Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2016 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LARA 2016 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: Awara 2½ Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 30. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Lara 2016 NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso. 2. Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re ngomu kha sia¾ari ¼a 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula. 3. Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Vhurendi (30) KHETHEKANYO YA B: Nganea KANA Foluku¼oo (25) KHETHEKANYO YA C: ¶irama (25) 4. Fhindulani MBUDZISO ¹HANU dzo fhelela: THARU kha KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho: KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO VHONWAHO/RANDELWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI. VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO/RANDELWAHO – Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE. KHETHEKANYO YA B: NGANEA KANA FOLUKU·OO Fhindulani mbudziso NTHIHI. I nga vha Nganea kana Foluku¼oo. KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI. 5. KUNANGELE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO YA B (NGANEA kana FOLUKU·OO) NA YA C (¶IRAMA) • Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea/foluku¼oo na kha µirama dze na guda. • Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C. • Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Lara 2016 NSC 6. VHULAPFU HA PHINDULO • Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 250 u ya kha a 300. • Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea/Foluku¼oo, na ya ¶irama dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha a 450. • Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga maraga dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa. 7. Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a khethekanyo IºWE na IºWE nga vhuronwane. 8. Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso. 9. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 10. Ndangatshifhinga yo anganywaho: KHETHEKANYO YA A: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 40 KHETHEKANYO YA B: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 55 KHETHEKANYO YA C: I anganyelwaho u swika kha minetse ya 55 11. ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Lara 2016 NSC THEBU·U YA ZWI RE NGOMU KHETHEKANYO YA A: VHURENDI Vhurendi ho vhonwaho/randelwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE. NOMBORO YA MBUDZISO MBUDZISO MARAGA NOMBORO YA SIA¹ARI 1. 'Vhaswa vha Afurika Tshipembe' Mbudziso ndapfu 10 6 2. 'A ¾oµaho munamba ndi nnyi?' Mbudziso pfufhi 10 7 3. 'Nelson Mandela' Mbudziso pfufhi 10 8 4. 'Vhungoho na vivho' Mbudziso pfufhi 10 9 NA Vhurendi vhu songo vhonwaho/randelwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE. 5. '¹hulutshelo ya vhuthu' Mbudziso pfufhi 10 10 *PFESESANI: Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula MBUDZISO PFUFHI u bva kha KHETHEKANYO YA C. Kha KHETHEKANYO YA B na KHETHEKANYO YA C, fhindulani mbudziso nthihi- nthihi u bva kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we. KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO NGANEA: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha NGANEA dzo randelwaho. 6. Tshi µo lilwa Mbudziso ndapfu 25 12 7. Tshi »o lilwa Mbudziso pfufhi 25 12 8. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso ndapfu 25 14 9. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso pfufhi 25 14 10. Mafeladambwa Mbudziso ndapfu 25 16 11. Mafeladambwa Mbudziso pfufhi 25 16 KANA FOLUKU·OO: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha FOLUKU·OO yo randelwaho. 12. Khuvhanganyo ya foluku¼oo Mbudziso ndapfu 25 18 13. Khuvhanganyo ya foluku¼oo Mbudziso pfufhi 25 21 KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi u bva kha µirama dzo randelwaho. 14. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso ndapfu 25 25 15. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso pfufhi 25 25 16. Milomo ya ½ukala Mbudziso ndapfu 25 27 17. Milomo ya ½ukala Mbudziso pfufhi 25 28 *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi MBILI. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Lara 2016 NSC MUTEVHE WA U SEDZULUSA Ivhani na vhu¾anzi ha uri no fhindula tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u vhea luswayo kha uyu mutevhe wa u sedzulusa: KHETHEKANYO MBUDZISO TSHIVHALO TSHA MBUDZISO LUSWAYO DZO FHINDULWAHO A: Vhurendi (Vhurendi ho vhonwaho/ 1–4 2 randelwaho) A: Vhurendi (Vhurendi vhu songo 5 1 vhonwaho/randelwaho) B: Nganea kana Foluku¼oo (Mbudziso ndapfu kana Mbudziso pfufhi 6–13 1 C: ¶irama (Mbudziso ndapfu kana Mbudziso pfufhi) 14–17 1 *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi uri no fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi MBILI. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Lara 2016 NSC KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO VHONWAHO/RANDELWAHO Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE kha N¸A dzo vhudziswaho. MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso i tevhelaho. VHASWA VHA AFURIKA TSHIPEMBE – LR Ndlovu 1 Sedzani Afurika Tshipembe ¼iswa nga i¾o ¼i si na mangai, 2 Kandani nga ½ayo dzi si na mapeta. 3 Milomo a yo ngo tsha hungwa nga nnzi dza mulayo 4 Ambani o ¾ambaho, a si na maphinde na mavhende vhutshiloni. 5 Vhuinwi ha½u nga vhu bvuke 6 Vhu bvuke ni khane sa ½amana. 7 Thanga dza½u dzi thathabe vhunga dza luanakha, 8 Ma¾o malapfu nga a dzhene gomeleloni ¼a vhuvhoni 9 Manovho na u rama ni si zwi ambare. 10 Ambani lukuna ni funge µenzhe kha Afurika Tshipembe ¼iswa 11 Afurika Tshipembe ¼iswa ¼i ¾onge nga maµadzwane a¼o, 12 Maµadzwane a ambare nguwane ya ¼ino, 13 I sa nge muhala ningoni ya kholomo 14 Kana tshi¿ina tsha musuku ningoni ya nguluvhe. Murendi wa itshi tshirendo u pfala e na mulaedza une a tama u u pfukisela kha vhaswa vha ¼ino shango. No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ye murendi a shumisa ngayo maipfi u bvisela khagala mulaedza wa tshirendo itshi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 250 u ya kha a 300. [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Lara 2016 NSC MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo itshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi tevhelaho. A ¹O¶AHO MUNAMBA NDI NNYI? – TT Mudau 1 A ¾oµaho munamba ndi nnyi? 2 Nµuhu na tshikoli mu¼i wazwo ufhi? 3 Thumbu ndi dzi wanafhi 4 Dzi lilaho u ruthutha mipale iyi 5 Dzi none nga manona a shango 6 ¶ikandeni kha½o khei µikandeni nandi 7 Ni pfe mutoli wa mbofholowo, ni gana! 8 Ni vhumbuluwe kha 'king bed' ni khosi. 9 I¼ani, inwani ni khane sa ½amana 10 Ni si hangwe gwala ¼a mbofholowo 11 Ni si livhale mi¾odzi ya mulovha 12 ¶ikandeni ni kha mi¾odzi ya tshililo 13 Ni lilele u pwashekanywa ha mbondo 14 Dza tshi¾alula, tshanµanguvhoni na tshikhuna. 2.1 ¹alutshedzani ndeme ya ipfi 'munamba'zwi tshi kwama itshi tshirendo. (2) 2.2 Kha mutaladzi/vese ya 7: 'Ni pfe ... gana!' Murendi o shumisa thikho/thekiniki/¾hoµea ifhio ya vhurendi? ¹alutshedzani ndeme ya u shumisa thikho/thekheniki/¾hoµea iyi. (2) 2.3 Kha mutaladzi/vese ya 9: 'I¼ani, inwani ... sa ½amana'. Murendi o shumisa figara-»e ya muambo u ni µisela tshifanyiso muhumbuloni? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 2.4 Kha mitaladzi/vese ya 1 na ya 2: 'A ¾oµaho ... wazwo ufhi?' Ndi ufhio muhumbulo une murendi a ¾oµa u bvisela khagala nga itsho tshiga tsha u vhala tsho shumiswaho? (2) 2.5 Ni a tendelana na na muhumbulo u bveledzwaho kha vese/mutaladzi wa12? '¶ikandeni ... ya tshililo' Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Lara 2016 NSC MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. NELSON MANDELA – LR Ndlovu 1 Musi vun»u ¼a Qunu (Transkei) ¼o »ihwala 2 Thumbu i tshi luma-luma sa ya mubvana mirini. 3 U swikela ¼i tshi tsa mirini nga dukaduka 4 Goleni ¼a 18 Fulwana 1918. 5 Musi mirenzhe na zwidavhula zwi tshi bva¾amedza 6 Mirenzhe na mirombe zwi tshi runzhuvhedza, 7 Milenzheni ya dukaduka malisoni, 8 A yo ngo zwi »ivha, 9 Uri i khou tambudza mbokoti ya vhurangi. 10 Tshi¾uhu na vhuloi zwe Tswane ¼a ita, 11 Maromedzi a vhu¾ungu e Robben Island ¼a hwesa, 12 Mbonzhe dze Bantu Education ya phula, 13 Ndi zwone zwi tsengisaho mi¾odzi ma¾oni 14 Nge u »isola ya vha yone nguwane ya shango. 15 Ngavhe Afrika Tshipembe ¼i »ivhe, 16 Ndi misi sa makumba ¼o tenengedza 17 Sa lukhan»a marumbini tshiunzani ¼a ½usa, 18 ·i tshi alusa phangami ya lushaka 19 Nelson Mandela tshi¾havhelo tsha ngozwi ntswu. 3.1 ¹alutshedzani zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga mutaladzi/ vese ya 2. 'Thumbu i tshi … mirini.' (2) 3.2 Sedzulusani mutaladzi/vese ya 9 he murendi a shumisa ipfi 'mbokoti'. ¹alutshedzani ndeme ya ipfi i¼o afho he ¼a shumiswa. (2) 3.3 Vhalani mutaladzi/vese ya 10: 'Tshi¾uhu na ... ¼a ita'. Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a khou ¾oµa u u bveledza? (2) 3.4 Tshitanza/Ndima ya 3 i dzumbulula hani vhuµipfi ha murendi tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.5 Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa murendi kha mutaladzi wa 19? 'Nelson Mandela … ngozwi ntswu.' Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Lara 2016 NSC MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo itshi tshi nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi tevhelaho. VHUNGOHO NA VIVHO – TR Ratshi¾anga 1 Vhungoho na vivho ndi tshimange na mbevha, 2 Nge zwo¾he mulilo zwi sa okelani. 3 Vivho ndi vhulaµa, vhungoho ha amba ¼a revha, 4 Naho tshadzo mboho idzi mbili hu u buµulana. 5 Mutshilitshili wa vivho ndi vhutsilu, 6 Ngeno vhungoho vhu tshi phukhula nga nµivho. 7 Tsha vivho ndi u gungula na u fara nga mbilu, 8 Ngeno vhungoho vhu tshi ¼i haµa sa khwivho. 9 Mudzia u vhivha ho¾he ndi mu¼ambilu, 10 Nge na wa vha¿we mukovhe khae zwo khakhea. 11 Tshidini ndi u tama vhu¾ali ngeno wo bebwa u tsilu, 12 Wa hangwa uri zwi ¾oµwaho nga vhungoho zwi a phethea. 13 Vhungoho ndi tshiphiri tsho vhumbaho muthu na shango. 14 U vhu hanedza ndi hone u shaya nzhele, 15 Nge hone vhune vhu sa shavhe mivhango, 16 Vhunga kha hone vhu si na ndele. 17 Thi mangali na iwe u hanedzaho zwine nda amba, 18 Vhunga tshira tshau ndi hone vhutsilu. 19 Vha ngaho iwe ndi vhone vhe vha anda. 20 Thetshelesa u pfe, u litshe u ¼a mbilu. 4.1 Murendi u tama u bvisela khagala zwifhio nga mutaladzi wa 1? 'Vhungoho … tshimange na mbevha'. (2) 4.2 Ndi ifhio thekiniki/thikho/¾hoµea ya vhurendi yo shumiswaho kha vese/ mutaladzi wa 20? 'Thetshelesa u ... ¼a mbilu.' Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.3 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a ¾oµa u u bvisela khagala nga tshitanza/ndima ya 3? 'Mudzia u vhivha … zwi a phethea.' (2) 4.4 Murendi u tama u dzumbulula thounu-µe nga tshitanza/ndima ya 5? 'Thi mangali ... u ¼a mbilu.' Tikedzani phindulo ya½u. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Lara 2016 NSC 4.5 Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa murendi ku re kha mutaladzi/vese ya 9? 'Mudzia u … ndi mu¼ambilu'. Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] NA VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO/RANDELWAHO (HA KHOMBEKHOMBE) MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo itshi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi tevhelaho. ¹HULUTSHELO YA VHUTHU – NA Milubi 1 Sa mu¾avha wa swogani ¼i fhisesaho 2 U no ralo wo ¾ulutshelwa shotha ¼iṅwe zwa¼o 3 ¹hulutshelo ya vhuthu na yone yo ralo 4 Musi i tshi ¾ulutshelwa mbilu-mbilu 5 Mbilu – vhuthu 6 Yawee! ¸amusi mavhanda o vhamba nµila wee! 7 Vha¼a vhapfu½i vha tshisenga tsini na mbilu dzashu dzenedzi 8 Vho no shanduka khunµa i sa vhonali 9 Nga u anzwedzwa hayo nga tshiseo khole-khole 10 Marondorondoni a u tapa dzofha ¼i si na mulandu 11 No ro sa zwi µivha 12 U ni tshi khou ralo u dzungaila ni tshi dzolonga 13 Mukundulela wa½u hoyu 14 Wo vha wo no thiwa 15 Vhu¾huru hawo wa ralo wa nµayedza, 16 Wone mutshinya-fulo 17 No ro sa µivha nandi 18 Iina! No ro sa µivha 19 Ngwe½a-madzivha 5.1 Sedzulusani mitaladzi/vese ya 2 na ya 3: 'U no ralo ... yo ralo'. Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga iyi mitaladzi/ vese? (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Lara 2016 NSC 5.2 Kha ndima/tshitanza 1, murendi o shumisa ndovhololo ya ipfi 'mbilu- mbilu'. ¹alutshedzani uri ndi ngani murendi o i shumisa nga u ralo. (2) 5.3 Mutevhetsindo wa tshirendo itshi ndi ufhio? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) 5.4 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une murendi a ¾oµa u u bveledza nga tshirendo itshi. (2) 5.5 Sedzulusani ndima/tshitanza tsha 2: 'Yawee! ... ¼i si na mulandu'. U ya nga kuvhonele kwa½u, zwine murendi a khou renda afha zwi a tendisea? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Lara 2016 NSC KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea kana foluku¼oo ye na guda FHEDZI. NGANEA TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana Fhindulani MBUDZISO YA 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 6: TSHI ¶O LILWA – MBUDZISO NDAPFU Mu¿wali wa nganea iyi u shumisa zwiwo zwo faranaho/lunzhedzanaho a tshi itela u bveledza mafhungo a bugu yawe khagala. No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ye mu¿wali a shumisa ngayo nyito i takuwaho u bveledza ma¾hakheni a nganea iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 7: TSHI ¶O LILWA – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA A Tshine tsha khou ita uri Vho-Eme¼i vha si farwe nga khofhe a hu na zwi¿we arali hu si u humbula nga ha zwine vha µo ita nga tshelede hei ine vha vhona yo tou wa sa mana i tshi wela Vhaisiraele sogani. Hu¿we vha µivhona vha tshi khou reila goloi ntswa ine vha humbula zwauri i fanela u vha goloi ine i si vhe na muthu na muthihi hafha Venµa. Vha µivhona hafhu vho no renga na nnµu fha¼a hune ha 5 dzula zwi¾unµulume ¹hohoyanµou Block D, fha¼a n¾ha tshikwarani. Zwiambaro hone vha khou humbula uri madzuloni a uri vha tou zwi renga fhethu hu fanaho na vhoPietersburg vha vho µo tou zwi renga henengei vhoDurban. Zwa afha tsini vha vho vhona zwi si nga si tsha ita saizwi ho no vha na vha¿we vhafumakadzi vhane vha shuma navho vhane vha vho ita vha tshi renga 10 mavhengeleni ane vhone vha renga khao. Musi vha tshi vhona tshelede i tshi nga hu si kale i µo tou vha yo wa mpale, vha vho thoma-ha u humbula nga ha u pfulusa vhana vhavho hafha tshikoloni tshine vha dzhena khatsho Pietersburg, uri vha ye u dzhena kha zwine zwa vha hangei Pretoria kana Johannesburg. 15 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Lara 2016 NSC Mufumakadzi havha i¾ali hu kale vha tshi µi ri a vha khou fushea musi vhana vhavho vha tshi dzhena tshikolo na vhana vha hafha Venµa kana vha bvaho kha Vunµu he¼i ¼a Devhula vhunga vha tshi µi ri vha tshi ya u dzhia vhana vhavho mafheloni a vhege, kana zwenezwi zwikolo musi zwo vala, vha tshi wana hu tshi µi vha na vhumbalembale ha vhana vhane vha vha µivha. 20 'Tshikolo arali tsha tou µalesa vhathu vhatswu, na zwitandadi zwi a wa. Zwino tshine tsha dina ndi tshenetshi tsha uri a ri na zwashu; ndi musi ri tshi pfulusa havha vhana vha dzhena na vhana vha makhuwa; vhananga ndi ¾oµa vha tshi wana pfunzo-pfunzo hu si hei ine wa µo wana mudededzi o µa u funza nga Musumbuluwo wa wana a tshi kha µi ¾e¾eleka ngaho.' Ndi fhungo ¼ine wa µi pfa 25 tshifhinga tshinzhi vha tshi ¼i totela munna wavho. [Ndima ya 3] 7.1 Mafhungo e na vhala a khwa¾hisedza tshipi»a tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.2 Ndima ye na vhala afho n¾ha, i ¾ana Vho-Eme¼i vhe muthu-µe? (2) 7.3 Mafhungo a ndima ya 1 a thusedza hani u anetshela zwa phanµa nganeani iyi? (2) 7.4 Ndi tshini tshine tsha khou vhangela Vho-Luvhone khuµano ya nga ngomu mafhungoni a nganea iyi? (2) 7.5 Zwo iteaho kerekeni ya Karious Ministries zwi bveledza hani tshanduko ya ¼ishandi zwi tshi kwama Vho-Luvhone? (2) 7.6 Siangane ya Yunivesithi ya Venµa i na ¾hu¾huwedzo-µe kha kutshilele kwa Vho-Eme¼i? (2) 7.7 Musi no µitika nga mafhungo a nganea iyi, ni nga ri mini nga mvumbo ya Dzhalagoma? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.8 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza nga mafhungo a nganea iyi. (3) 7.9 Kutshilele kwa Vho-Eme¼i ku fhambana hani na kwa Luambo mafhungoni a nganea iyi? Ndi ufhio muanewa ane na mu takalela? Tikedzani vhuimo ha½u. (3) 7.10 Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa Potgieter musi a tshi hana u ½ea Vho-Luvhone thuso? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.11 Ni a pfela vhu¾ungu Vho-¸e¾hulwe kha zwe vha ¾angana nazwo kha thasululo ya nganea iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Lara 2016 NSC BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau Fhindulani MBUDZISO 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO 9 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 8: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO NDAPFU Mu¿wali wa nganea iyi u shumisa zwiwo zwo faranaho/lunzhedzanaho a tshi itela u bveledza mafhungo a bugu yawe khagala. No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ye mu¿wali a shumisa ngayo nyito i takuwaho u bveledza ma¾hakheni a nganea iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 9: BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA B Zwino havha Vho-Mphaga na Vho-Lugisani zwauri ndi mashaka, vhafunzi vho vha vha tshi zwi µivha na zwauri Vho-Mphaga na Lugisani dzo vha dzi khonani khulu vho vha vho no zwi vhona. Vho vha vha tshi anµana lune hu si vhe na mu¿we we a vha a tshi tama u khakhela mu¿we. Ndi zwe Vho-Mamidze vha elekanya uri u itela uri Vho-Mphaga vha si tsha vhilahela nga shango ¼a Dovhoni 5 ndi khwi½e havha Vho-Lugisani vha tshi pfuluswa hafha Tshiozwi vha ya u vha mukoma hangei Dovhoni tshiimoni tsha Vho-Maµilonga; Vho-Maµilonga vha µe ngeno Tshiozwi. Arali Vho-Lugisani vha tshi hana u ya Dovhoni vhukonani havho na Vho-Mphaga vhu µo thithisea lune zwa µo kwama mabindu avho zwinzhi. Hu µi nga arali vha tenda mabindu avho a µo thithisea, ¼i¼a vhengele ¼a zwikambi 10 ¼i si tsha µo vha hone. Zwino ha ri Vho-Mamidze vho no ¾alutshedza haya mafhungo dzikhonani dzavho nga hune vha kona, vha ri khavho, 'Zwino mahosi anga haya mafhungo vha fanela u vhudza thovhela nga nµila ya tshiphiri tshihulu lune hoyu thovhela a sa µo zwi vhona zwauri hoyu Lugisani ri khou mu fhe¾a. Vho-Mphaga vha fanela u 15 ¾alutshedzwa uri arali Lugisani a tshi µo hana vha si tende. Nahone u bva ½amusi Lugisani a songo tsha sasaladziwa phanµa ha khosi. Tshashu ri fanela u mu µifhisa na u mu themendela phanµa ha khosi ri tshi mu khoµa. Hu µi nga arali vha tshi rali u ya u µifhisa hoyu Lugisani kha vhothovhela vha songo hangwa lu½anga lwa burandi tshifhinga tsho¾he.' Vha tshi isa phanµa 20 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Lara 2016 NSC vha ¾alutshedza vhukuma uri Vho-Lugisani hayo mafhungo arali Vho-Mphaga vha nga a shumisa a µo vha ¾ungufhadza u swika nga lufu, na uri tshi¿we tshifhinga vha nga shavhela makhuwani vha kholwa henengei. Tshihuluhulu uyo musi Vho-Mamidze vha laya dzikhonani dzavho uri Vho-Mphaga hayo mafhungo vha fanela u vhudzwa nga nµila yo dzikaho nahone hu si na vha¿we vhathu. 'Haya 25 mafhungo vhone Vho-Mandiwana vha fanela u a humbula vha a µowela lune vha tshi µo vhudza thovhela zwa nga vho tou a humbula vhone vha½e, a si n½e we nda vha funµedza.' Ndi Vho-Mamidze. Vhone vha½e vhafunzi vha amba na u ombedzela uri vha si pfale. [Ndima ya IV] 9.1 Mafhungo e na vhala a ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.2 Ndima ye na vhala afho n¾ha, i ¾ana Vho-Mamidze vhe muthuµe? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.3 Tshipiµa tshe na vhala afho n¾ha tshi thusedza hani u anetshela zwa phanµa nganeani iyi? (2) 9.4 Mafhungoni a nganea iyi ndi mini tshine tsha khou vhanga khuµano vhukati ha Vho-Lugisani na Vho-Mandiwana na khonani dzavho? (2) 9.5 Muvhundu wa Dovhoni u ¾u¾uwedza hani u aluwa ha thaidzo ya Vho-Lugisani? (2) 9.6 Siangane ya khoroni ya Mphagane i ¾u¾uwedza hani thaidzo ya Vho-Lugisani? (2) 9.7 Musi no µitika nga mafhungo a nganea iyi, ni nga ri mini nga mvumbo ya Vho-Lugisani? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.8 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza nga mafhungo a nganea iyi? (3) 9.9 Kutshilele kwa Vho-Mukhotho ku thusedza hani u bveledza magumo a nganea iyi? (3) 9.10 Ni vhona kuhumbulele kwa Vho-Mamidze na khonani dzavho ku tshi ¾anganedzea kha lushaka? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 9.11 Ni a pfela vhu¾ungu Vho-Lugisani kha zwe vha ¾angana nazwo? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Lara 2016 NSC MAFELADAMBWA – NE Sigogo Fhindulani MBUDZISO YA 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 11 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 10: MAFELADAMBWA – MBUDZISO NDAPFU Mu¿wali wa nganea iyi u shumisa zwiwo zwo faranaho/lunzhedzanaho a tshi itela u bveledza mafhungo a bugu yawe khagala. No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ye mu¿wali a shumisa ngayo nyito i takuwaho u bveledza ma¾hakheni a nganea iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 11: MAFELADAMBWA – MBUDZISO PFUFHI Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA C Ho no fhela mi¿wedzi mivhili u bva tshe i¼i dzhatsha ¼a afha ha Ramasunzi ¼a bvelela. Vho-Maemu vhone vha tshe vho akhamadzwa nga zwiito zwa khonani yavho Vho-Sara. Vho-Sara a vha tsha sokou µa muµini wa afha ha khonani yavho sa zwi¼a mulovha. Hone zwo ½a½isaho ganuko kha Vho-Maemu ndi zwauri naho avha Vho-Maemu vhe ndi a ya, tshifha¾uwo tsha Vho-Sara tshi vhonala tshi sa 5 tsha tou tenda u tsha zwavhuµi. Na u amba ha hone ho no tou vha u µikombetshedza. Vho-Sara a vha tshe na mafhungo maswa, tshavho vha tou fhindula fhedzi musi Vho-Maemu vho vhudzisa mbudziso. Na Vho-Maemu vha fhungudza-vho u dalela khonani yavho. ¶uvha ¼e vha pfa zwi tshi nga zwi vho bva nnµa ha tshanµa ndi musi we Vho-Sara 10 vha tou tokonyola avha Vho-Maemu hune vha bva hone na hune mme avho vha vha hone. Hone he zwa tou ½a½a u vha kela ma¾ari tsho¾he ndi musi vha tshi ri kha vha tou vha vhudza uri hone ho vha ho tshinyala tshihulu tshingafhani hune vha tou vhuya vha pfulutshela henengei kulekule he vha tou pelevhela. Vho-Maemu vho 15 swika hayani vha tou vhudza-vho mazwale wavho Vho-Nyalufhenene uri vha vha phalale-vho. 'Vhone makhulu wa ¿wananga,' Ndi Vho-Maemu. 'Aa!' Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Lara 2016 NSC 'N½e vha a µivha ndi na thaidzo na avha khonani yanga ngoho?' 20 'Ai, mulandu i tshi tou vha mini vhathu vha hashu? Izwi ndi khou zwi ambiswa ngauri hufha vha tshi tou vha tshinembe khambana ya funzani? Zwino ½amusi ho tou pwashea mini?' 'Vhone, ngoho na n½e a thi zwi µivhi lini. Vhone a vha vhoni uri na u µa havho fhano ho fhungudzea? 25 Hone ndi sa tsha amba u ¼a zwi¼iwa zwanga, wo no tou vha muila. N½e nda ya, ndi vho vhona vha tshi nga vha a nyala vhone. Zwino thaidzo yanga ndi ya uri ndi fanela u ita mini? Ndi khou ofha uri ndi tou vha vhudzisa hani uri thaidzo yavho na n½e ndi ifhio naa?' Inwi mazwale wanga, vhakale vha ri ya kanda ka¿we i a rewa. Inwi fhumulani. 30 [Ndima ya 6] 11.1 Mafhungo e na vhala a anµadza tshipiµa tshifhio tsha pu¼oto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 11.2 Ndima ye na vhala afho n¾ha i ¾ana hani vhuµipfi ha Vho-Sara? (2) 11.3 Tshipiµa tshe na vhala afho n¾ha tshi thusedza hani u anetshela zwa phanµa nganeani iyi? (2) 11.4 Ndi tshini tshine tsha khou vhanga khuµano vhukati ha Vho-Sara na Vho-Maemu mafhungoni a nganea iyi? (2) 11.5 U wanala ha saga i re na mmbwa yo faho zwi ¾u¾uwedza hani ma¾hakheni a bugu iyi? (2) 11.6 Siangane ya zwe zwa bvelela ¿angani i ¾u¾uwedza hani thaidzo ya Vho-Maemu? (2) 11.7 Musi no µitika nga mafhungo a nganea iyi, ni vhona Vho-Sara vha tshi wela kha lushaka lufhio lwa vhaanewa? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 11.8 Ndi ufhio mulaedza une mu¿wali a tama u u bveledza nga mafhungo a nganea iyi? (2) 11.9 Vhu¾anzi ha vhafunzi Vho-Sedzani vhu thusedza hani u bveledza tshanduko ya ¼ishandi buguni iyi? ¹alutshedzani. (3) 11.10 Ni vhona kuhumbulele kwa Vho-Ramasunzi ku tshi ¾anganedzea kha lushaka? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 11.11 Ni a pfela vhu¾ungu Mawela kha zwe a ¾angana nazwo mafhungoni a nganea iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Lara 2016 NSC FOLUKU·OO KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi Fhindulani MBUDZISO YA 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 13 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 12: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO (MBUDZISO NDAPFU) TSHIBVELEDZWA TSHA D: LUNGANO 'U SWIKA HA VHAVEN¶A KHA ·A AFRIKA TSHIPEMBE' – TZ Ramaliba Vhaµivhi vha a tendelana uri Vhavenµa vha bva Afrika vhukati kha mashango ane ½amusi a vha Democratic Republic of Congo, Rwanda, Uganda, Kenya na Tanzania. Khosi yavho o vha e Mambo. Musi Mambo a tshi dzama, o tevhelwa nga ¿wana wawe a no pfi Bele-¼a-Mambo. Ha vuwa muvhango wa vhuhosi. Nga n¾hani ha muvhango uyu, Vele-¼a-Mambo o mbo µi pfuluwa na tshi¿we 5 tshigwada. Ha sala tshi¿we henengei Afrika vhukati. Nge a hana shango, Bele-¼a Mambo o rinwa dzina ¼a Dambanyika. Dambanyika o pfulutshela thungo ya tshipembe. Mativha o mbo µi xa. Ha dzhena ¿wana wawe Dyambeu vhuhosini. Vha dzula mi¿waha minzhi henefho. Nga murahu vha pfuluwa vha swika shangoni ¼a Matshona, hune ½amusi ha pfi 10 Zimbabwe. Dyambeu o ri u sia vhathu, ha tevhela zhinda ¼awe ¼i no pfi Vele-¼a- Mbeu. Musanda wa Vele-¼a-Mbeu wo rinwa dzina ¼a Dza¾a. Vele-¼a-Mbeu o vha a tshi µivhelwa tshi¾uhu. O ri a tshi pfulutshela tshipembe hafhu, a wana lushaka lwa Vhango½a, vhe vha hana u vhuswa ngae. Vho tou vhulahwa lwa tshi¾uhu. Nga vhuhali hawe, o fhedza o vhusa Vhavenµa vho¾he u 15 fana na Vha¾avhatsindi na Vhambedzi. Musi vhe kha mupfuluwo wonoyu, Vhavenµa vho vha vhe na ngomalungundu ye ya vha tshidza nndwani. Ngoma iyi yo vha i tshi ita uri hu vhe na mvula khulu, khuli khulu na u kula nungo maswina. Nga ¿wambo wa zwenezwi, Vhavenµa vho kona u kunda maswina avho o¾he. 20 Hu kha µi vha vhenevha vhaµivhi vha ma¿walwa, vha ri mahosi a no nga Ramabulana wa Dzanani na vho¾he vhe vha mu tevhela u fana na Patrick Mphephu u swika kha Toni Mphephu, ndi vha lutsinga lwa Vele-¼a-mbeu. Ndi ngazwo ½amusi Toni Mphephu a tshi dzhiwa sa ene Thovhele wa Vhavenµa vho¾he naho ho vha na vhe vha mu vhangisa. 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Lara 2016 NSC Vhavenµa zwino vha wanala Devhula ha Afrika Tshipembe kha vunµu ¼a ·impopo nga vhuµalo. Nga ¿wambo wa mbofholowo na mishumo, Vhavenµa vha a wanalavho na kha ma¿we mavunµu u fana na Gauteng, Mpumalanga na North West. Luambo lwavho lwa Tshivenµa ndi lu¿we lwa nyambo dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe. Nahone Tshivenµa tshi vho funzwa na zwikoloni na 30 dziyunivesithi. Tshi dovha tsha hashiwa radioni na the¼evishinini. [Sia¾ari ¼a 104] NA TSHIBVELEDZWA TSHA E: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O) VHALAUDZI VHA LWAMONDO – TZ Ramaliba 1 Ahee Lwamondo ¼a Matshele na mbaµo ahee! 2 Ndi ene ¸elwamondo! Maboho wa ¼ithavha 3 Matshele Rammbofheni ni mmbofhe nga lwa khongoni 4 Ngauri lwa kholomo ndi a dyambula 5 Makambe ndi ¼a makhadzi Nyakhulukadzi 6 Khuhukadzi a i imbi mutsho 7 Mutsho u imbiwa nga ya nduna 8 Naa ni a mpfa naa iwe Vhalembethu 9 Ndi a gonya thavha ndi ya u suma kha ¼one pfe½e 10 Pfe½e ¼ihulwane ¸emungaµi 11 ·ine ¼e ¼i tshi yo nwa maµi 12 ·a ri ndi nwa maµi nkhoni 13 Mbaµoo! Mbaµoo! 14 Ahee vha Lwamondo ¼a Matshele na mbaµo ahee! 15 Ndi vha ha khekhekhe! 16 Thi remi nga ya mu¿we, ndi rema nga yanga mbaµo 17 Matshele ha tsha nga kale musi a tshi thuba dza Vhuromu. 18 Vhoiwe ni Vhalaudzi vha Lwamondo 19 Vhoiwe vhafha¾i vha Venµa 20 No vha no farana na dzithovhele dza Venµa 21 Ri sa hangwi Thovhele Mailausumbwa wa ¼o¾he 22 Ene Tshivhase mulilo dugudugu 23 Vhanzhi vha µa nga u ora. 24 Ni tshi shumela tshitshavha sialalani na mveleleni 25 Mishumo ya zheka 26 Nµala ya panulula 27 Ahee ¸emungaµi ahee! [Sia¾ari ¼a 137] NA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Lara 2016 NSC TSHIBVELEDZWA TSHA F: MAAMBELE A SIALALA (MIRERO NA THAI) MIRERO 1. Muµi ndi vhathu ma¾anzu ndi maµagala. 2. Tshi vheaho muµi ndi khana, zwitshele zwi fhaladza muµi. 3. Thovhela ndi mma ndi-a-µa-ndi-a-µa ¿wana a bebwa a vhuya a tshimbila. MAAMBELE 1. U vha na tshivhindi. 2. U vha na tshinwa. 3. Ndi muya-murwelaho¾he. [Sia¾ari ¼a 160–166] MBUDZISO: ZWIBVELEDZWA ZWA D–F Ma¿walwa a sialala a na mushumo wa u tsivhudza vhathu uri vha µivhe vhubvo na u kona u tshila nga nµila i ¾anganedzeaho tshitshavhani. Ni tshi tikedza nga zwibveledzwa zwa sialala zwo ½ewaho afho n¾ha, sengulusani vhungoho ha ¼ikumedzwa i¼i. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Lara 2016 NSC MBUDZISO YA 13: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO PFUFHI Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA G: LUNGANO 'MUNNA NA NGOMA YAWE' – TZ Ramaliba Salungano! Salungano! Ho vha hu na mu¿we mutukana. Mutukana uyo o vha o rumiwa ha makhadzi wawe u amba lufu lwa khaladzi awe. Mutukana uyo o buba nga matsheloni a ¾uwa ngauri ho vha hu kule nga maanµa. O tshimbila masiari o¾he a si kone u swika nga i¼o µuvha. Ngauri µuvha ¼o vha ¼o no kovhela a ¾oµa muri wavhuµi 5 mulapfu wa u µo eµela khawo u shavhisa phukha dza µaka. Muri uyo ho µa he a u wana. A gonya uyo muri a eµela zwavhuµi. ·i tshi tsha a vuwa a thoma u ¼a zwi¼iwa zwe a vha e nazwo a dovha a bvela phanµa na lwendo. He¼o µuvha o tshimbila nga maanµa. Ha ri o no neta a awela fhasi ha mu¿we muri. O dzula henefho ha bvelela mu¿we munna o ambara zwiambaro zwa 10 malakhan¾hana a tshi nga mpengo o fara ¼igoma ¼ihulu. Uyu munna a dzhiela uyo mutukana zwi¼iwa nge a mu nyadza nga u a vha mu¾uku. Uyo munna a ¼a zwi¼iwa a fhedza. A ri u fhedza a posa uyo mutukana nga ngomu ngomani. Uyu munna a ri kha u¼a mutukana ndi khou ¾oµou ri ni imbe hezwi ni nga hafha nga ngomu ngomani. 15 Ho pfi a imbe fhedzi arali o totiwa, a songo totiwa a songo imba. O vhudzisiwa uri u khou zwi pfa na, a tenda. Munna u¼a ndi fha¼a a tshi hwala i¼a ngoma ye ya vha i na mutukana nga ngomu. O ri u takuwa afha a livha kha mu¿we muµi we wa vha u na vhathu vhanzhi he ha vha hu tshi khou nwiwa mahalwa na u bikiwa dzi½ama na vhuswa. 20 Hou¼a munna a ¾uwa o tou takala a swika a humbela vhuswa na ½ama na halwa vha mu dzima a ri: 'Ni khou nnzima zwi¼iwa ndo tou humbela? A thi nga µo ni lidzela ngoma yanga.' Vhathu vha mangala vha ri vha khou ¾oµa hetsho tshithu tshi no imbelela vha dovha vha mu fhulufhedzisa uri vha µo mu fha zwi¼iwa na mahalwa a mahafhe. Munna u¼a a takala a tota u¼a ¿wana a thoma u imba: 25 Ndo ¾angana na mpengo nµilani! O ndzhia a mposa ngomani! O ri ndi imbe o thoma a ntota! Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Lara 2016 NSC Ndo ¾angana na mpengo nµilani! O ndzhia a mposa ngomani! 30 O ri ndi imbe o thoma a ntota! U¼a ¿wana a fhumula, na u¼a munna na ene a bvumela a ri: Ipfani ngoma yanga! I thoma u ambaamba! Ndi sa athu i fara! 35 Ku bamba mbangu! Ku ba kubamba bangu! Hezwi hu tshi pfi 'u bamba mbangu', hou¼a munna o vha a tshi khou lidza ngoma yawe. O no fhedza a fhiwa vhuswa a ¼a na ½ama, a fhiwa na halwa a nwa a kambiwa a lala henefho o dzima na hou¼a ¿wana zwi¼iwa. 40 A tshi vuwa a wana ho no vha vhukati ha vhusiku a takuwa a ¾uwa na i¼a ngoma yawe. Hoyu munna o fhedza vhege yo¾he a tshi ita nga u rali. Mutukana u¼a o vha o no farwa nga nµala nahone a tshi imba ipfi ¼o vha ¼i si tsha bva zwavhuµi. ·i¿we µuvha ho vha hu tshi khou vhidzelelwa halwa ha makhadzi wa hou¼a 45 mutukana o dzheniswaho ngomani. U¼a munna nga u funesa zwi¼iwa na halwa na u sa µivha, uri ndi ha mashaka a uyo mutukana a ¾uwela henengei. O ri u swika a si thome u humbela zwi¼iwa. U swika a thoma u lidza, a tota u¼a mutukana a thoma a fhumula. Lwa vhuvhili a kona u imba ipfi ¼i fhasi-fhasi a sa imbi zwavhuµi: 50 Ndo ¾a ... na u ... thengo ndi ... ni O nnzhia a fho ... ngo ... ni A sa athu na u fhedza hou¼a munna a thoma a ri: Ipfani ngoma yanga! I thoma u amba-amba! 55 Ndi sa athu i fara! Ku bamba mbangu! Ku ba kubamba bangu! O no lidza i¼a ngoma yawe vha mu fha zwi¼iwa a ¼a a dzima u¼a ¿wana. Uyo munna vha mu fha halwa a nwa a kambiwa a lala henefho. O no eµela makhadzi 60 wa u¼a mutukana vha ri: 'Kha ri sedze uri hafha nga ngomu ngomani hu na mini?' Vha ri hu tou nga tshithu tshi re hafha nga ngomu tshi khou ¾oµou fa nahone tshi nga muthu. Kha ri vhone arali e muthu ri vhone uri a nga vha e nnyi. Vha¿we vha tendelana navho vha gagamisa i¼a ngoma vha swika vha i dzhenisa nµuni i si na fasi¾ere. Vha bvisa u¼a ¿wana vha mu bikela mukapu musekene vha endela u mu 65 kapudza. U fhedza vha mu nwisa maµi a eµela. Vha dzhia ½otshi vha dzi panga nga ngomu ngomani. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Lara 2016 NSC Makhadzi ngauri vho vha vho no µivha ¿wana wa khaladzi avho vha mu eµedza zwavhuµi. U¼a munna a vuwa a ¾oµa ngoma yawe a sa i wane. Vha mu sumbedza he vha i vhea hone a tshi tou dzhena vha vala vothi vha khi½a. Vha vhidzelela vha 70 ri: 'Luimbo lwa½u lu a takadza, ri lidzelenivho ri µo ni fha ½ama na halwa zwa u ¾uwa nazwo.' Muthada ya takala ya tota lwa u thoma, lwa vhuvhili, lwa vhuraru ya lu¿wa nga ½otshi, i tshi amba i yo¾he ya ri a nga vha a hou¼a mutukana o no fa kale nga thunzi. Dza i lumekanya u swika i tshi fa. 75 Ha mbo µi vha ndi u fa ha lungano. [Sia¾ari ¼a 38] MBUDZISO: LUNGANO 13.1 Mutaladzi wa 1: 'Salungano! Salungano!' Ndi zwifhio zwine mu¿wali a ¾oµa u zwi bveledza nga maipfi aya? (2) 13.2 Ndi lushaka lufhio lwa khuµano lu ¾aniwaho kha lungano ulwu? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 13.3 Mafhungo a lungano ulwu a tshi ya magumoni a ¾ana hani aironi i re khao? (2) 13.4 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une muanetsheli a ¾oµa u u bveledza nga mafhungo a lungano ulu? (2) 13.5 Mafhungo a lungano ulwu a ¾ana hani vhuµipfi ha makhadzi zwi tshi kwama zwe zwa bvelela kha ¿wana wa khaladzi avho? (2) 13.6 Mafhungo a lungano ulwu a ¾ana hani mvumbo ya munna uyu? (2) 13.7 Ni a pfela vhu¾ungu munna uyu kha zwe a ¾angana nazwo mafhungoni a lungano ulwu? Tikedzani phindulo ya½u. (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Lara 2016 NSC TSHIBVELEDZWA TSHA H: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O) Vhalani tshikhoµo itshi uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi tshi tevhelaho. TSHIKOVHI – VR Tshikovhi 1 Tshikovhi tsha u kovha thole; 2 Tshi sa kovhi ndilo ya vhuswa! 3 Makanga ¼a Nyankovhela 4 ·a kovhela u la¾e mbaµo, 5 Vhusiku ndi dada ¼i a ¼a. 6 Ndi vha ha Ralutanda mukavha makhwitha, 7 U sa kavhi ma¿we ma½oni. 8 Ndi vha Ha Nyamuri munaka-phe¾ho! 9 U sa naki u vhaµiwa lufo! 10 Ndi vha Ha Ralukukwe ndi a ¾ahala. 11 Vha sala vha tshi lala fhasi na vhana 12 Ndi mulinda thavha, 13 U linda milenzhe ya vhana. 14 ¸dou dza Ha Masevhe! 15 Vha Tshinauli tshi re Mungaµi! 16 Ma¾efu tsha isa Nzhelele Mu¾angaomani! 17 Vha re na nzhele ya u lungedza vhulungu, 18 A si na nzhele u a fhaladza! MBUDZISO: TSHIKHO¶O 13.8 ¹alutshedzani zwine murendi a tama u bvisela khagala nga mitaladzi/vese ya 1 na ya 2. 'Tshikovhi tsha ... ya vhuswa!' (2) 13.9 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga tshikhoµo itshi? (3) 13.10 Kha vese/mutaladzi 12: 'Ndi mulinda thavha'. Ndi zwifhio zwine murendi a tama ri tshi zwi µivha nga maipfi aya? (2) 13.11 Nga kuvhonele kwa½u, ndi zwifhio zwine na vhona zwi tshi tamisa nga ha lushaka lwa ha Tshikovhi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/Lara 2016 NSC KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha »irama ye na guda FHEDZI. HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi Fhindulani MBUDZISO YA 14 (mbudziso ndapfu) kana MBUDZISO YA 15 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 14: HA U TSA NDI HA U GONYA: VHO BANDA NGAYO – MBUDZISO NDAPFU Mu¿wali u shumisa vhaanewa u kaidza vhavhali kha kutshilele ku sa ¾anganedzei vhathuni. No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ye mu¿wali a ola ngayo Vho-Marole u bvisela khagala muhumbulo muhulwane wa µirama iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 15: HA U TSA NDI HA U GONYA: VHA ¶ILINDE – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA I WANANI: (A tshi ambela fhasi.) Havha munna vho vhumbea nga nµila i fushaho. Idzanu sedza khana yavho, mahaµa avho na musi vho ambara vha a fanelwa. Tshifha¾uwo u nga vhuya wa ri vha ¾amba nga mafhi. Havha munna vha 'sexy' ni a µivha? KANI: Kani ni khou vha ¾oµa? (U a mwemwela.) 5 WANANI: Ndi kale ndi khou vha ¾oµa. Ndi khou vha ¾oµa holu¼a lune a thi fulufheli uri vha µo mmbalela. KANI: Inwi i¾ali ni a balelwa nga muthu naa? Ni tou vha ¾ere¾ere ¼i no tupula miri ¼a tupula na midzi. FUNANI: (Vha tshi khou vula faela yavho.) Vhathu vha hashu. 10 Diphathimennde heyi yashu i khou tea u vhona uri diphathimennde hedzi dzi¿we dzi khou shumisa masheleni nga nµila yone. Hu na masheleni manzhi a no khou tambisea. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/Lara 2016 NSC Ndi µo humbela uri hu fungwe phurodzhekita uri vhathu vha vhone hafha kha girafu uri ro kona hani u thusa kha u vhulunga masheleni e 15 a vha a tshi khou tambisea. (Vha a sumbedza.) WANANI: (A tshi ambela tsini) Inwi Kani, idzanu vhona uri na musi vho ima ngauralo khana yavho i hani? Hone vha tshi rembuluwa, vha tshi ri ee! Idzanu vhona. KANI: (A tshi tendelela.) Ni khou amba ngoho. Havha muthu kha vha 20 kundwe vha songo bebelwa fhano. Kha¿we na zwino vho tou µa nga tshikepe. WANANI: Tshikepe zwa ngafhi. Hafhu mme avho ri tshi vha µivha. Ndi Vho-Nyamutshagole vha¼a vha sa ambi zwone. FUNANI: U bva zwino, hu vho µo shumiswa Khomphutha dzine dza µo ¾umana 25 na diphathimennde dzo¾he. Hune diphathimennde ya µo vha i tshi khou ¾oµa u shumisa masheleni nga nµila i si yone, khomphutha i µo hana. Heyi ndi yone sisi¾eme ntswa yo dzhenaho ine ya µo fhungudza vhuaµa he ha vha vhu tshi khou itea fhethu ho fhambanaho. U bva zwa zwino sisi¾eme heyi ntswa ndi khii i no µo khia ho¾he. Vhuaµa ho 30 fhela ho¾he. (Vhathu vha a vhanda zwanµa, Vho-Funani vha doba faela yavho vha humela murahu). MASEA: (Vha tshi khou khaµa Vho-Funani.) Vho-Funani, vha tou vha tshigidi tsha munna. A hu na a sa ambi nga nµila ye vha farisa ngayo thambo. Hone vha bva afha ndi nnyi ane a µo kona u fara nga nµila ye vha 35 fara ngayo? [Lu¾a 1 Bono1] 15.1 ¹alutshedzani nµila ye mu¿wali a ola ngayo Wanani afho mafhungoni e na vhala. (2) 15.2 Sumbedzani he ha simuwa khuµano ya nga ngomu kha Vho-Funani u ya nga mafhungoni a µirama iyi. (2) 15.3 Mufhindulano u re vhukati ha vhatambi afho mafhungoni e na vhala u bvukulula hani mudzedze wa tshifhinga? (2) 15.4 Tshipiµa tshe na vhala tshi ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 27 DBE/Lara 2016 NSC 15.5 No sedza mafhungo a µirama iyi nga u angaredza, Vho-Thina vha fhambana hani na Vho-Funani? (2) 15.6 ¹alutshedzani mulaedza une mu¿wali a tama u u rumela kha vhavhali nga mafhungo a µirama iyi. (2) 15.7 Kuambele kwa Wanani afho mafhungoni e na vhala ku bvukulula hani vhuµipfi hawe? (2) 15.8 Kha mutaladzi wa 1: (A tshi ambela fhasi.) ¹alutshedzani uri ndi ngani muanetsheli o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga nµila iyi. (2) 15.9 Nyambedzano vhukati ha Wanani na Kani i na vhu¾umani-µe na zwe zwa bvelela nga murahu µiramani iyi? (3) 15.10 Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa Wanani kwa u kunga vhanna u ya nga mafhungo a µirama iyi? Tikedzani muhumbulo wa½u. (3) 15.11 No vha ni tshi nga itani arali no µiwana ni kha nyimele ye Funani a ¾angana nayo mafhungoni a µirama iyi? Tikedzani muhumbulo wa½u. (3) [25] MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸efefe Fhindulani MBUDZISO YA 16 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 17 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 16: MILOMO YA ¸UKALA – MBUDZISO NDAPFU Mu¿wali u shumisa vhaanewa u kaidza vhavhali kha kutshilele ku sa ¾anganedzei vhathuni. No µisendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani nµila ye mu¿wali a ola ngayo Vho-Buku¾a u bvisela khagala muhumbulo muhulwane wa µirama iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 28 DBE/Lara 2016 NSC MBUDZISO YA 17: MILOMO YA ¸UKALA – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA J VHO-BUKU¹A: U ngafhi Ntshengedzeni? VHO-TAKALANI: U khou vhala kamarani. VHO-BUKU¹A: Kha vhale a phase ¿wananga! Zwino i¼i ¼a ¾hoho ya mugopi ¼i nga vha ¼i khou humbula u ya u vhala nga tshifhinga-µe? Tsumbedzo ½amusi bugu a dzi vhaliwi? 5 TSUMBEDZO: Dzi a vhaliwa. VHO-BUKU¹A: Zwino? TSUMBEDZO: Ndo µa hafha ndi tshi khou tou µa u ¼a zwi¼iwa. VHO-BUKU¹A: (Vha tshi mu rwa nga mula¾ela) U a zwifha mani! Zwi ngafhi zwi¼iwa zwa hone zwe wa vha u tshi khou zwi ¼a? U ndzhia 10 wa nnyita tshixele tshi sa humbuli ndi a vhona-i? VHO-TAKALANI: (Vha tshi dzhenelela) Kha vha µo mmbudza khotsi a Tsumbedzo. Uyu ¿wana vhone vha nga mbudza uri vha mu vhengela mini? O tou vha tshinya mini tshine pfarelo ya hone ya nga i ¾oµou u tou ¾ambiwa lwanzhe? 15 VHO-BUKU¹A: Ndi nde¿wa he¼i µithu. Ni a µivha ni songo imelela ¿wana a tshi khou ita zwa vhunde¿wa na mazwifhi! VHO-TAKALANI: O zwifha nge a ri mini? VHO-BUKU¹A: Dzi ngafhi ndilo dza vhuswa dze a vha a tshi khou ¼ela khadzo? Zwino inwi ni µi mu imelea ngeno a tshi khou amba 20 mazwifhi? VHO-TAKALANI: Muthu a fhedza u ¼a u dzula na ndilo dze a ¼ela khadzo? Kana u dzi vhea hune dza tea u vhewa hone? VHO-BUKU¹A: U tou vha nde¿wa hoyu ¿wana wa½u! Zwino µivhani zwauri n½e hovhu vhunde¿wa vhune a vha naho n½e ndi µo vhu 25 hamula. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 29 DBE/Lara 2016 NSC VHO-TAKALANI: Ndi nde¿wa nga u a ita mini? Nazwino a hu shai zwine vha khou farela khae vha tshi khou tou kundwa u mu vhudza. Zwi amba uri µuvha ¼i¿we na ¼i¿we hoyu ¿wana u fanela uri a tshi vha vhona a dzumbame musi. Hai! A si zwone hezwi 30 zwine vhone vha khou tshilisa zwone kha vhana! Na muthu o tea u dzula a tshi nga dada kha vhana vhe a tou beba? A dzulefhi ngauri hayani hawe ndi fhano? VHO-BUKU¹A: Na khezwi uyu ¿wana ni tshi nga ni a mu imelela? ¶uvha ¼i¿we na ¼i¿we musi ndi tshi lingedza u mu onyolosa inwi ni 35 µi dzhenelela nga vhukati. VHO-TAKALANI: A thi khou tou mu imelela lini. A si u onyolosa hezwi zwine vha khou ita zwone. Zwi vhidzwa u ¾hupha ¿wana hezwi zwi no khou itwa. VHO-BUKU¹A: Ndi nnyi o ni vhudzaho zwenezwo? Na kani ndi izwi 40 zwidzangano zwa vhafumakadzi zwine vhathu vha khou fhurana ngazwo? Ndi amba hezwi zwine na anzela u ya mi¾anganoni yazwo. [Lu¾a 1 Bono iv] 17.1 ¹alutshedzani nµila ye mu¿wali a ola ngayo Vho-Buku¾a afho mafhungoni a µirama iyi. (2) 17.2 Sumbedzani he ha simuwa khuµano ya nga ngomu kha Ntshengedzeni u ya nga mafhungoni a µirama iyi. (2) 17.3 Mufhindulano u re vhukati ha vhatambi afho mafhungoni e na vhala u bvukulula hani mudzedze wa tshifhinga? (2) 17.4 Tshipiµa tshe na vhala tshi ¾ana tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 17.5 No sedza mafhungo a µirama iyi nga u angaredza, Vho-Takalani vha fhambana hani na Vho-Buku¾a? (2) 17.6 ¹alutshedzani mulaedza une mu¿wali a tama u u rumela kha vhavhali nga mafhungo a µirama iyi. (2) 17.7 Kuambele kwa Vho-Takalani afho mafhungoni e na vhala ku bvukulula hani vhuµipfi havho? (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 30 DBE/Lara 2016 NSC 17.8 Kha mutaladzi wa 9: (Vha tshi mu rwa nga mula¾ela). ¹alutshedzani uri ndi ngani muanetsheli o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga nµila iyi. (2) 17.9 Nyambedzano vhukati Vho-Buku¾a na Vho-Takalani afho mafhungoni e na vhala i na vhu¾umaniµe na ma¾hakeni a µiramani iyi? (3) 17.10 Ni a tendelana na na kha¾hulo ye Vho-Buku¾a vha ½ewa, no sedza vhukhakhi he vha ita mafhungoni a µirama iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 17.11 No vha ni tshi nga itani arali no µiwana ni kha nyimele ye Tsumbedzo a ¾angana nayo mafhungoni a µirama iyi? (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa