfi a zwikhoµo zwi si na muelo. 2.1 ¹alutshedzani ndeme ya ipfi 'dzuvha' kha itshi tshirendo. (2) 2.2 Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-µe? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 2.3 ¹alutshedzani zwine murendi wa itshi tshirendo a tama u bvisela khagala nga vese/mutaladzi wa 6. (2) 2.4 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a ¾oµa u u bveledza nga tshirendo itshi? (2) 2.5 No sedza tshirendo itshi nga u angaredza, kuvhonele kwa½u kwa zwithu ku fana/fhambana hani na kwa murendi? (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/2016 SCE MBUDZISO YA 3 (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. ZWIFHONDO ZWO SALAHO ZWI ZWO¹HE – NA Milubi 1 Ro vha ro ¾amba nga mukhaha 2 Mbilu dzo tshena nga dakalo 3 Musi mugobi a tshi u dodela, uri a ¾angule hau vhutshilo 4 A vhuvhama, wa kundwa i¾o ¼a u mu vhona 5 Nga gatho a vhu gathula he gathu! 6 Vhutshilo ha mbo µi vha u gathuwa tsho¾he. 7 Yawee, ndi ngani wo ¾uwisiwa wa ¾uwa 8 Wa sia maµadzwane au a tshee ma½u 9 Wo hangwa naa u¼a musi u¼a 10 He wa landula wone mulanga 11 Wa u fhambanywa na zwifhondo zwi re zwau 12 Wo hana nandi! Ho ro fa yone mbava 13 Yo tswaho vhutshilo hau 14 Ya vho sia vhumuthu ha mafhondo au 15 O ¾oredzwa kha danda ¼a vhuhali. 16 Yawee, inwi zwifhondo, fhumulani nandi 17 Tenda u ¾angulwa ha½u ho navha luvhanµeni 18 Litshani nyamulemalema u thome vhudzimba hawo swiswini. 19 Ndi hone lufhalafhala 20 Lu tshi µo bvula vivho na vhuhali zwiluvhelo 21 Ha vhonala tsho ¾angulaho lufuno lune na lu shaya. 3.1 ¹alutshedzani zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga mutaladzi/ vese ya 1: 'Ro vha ro … mukhaha'. (2) 3.2 Vhalani mitaladzi/vese ya 3 na ya 4: 'Musi mugobi … u mu vhona'. Bulani ¾hoµea/thikho/thekheniki ya vhurendi yo shumiswaho kha iyi mitaladzi. Sumbedzani na ndeme ya u shumisa thekheniki iyo. (2) 3.3 Sedzulusani mitaladzi/vese ya 16–21: 'Yawee … na lu shaya'. ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wo faredzwaho kha iyi mitaladzi. (2) 3.4 Tshitanza/Ndima ya 2 i dzumbulula mutevhetsindo-µe tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.5 Sedzulusani tshirendo tsho¾he nga u angaredza. Vhuµipfi ha½u ndi vhufhio? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/2016 SCE MBUDZISO YA 4 (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. MUVHILI WANGA KHA U DZIVHELWE – MR ¸evhutalu 1 Muvhili wanga kha u dzivhelwe lwa tsho¾he 2 Musi mimuya ya ¼ino shango i tshi vhudzula 3 Tshawo hu vhe u dziba nga midzi misima 4 Mi¾odzi i sa tati tshiµumbumukwe tsha maanµa. 5 Wanga muvhili wo µala nzanyo 6 Buluvhutsi ¼ivhi ¼a vhutshilo ¼i mbo vozha 7 Ngomu ¼a sima tshisima tsha zwilavhi 8 Tshisimakhole tsha maµi o dzikuwaho 9 Maµi a lufu lu vhusaho shango. 10 Muvhili wanga kha u dzivhelwe 11 U dzivhelwe nzivhelo ya tsemo vhuhali 12 Buluvhutsi swiswi ¼i u tambudzaho 13 ·i kundelwe nzuli dza u fhenµa 14 U vhe muvhilivhili 15 Muvhili u si tshiulu tsha u dzungulwa. 16 Shangoni ¼ino ¼o µalaho zwikwekwe zwa vharei 17 Muvhili wanga u songo µinetisa 18 Wa lilela ¼one shango 19 Shango luvhanµeni lwa zwivhulai 20 Zwivhulai zwa wone muvhili. 21 Muvhili wanga kha u tate sa mudzadze 22 U µipfundise wo µidzumbamisa 23 Vhunga mimuya mivhi ya shango 24 I mimuya lufu 25 Lufu lwa u vhulaha. 4.1 ¹alutshedzani zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga mitaladzi/ vese ya 2 na ya 3 tshirendoni itshi: 'Musi mimuya ya … misima'. (2) 4.2 Vhalani mutaladzi/vese ya 5. Ipfi 'nzanyo' ¼i ni µisela ¾halutshedzo ifhio tshirendoni itshi? (2) 4.3 Sedzulusani ndima ya 3 nga vhuronwane, ni mbo ¾alutshedza muhumbulo muhulwane wo faredzwaho nga ndima iyi. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/2016 SCE 4.4 Vhalani mitaladzi/vese ya 19–20: 'Shango luvhanµeni … wone muvhili'. Murendi u shumisa thekhiniki/thikho/¾hoµea ifhio ya vhurendi? ¹alutshedzani uri thekhiniki yeneyo i thusedza hani kupfesesele kwa½u kwa ¾halutshedzo ya tshirendo itshi. (2) 4.5 Ni a tendelana na na zwine murendi a khou amba nga mitaladzi/vese ya 23–25: 'Vhunga mimuya … lwa u vhulaha'? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] NA VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO/RANDELWAHO (HA KHOMBEKHOMBE) MBUDZISO YA 5 (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. VHUSHAI HA LUPFUMO – TN Pholi 1 Vhushai ha lupfumo 2 Ndi lupfumo lwa vhushai 3 Nge ha pfuma vhushai 4 Ha shaya lupfumo lwa vhapfumi. 5 Mushai ha na lupfumo 6 Lwa u lala a songo lala, 7 O pfuma u awela khofheni dzawe, 8 Mupfumi ndi mushai wa khofhe u vhalavhalani, 9 Mbilu i tswimila i sa fhedzi. 10 Maswina a mushai nga munwe u a vhala, 11 He a dzula ha halimihalimi, 12 A hu na zwine a shavha u dzhielwa, 13 Ha ¾oµi vhalindi magondoni awe, 14 Nge a pfuma u sa vha na tshithu. 15 Vhushai ndi lupfumo, 16 O pfumaho itshi ndi a shayaho itshi, 17 A shayaho itsho ndi o pfumaho itsho, 18 U dzikisa mbilu dza vha tshilaho. 5.1 ¹alutshedzani zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga ndima ya vhuvhili. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/2016 SCE 5.2 Ndi ifhio thekiniki/thikho/¾hoµea ya vhurendi yo shumiswaho kha mitaladzi/vese ya 2 na ya 3: 'Ndi lupfumo … pfuma vhushai'? ¸eani ndeme ya u shumisa thekiniki/thikho/¾hoµea iyo. (2) 5.3 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bvisela khagala kha ndima ya 3? (2) 5.4 Vhalani mutaladzi/vese ya 15: 'Vhushai ndi lupfumo'. Ndi ifhio figara ya muambo yo shumiswaho kha uyu mutaladzi/vese, nahone i ni µisela kupfesesele-µe kwa tshirendo itshi? (2) 5.5 Ni a tendelana na na nµila ine murendi a dzhiisa ngayo mupfumi tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/2016 SCE KHETHEKANYO YA B: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea ye na guda FHEDZI. TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana Fhindulani MBUDZISO YA 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 6: TSHI ¶O LILWA (MBUDZISO NDAPFU) Mu¿wali a re na vhutsila ho dziaho u a kona u shumisa kutshilele kwa vhaanewa u bveledza khuµano buguni yawe. No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ye mu¿wali a shumisa ngayo kutshilele kwa Vho-Luvhone na Vho-Eme¼i u bveledza khuµano buguni iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 7: TSHI ¶O LILWA (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA A Mafhungo haya o ita uri Vho-Luvhone vha tou wana zwi khagala tsho¾he zwauri hu kha µi vha na zwinzhi zwo dzumbamaho makwatini. Vho mbo µi zwi vhona zwauri thaidzo hafha shangoni wa ri u nga dzi tandulula wa dzi fhedza, u µo vha u tshi khou zwifhela vhathu. Vho-Luvhone vho vha vha tshi dzhia zwauri yunivesithi hu shuma vhathu vhane 5 vha vha na vhu¾ali, nahone vho µiimisela u vha tsumbo kha lushaka. Hezwi zwine vha khou pfa nga nµevhe dzavho, zwi khou tou vha tshimangadzo khavho. Kha vhone yunivesithi ndi fhethu hu tandululwaho madandetande nga vhoravhu¾ali vha sa humbuli vho fara zwi¼elo; vha humbula vho fara dzi¾hoho. Hu na fhungo hafha da¼i; ndo vha ndo humbula u ¼i ¾ahisa musi zwi¼iwa zwo no 10 luga, uri ¼i tou tsa zwavhuµi na zwi¼iwa zwine ra µo vha ri tshi khou ¼a zwone. Fhedzi ndi khou pfa uri naho zwi¼iwa zwi tshi kha µi vha tshi¾ofuni, ndi nga ralo u vha ¾alutshedza. Mafhungo haya a bindu he¼i a khou tshimbila nga nµila ine nda nga ri arali zwa nga ya phanµa nga u rali, na mushumo hoyu wa ¼aiburari ndi a u furalela. Zwithu zwi khou tshimbila sweety; ngoho lupfumo ndi hone ri tshi 15 µo tou µikanda ngalwo. Na n½e ndi vho tou humbula na u doba goloi zwi tshee zwi½u u itela uri bindu he¼i ¼i si thithisee. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/2016 SCE Vhone vha vhona ngei tshikoloni tshavho hu si na kubuli kwa u ¼i tshimbidza?' Vho-Eme¼i vha ralo vha tshi ita vha tshi fhalafhala mu¾ana wa Vho-Luvhone hezwi vho ralo u dzula sofani. 20 'Ri µo vhona zwi tshi ya phanµa; zwa zwino ndi nga zwifha; a thi athu pfa ndo vhofholowa kha haya mafhungo; fhedzi samusi hu si na tshine nda nga ita tshone; ndi wana ndi tshi khou tou kombetshedzea u thusana na havha vha¾hannga.' Vho-Eme¼i vho µi bvela phanµa na u vha kwengweledza uri vha dzhene khazwo zwa u rengisa uyo muri; Vho-Luvhone vha tshi vhona vho no vha vhutsini, vho µo 25 suvha nga ¼a uri hu na wavho mushumo we vha avhelwa wone nga havha vha¾hannga.Vho-Eme¼i vho µo bula ¼a uri havha Vho-Luvhone vha khou itwa ngauri a vha µivhi uri ndi vhathu vhangana vhane vha ¾oµana na hoyu muri- mu¼iwa-nga-mahosi. [Ndima ya 5] 7.1 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a ¾ana hani mvumbo ya Vho-Eme¼i sa muanewa buguni iyi? (2) 7.2 Mitaladzi ya 13–15: 'Mafhungo haya … ndi a u furalela'. ¹alutshedzani uri i thusedza hani u anetshela zwa phanµa mafhungoni a nganea iyi? (2) 7.3 Ndi tshini tshi vhangaho khuµano vhukati ha Vho-Luvhone na Luambo? (2) 7.4 Siangane ya mu¾a wa Vho-Luvhone i ¾u¾uwedza hani kutshilele kwa Vho-Eme¼i? (2) 7.5 Mafhungo e na vhala a bvukulula hani vhuµipfi ha Vho-Eme¼i zwi tshi kwama bindu ¼avho? (2) 7.6 Ndi ufhio mulaedza muhulwane une mu¿wali a tama u u pfukisa nga mafhungo a nganea iyi? (2) 7.7 Kutshilele kwa mu¾ani wa Vho-Luvhone kwo ¾u¾uwedza hani magumo a ¼ishandi nganeani iyi? (3) 7.8 Ndivho ya mu¿wali ya u shumisa Vho-Luvhone sa ¾hoho ya muµi buguni ino ndi ifhio? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 7.9 Dzhalagoma o vha tshiga tsha tshanduko ya vhutshilo kha mu¾a wa ha ¸e¾hulwe. Tikedzani ¼ikumedzwa i¼i. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/2016 SCE 7.10 U ya nga kuhumbulele kwa½u, ni vhona zwe Luambo a ita kha Vho-Luvhone na Vho-Eme¼i zwi tshi ¾anganedzea naa? (2) 7.11 No vha ni tshi nga ita mini arali no µiwana ni na khonani kana shaka ¼i tshilaho vhutshilo vhu no nga ha Vho-Eme¼i? Tikedzani muhumbulo wa½u. (3) [25] BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau Fhindulani MBUDZISO 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO 9 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 8: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO (MBUDZISO NDAPFU) Mu¿wali a re na vhutsila ho dziaho u a kona u shumisa kutshilele kwa vhaanewa u bveledza khuµano buguni yawe. No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ye mu¿wali a shumisa ngayo kutshilele kwa Vho-Lugisani u bveledza khuµano buguni iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 9: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA B A zwo ngo leluwa uri muvhunduni wa Dovhoni hu µe dzi¾hundu. Ndi zwe nga ¿waha wa vhuvhili musi Vho-Lugisani vhe Dovhoni hu nga mathomoni a ¿wedzi wa Phando, Vho-Lugisani vha dalela Johannesburg he vha dzula u swika mafheleloni a ¿wedzi wa Luhuhi. Musi vhe henengei sa muthu o shumesaho hone kale, tshifhinga tshilapfu, vha ¾angana na dzikhonani dzavho dza kale khathihi na 5 mashaka avho a kule. Kha vhenevho vha ambisa vhathu vhanzhi vha tamaho madzulo uri vha pfulutshele Dovhoni. Vha dovha hafhu vha laedzela kha dzikhonani uri nnyi na nnyi o no hondwaho nga vhutshilo ha µoroboni a funaho u dzula kha shangohaya a nga pfulutshela Dovhoni. Ndi zwone zwauri arali muthu a tshi ¾oµa zwivhuya kha vha¿we u fanela u bva 10 nµuni a tendeleka na shango hune a kona a tshi fhembeledza vho¾he ndi hone zwi tshi naka. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/2016 SCE Muthu na u hula hawe kana na lupfumo lwawe shango a ¼i koni u tendeleka ¼a µa khae ¼a mu fhembeledza. Zwino havha Vho-Lugisani vhane ra khou amba nga havho zwino a vho ngo dalela Johannesburg fhedzi lini, hai, vho dalela na dzi¿we 15 µorobo dzine vha dzi µivha vha tshi fhembeledza vhathu vha tamaho u dzula mahayani uri vha fha¾e muvhunduni wavho. Ngangoho kha lwendo lwa Vho-Lugisani vho vha na mashudu nge vha ¾angana na vha¿we vhanna vhavhili vha zwigwili. Vhenevho ndi Vho-Andries ¸ethononda vhone vho vha vha tshi takalela u fha¾a vhengele ¼ihulu ¼a musalauno ngei Dovhoni ngeno Vho-Makhado 20 vha tshi tama u fha¾a khefi khulwane vhukuma i no µo rengisa na mahalwa a tshikhuwa. Nga ¿wedzi wa Fulwi havha vhanna vhavhili vha vhuya fhano Venµa vha µa vha wana dzithendelo dza mabindu avho ho fanelaho vha dzi wana. Nga murahu ha mu¿we ¿waha nga ¿wedzi wa Fulwi hafhu zwifha¾o zwa a¼a mabindu zwa vha 25 zwo no fhela u fha¾iwa nahone nga wonoyo ¿wedzi zwa thoma u vhambadza. Nga itsho tshifhinga ndi musi Dovhoni ho no vha na miraga ya fumi-¾hanu. Zwa ita uri miµi yo¾he i vhe fui½a yo ¾angana na ya kale. Vhanna vhenevha vha dzi¾hundu vho ½angana na vhalala vha vhumba khoro yavho ya u tshimbidza mafhungo a muvhunduni wa havho. Khoro ya hone yo vha 30 i tshi shuma nga Swondaha nga masiari. [Ndima ya 7] 9.1 Mafhungo e na vhala a ola Vho-Lugisani sa muthu-µe buguni iyi? (2) 9.2 Vhalani mitaladzi ya 6–7: 'Kha vhenevho ... pfulutshele Dovhoni'. ¹alutshedzani uri izwi zwo thusedza hani u anetshela zwa phanµa mafhungoni a nganea iyi? (2) 9.3 Ndi tshini tshi vhangaho khuµano vhukati ha Vho-Lugisani na Vho-Mandiwana na lugwada lwavho? (2) 9.4 Siangane ya kutshilele kwa Vho-Lugisani yo ¾u¾uwedza hani tshipikwa tshavho tsha u bveledza shango ¼a Dovhoni? (2) 9.5 Mafhungo e na vhala a bvukulula hani vhuµipfi ha Vho-Lugisani zwi tshi kwama shango ¼a Dovhoni? (2) 9.6 Ndi zwifhio zwine mu¿wali wa bugu iyi a tama ri tshi guda nga vhutshilo ha Vho-Mandiwana na khonani dzavho? (2) 9.7 Thaidzo ya muanewa dendele ni vhona yo tandululea nga nµila-µe buguni iyi? ¹anµavhudzani phindulo ya½u. (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/2016 SCE 9.8 Ndivho ya mu¿wali ya u shumisa Vho-Mphaga sa ¾hoho ya shango buguni iyi ndi ifhio? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 9.9 U farwa ha Tshammbenga ho vha na masiandaitwa-µe kha Vho-Mandiwana na khonani dzavho? (2) 9.10 U ya nga kuhumbulele kwa½u, ni vhona kutshilele kwa vhafunzi Vho-Mamidze ku tshi ¾anganedzea naa? Tikedzani muhumbulo wa½u. (2) 9.11 No vha ni tshi nga itani arali no »iwana ni khonani ya Vho-Mandiwana na ¾hama dzavho? Khwa¾hisedzani muhumbulo wa½u. (3) [25] MAFELADAMBWA – NE Sigogo Fhindulani MBUDZISO 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO 11 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 10: MAFELADAMBWA (MBUDZISO NDAPFU) Mu¿wali a re na vhutsila ho dziaho u a kona u shumisa kutshilele kwa vhaanewa u bveledza khuµano buguni yawe. No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ye mu¿wali a shumisa ngayo kutshilele kwa Mawela u bveledza khuµano buguni iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 11: MAFELADAMBWA (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA C ·i¿we µuvha Tshimangadzo a tshi vhuya tshikoloni, a dzhena o tou sinyuwa vhukuma. A tshi dzhena afha hayani, o wana mme awe vho dzula ngomu nµuni. Vha khou endela u ita zwa u µirungela zwithu zwavho. Ene o ri u dzhena nµuni a mbo µi fhirela kamarani yawe he a swika a tou µiposa mmbeteni e tshovho! Khuvha a tshi fhira afha he mme awe vha dzula hone o fhira na u amba kana u 5 vha lumelisa zwaho a songo hu ita. 'Ai! Tshimangadzo ¿wananga, mulandu ndi mini ni tshi pfuka sa ni no nga a no ngo vhona muthu? Ho tou tshinyala mini ½amusi? No dinwa nga nnyi?' 'A hu na,' Ndi ene Tshimangadzo. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/2016 SCE 'Ni a zwifha ¿wananga, n½e ni khou ri inwi a thi ni µivhi-shu? Ipfi ¼a½u arali ¼o 10 takala ¼i a pfala, zwino ½amusi ipfi a ¼o ngo thanya. Musi no takala ndi tou ni vhona na musi ni tshe kule. Zwino kuambele kwa½u a ku khou n¾anzwa lini. ºwananga, iµani ni mmbudze zwo ni dinaho. Ngoho ½amusi ni khou sokou sinyuwa, a ni µivhi zwauri ndo ri u vhona makole haya nda mbo µi tou ni bikela µombo¼o nda ni itela na swobo ya marambo. Ngavhe ni tshi µivha uri ndi ni funa 15 hani ¿wananga, no vha ni sa nga µo lenga u mmbudza zwine zwa khou ni dina.' Tshimangadzo ha ngo tendela mme awe uri hu na zwo mu dinaho lini. Mme vha tshi vho pfa a tshi ri ¼ene¼o µombo¼o ¼ine vha µivha a tshi ¼i funesa ha khou ¼a, vha mbo µi takuwa vha ya henengei kamarani hune a khou amba e hone. Vha tshi khou µi mu vhudzisa vha tshi ya phanµa, a mbo µi ¾hukhula tshililo tshihulu. 20 Vho-Maemu vho mu kwengweledza vha sokou vhuya vha amba zwino na zwi¼a vha tshi ri mbilu yawe i we uri a kone u vha toololela zwine zwa khou mu dina. Nangoho nga murahu o vhuya a fhumula a kona u toolola. 'Mmawe, mafhungo ane nda khou lilela one a si anga lini,' a tshi ralo u khou fekemula. 25 'Zwino a si a½u ¿wananga, ni khou lilela mini ngauri a si a½u?' 'Ndi khou lila ngauri a kwama vhone mmawe.' [Ndima ya 6] 11.1 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a ¾ana hani mvumbo ya Vho-Maemu sa muanewa? (2) 11.2 Vhalani mutaladzi wa 27: 'Ndi khou lila ... mmawe'. ¹alutshedzani uri izwi zwi thusedza hani u anetshela zwa phanµa mafhungoni a nganea iyi. (2) 11.3 Ndi tshini tshi vhangaho khuµano vhukati ha Vho-Maemu na Mawela? (2) 11.4 Siangane ya kutshilele kwa Mawela sa mutshudeni wa yunivesithi i ¾u¾uwedza hani nyimele ine a µiwana a tshi vho ¾oµou fhisela Vho-Maemu nµuni? (2) 11.5 Mafhungo e na vhala a anana/tshimbilelana hani na mudzedze wa tshifhinga? (2) 11.6 Ndi zwifhio zwine mu¿wali wa bugu iyi a tama ri tshi guda nga kutshilele kwa Mawela? (3) 11.7 Thaidzo ya Mawela ni vhona yo tandululea nga nµila-µe buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/2016 SCE 11.8 Ndivho ya mu¿wali ya u shumisa Vho-Ramasunzi sa ¾hoho ya muµi buguni iyi ndi ifhio? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 11.9 Vhu¾anzi ha vhafunzi Vho-Sedzani ho thusedza hani u bveledza magumo a ¼ishandi nganeani iyi? (2) 11.10 U ya nga kuhumbulele kwa½u, ni vhona zwo tea naa uri Mawela a vhuye a dzhie ¼iga ¼a u ¾oµa u fhisa muµi wa Vho-·ialama nga mulandu wa mafhungo a u humbulela? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 11.11 Arali no vha ni khonani ya Vho-Sara no vha ni tshi nga vha eletshedza mini no sedza mafhungo a nganea iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/2016 SCE KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha µirama ye na guda FHEDZI. HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi Fhindulani MBUDZISO 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO 13 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 12: HA U TSA NDI HA U GONYA: (NA ZWONE ZWI A DINA) (MBUDZISO NDAPFU) Dzi¿we dza thikho/¾hoµea dza µirama ndi u gudisa na u mvumvusa vhathu nga milaedza i wanalaho khayo. No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani milaedza mihulwane ine ya ¾aniwa nga mafhungo a µirama iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 13: HA U TSA NDI HA U GONYA (MUTSHUTSHU) (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA D NTSHAVHENI: (E e¾he) Yaa, vhutshilo vhu a konµa. Alice ndi u n¾ala izwi zwithu. Ndo no ya lunzhi khae ndi tshi luvhelela zwi khou sea zwi tshi ¾anama. Hu dina hezwi zwine a si vhuye a sumbedza u sinyuwa. Arali o vha o sinyuwa ndo vha ndi tshi µo ri mbiti dzi tshi wa u µo vhuya. Zwino u tou amba na n½e sa muthu mu¿we 5 na mu¿we. Funzani o amba ngoho, ndi hone ndo µiitani. Ndi vho fana na vha¼a vha¾hannga vha no ¾wa vha tshi pandela vhasadzi. Na n½e ndo vha ndi tshi khou ita zwiswa ngoho, Steve na Khakhathi ndi vhathu vha u thetsheleswa lini. Zwino ndo µishuma dambi ¼ihulu khezwi. Hou¼a ¿wana o vha o nndugela 10 n½e nda tamba ngae. U tou takadza uri a si µabaµaba lune a nga gidimela u funa mu¿we muthu. Zwino ndo sokou µiita swina na u¼a mu¾hannga Matibe. Kani-ha ndi nga ya khae khamusi u µo amba na Alice? Hai, hezwo zwi nga si ite-vho lini. Kha ndi pfumbise ¼ene¼i ¼a Funzani. Tenda ndo no µi vha nµilani. Ene 15 kha founu u pfala a si tshe na nndwa na n½e lini. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/2016 SCE Nahone afhu o tenda u ya kha Alice. Ndi tsumbo ya uri o mpfarela. Na moµoro wawe zwi no takadza khoyu wo paka henefha hayani. Zwi sumba uri u hone. Areµi tenda ndo swika ndi µo pfa ngae. Arali zwo tshimbila kha Alice, muya wanga ndi 20 µo pfa wo rula. Yo, khezwi ni tshi nga no tou nndindela? FUNZANI: Ndo vha ndo dzula henefha masofani zwino ndi khou µi vhona moµoro wa½u u tshi khou ima. Na n½e a si kale ndo swika lini. Hezwi¼a ni tshi khou founa kha se¼u¼a ndo vha ndi siho fhano hayani. Ndi khou bva ngei he na nthuma. Ndo vho tou mu 25 tevhela mushumoni zwa vho ita uri ndi vhuye nae. NTSHAVHENI: U ri goloi yawe i ngafhi? FUNZANI: U ri yo ya giratshini yo iswa nga khaladzi awe. NTSHAVHENI: Zwino u ri mini? Zwi µo ita? FUNZANI: Ya, hou¼a muthu o dinalea Ntshavheni. Fhedzi ndo lingedza 30 zwi tou nga zwi µo ita. NTSHAVHENI: U ri u µo vhuya? A nga vhuya lini? FUNZANI: Ni khou dina u nkanga ndi tshi kha µi amba. U pfesesa o pfesesa. Na uri ni khou humbela pfarelo o zwi ¾anganedza fhedzi u ri a nga si vhuye a sa athu amba na inwi mu½e wa 35 mafhungo. U ri hu na zwinzhi zwine na tea u dzudzanya. [Lu¾a 1 Bono V] 13.1 Mafhungo e na vhala a ola Ntshavheni sa mubvumbedzwa-µe? (2) 13.2 Ndi tshipiµa tshifhio tsha puloto tsho ¾aniwaho nga mafhungo aya? (2) 13.3 U amba e e¾he ha Ntshavheni hu dzumbulula lushaka lufhio lwa khuµano? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 13.4 Ndi ngafhi hune Ntshavheni a fhambana hone na Funzani mafhungoni a µirama iyi? (2) 13.5 Mafhungo a µirama iyi a bvisela hani khagala vhuµipfi ha Alice? (2) 13.6 Mafhungo a mu¾a wa Ntshavheni na Alice a anana/tshimbilelana hani na mudzedze wa tshifhinga? ¹alutshedzani. (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/2016 SCE 13.7 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali wa µirama iyi a tama u u bveledza? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 13.8 Siangane na fhethuvhupo zwi ¾u¾uwedza hani Ntshavheni uri a µiwane e kha nyimele ine a vha khayo? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 13.9 Mafhungo e na vhala a kwama hani ma¾hakheshandwa a µirama iyi? Tikedzani phindulo ya½u? (3) 13.10 Ni vhona kutshilele kwa Vho-Alice na nµila ye vha µifara ngayo buguni iyi zwi tshi ¾anganedzea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 13.11 U ya nga ha inwi, ni vhona muvhuso u tshi khou ita zwo linganaho kha fhelisa u tambudzwa ha vhafumakadzi? Tikedzani muhumbulo wa½u. (2) [25] MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸efefe Fhindulani MBUDZISO 14 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO 15 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 14: MILOMO YA ¸UKALA (MBUDZISO NDAPFU) Dzi¿we dza thikho/¾hoµea dza µirama ndi u gudisa na u mvumvusa vhathu nga milaedza i wanalaho khayo. No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani milaedza mihulwane ine ya ¾aniwa nga mafhungo a iyi µirama. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/2016 SCE MBUDZISO YA 15: MILOMO YA ¸UKALA (MBUDZISO PFUFHI) Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA E VHO-RAºWEDZI: Ee! Mafhungo ndi a ¿wana wavho hoyu Ntshengedzeni. VHO-BUKUTA: Ntshengedzeni onoyu ¿wananga? Hu khou pfi ho itea mini kha ¿wananga? VHO-RAºWEDZI: Ntshengedzeni onoyu ¿wana wavho. VHO-BUKUTA: Hu khou pfi o ita mini? 5 VHO-RAºWEDZI: Ha, u ya nga u vhona hanga zwithu kha Ntshengedzeni a zwi tsha tou tshimbila zwavhuµi u fana na zwi¼a kale. VHO-BUKUTA: N½e a thi khou vha pfesesa. Vha khou amba u tshimbila zwavhuµi nga nµila-µe? Kani u vhonala sa muthu o thithiseaho muhumbuloni? 10 VHO-RAºWEDZI: A zwo ngo tou ralo mu½e wanga. Mudedekadzi Vho-Ramuntswu kha vha µo ¾alutshedza zwauri hu khou bvelela mini. VHO-RAMUNTSWU: Ndo livhuwa. Zwiitwana zwa Ntshengedzeni ano maµuvha ngoho a zwi khou vhuya zwa pfesesea na 15 luthihi. A zwi konµi kha Ntshengedzeni uri u wane o eµela kia¼asini ngeno vhadededzi vha tshi µi vha vhukati na u funza. Kana wa ri u tshi mu vhudzisa mbudziso a tou tshenuwa. Khamusi a fhedza nga u amba zwithu zwa thungo-thungo zwi sa elani na zwine zwa khou funziwa. 20 Tshi¿we tshifhinga u tou wana muvhigo une wa khou bva kha vha¿we vhana vha tshikolo vha tshi khou ¾alutshedza zwauri Ntshengedzeni u khou sokou lila e e¾he. Zwino ri½e sa vhadededzi hezwi zwithu a zwi khou vhuya zwa ri fara zwavhuµi na luthihi. Ri khou vhona 25 hoyu ¿wana a na thaidzo i sa takuwi. VHO-RAºWEDZI: Ro lingedza nga nungo dzo¾he uri ri pfe thaidzo yawe. Zwo¾he zwo sokou sea zwi tshi ¾anama. Ndi ngazwo vha tshi vhona ro vhuya ra tou iwe vhabebi vha ¿wana ni µivhe zwine ra khou ¾angana nazwo. 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/2016 SCE VHO-BUKUTA: Zwino vhoiwe arali ¿wana o tou landula ene mu½e a ri ha na thaidzo, vhoiwe zwi ni vhavha ngafhi? VHO-RAºWEDZI: A si mafhungo a u vhaisala fhethu lini. Sa mudededzi o imelaho vhubebi musi vhabebi vha fhano tshikoloni, n½e ndi vhona zwo tea u ita ndilomuthathe kha u alusa 35 havha vhana. VHO-TAKALANI: Hafho vha khou amba ngoho vhophirisipala. ºwana ndi washu ro¾he. VHO-BUKUTA: Vhathu kha vha litshe u ¾wa vha tshi sudzunganya ¿wana o µiawetshela. Vhoiwe ni khou dinwa ngani arali 40 o awela? VHO-TAKALANI: Hai! Nandi khotsi a Tsumbedzo! Ri nga si ri ¿wana o awela ngeno o eµela ki¼asini. Vha pfa e mafhungo eneyo ane vha khou amba? VHO-BUKUTA: N½e vhathu kha vha humise zwanµa kha ¿wananga. Ha 45 lwali hoyu ¿wana! Na luthihi ha lwali! Ndi a zwi µivha n½e (Vha tshi vhudzisa Ntshengedzeni) Nandi u khou lwala iwe? NTSHENGEDZENI: (O kotamela fhasi) Hai. VHO-BUKUTA: Vhathu musi ni khou zwi pfa a tshi khou tou µiambela 50 ene mu½e a tshi ri ha lwali? Zwino vhoiwe ni khou mu imeledza ni tshi mu vhofha zwi¾ambuko uri a vhuye a tende zwauri u a lwala. U ri u tenda vhoiwe na wana mini? Hu khou itea mini afha fhethu? [Lu¾a 2 Bono II] 15.1 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a ola Vho-Buku¾a sa mubvumbedzwa-µe? (2) 15.2 Ndi tshipiµa tshifhio tsha puloto tsho ¾aniwaho nga mafhungo aya? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 15.3 Kha mafhungo e na vhala ndi lushaka lufhio lwa khuµano lwo ¾aniwaho? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 15.4 Vhalani mutaladzi wa 49: '(O kotamela fhasi)'. Sumbedzani uri ndi ngani mu¿wali o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga nµila heyi. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/2016 SCE 15.5 Mafhungo a µirama iyi a bvisela hani khagala vhuµipfi ha Tsumbedzo nga ha kutshilele kwa khotsi awe? (2) 15.6 Bviselani khagala nµila ye mu¿wali a ¾ana ngayo aironi ya µirama mafhungoni a bugu iyi. (3) 15.7 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza kha µirama iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 15.8 Siangane na fhethuvhupo zwi thusedza hani Vho-Takalani uri vha sa kone u vhona zwine zwa khou bvelela kha Ntshengedzeni? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 15.9 Mafhungo e na vhala a ¾u¾uwedza hani ma¾hakheni a µirama iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 15.10 Ni vhona kutshilele kwa Ntshengedzeni na nµila ye a µifara ngayo mafhungoni a buguni iyi ku tshi ¾anganedzea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 15.11 U ya nga ha inwi, ni vhona mulayo wa shango u tshi khou ita zwo linganaho na kha u tsireledza vhana? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa