Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2020 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LARA 2020 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: Awara 2½ Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 26. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Lara 2020 SC/NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso. 2. Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re ngomu kha sia¾ari ¼a 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula. 3. Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Vhurendi (30) KHETHEKANYO YA B: Foluku¼oo KANA Nganea (25) KHETHEKANYO YA C: ¶irama (25) 4. Fhindulani MBUDZISO ¹HANU dzo fhelela: THARU kha KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho: KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO RANDELWAHO/VHONWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI. VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO/VHONWAHO: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE. KHETHEKANYO YA B: NGANEA KANA FOLUKU·OO Fhindulani mbudziso NTHIHI. I nga vha Nganea kana Foluku¼oo. KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI. 5. KUNANGELE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO YA B (NGANEA kana FOLUKU·OO) NA YA C (¶IRAMA):  Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea/foluku¼oo na kha µirama dze na guda.  Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C.  Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Lara 2020 SC/NSC 6. VHULAPFU HA PHINDULO  Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 250 u ya kha a 300.  Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea/Foluku¼oo na ya ¶irama dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha a 450.  Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga maraga dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa. 7. Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a KHETHEKANYO IºWE na IºWE nga vhuronwane. 8. Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso. 9. Thomani KHETHEKANYO IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 10. Ndangatshifhinga yo anganywaho: KHETHEKANYO YA A: Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 40 KHETHEKANYO YA B: Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 55 KHETHEKANYO YA C: Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 55 11. ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Lara 2020 SC/NSC THEBU·U YA ZWI RE NGOMU KHETHEKANYO YA A: VHURENDI Vhurendi ho randelwaho/vhonwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE. NOMBORO YA MBUDZISO MBUDZISO MARAGA NOMBORO YA SIA¹ARI 1. 'Chris Hani' Mbudziso ndapfu 10 6 2. 'Hu tshi kovhiwa ifa' Mbudziso pfufhi 10 7 3. 'Xuxuxu' Mbudziso pfufhi 10 8 4. 'Zwi¼a' Mbudziso pfufhi 10 9 NA Vhurendi vhu songo randelwaho/vhonwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE 5. 'Ro ¾angana' Mbudziso pfufhi 10 10 KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO Fhindulani mbudziso NTHIHI.* 6. Nandi ndi shenga? Mbudziso ndapfu 25 12 7. Nandi ndi shenga? Mbudziso pfufhi 25 12 8. Isha ¼a mi¾odzi Mbudziso ndapfu 25 15 9. Isha ¼a mi¾odzi Mbudziso pfufhi 25 15 KANA FOLUKU·OO: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha FOLUKU·OO yo randelwaho. 10. Khuvhanganyo ya foluku¼oo Mbudziso ndapfu 25 17 11. Khuvhanganyo ya foluku¼oo Mbudziso pfufhi 25 18 KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI.* 12. U lema hu fhira u lotshelwa Mbudziso ndapfu 25 21 13. U lema hu fhira u lotshelwa Mbudziso pfufhi 25 21 14. Tshilwavhusiku Mbudziso ndapfu 25 24 15. Tshilwavhusiku Mbudziso pfufhi 25 24 PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula MBUDZISO PFUFHI u bva kha KHETHEKANYO YA C. A ni lavhelelwi u fhindula mbudziso MBILI ndapfu kana mbudziso MBILI pfufhi. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Lara 2020 SC/NSC MUTEVHE WA U SEDZULUSA Shumisani uyu mutevhe wa u sedzulusa uri ni vhe na vhu¾anzi ha uri no fhindula tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u vhea luswayo afho ho teaho: KHETHEKANYO NOMBORO TSHIVHALO TSHA LUSWAYO DZA MBUDZISO DZO (√) MBUDZISO TEAHO U FHINDULWA A: VHURENDI 1–4 2 (Vhurendi ho randelwaho) A: VHURENDI (Vhurendi vhu songo 5 1 vhonwaho) B: NGANEA/FOLUKU·OO (Mbudziso Ndapfu kana 6–11 1 Mbudziso Pfufhi) C: ¶IRAMA (Mbudziso Ndapfu kana 12–15 1 Mbudziso Pfufhi) *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi uri no fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi MBILI. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Lara 2020 SC/NSC KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO RANDELWAHO/VHONWAHO Fhindulani mbudziso MBILI dzi¿we na dzi¿we kha N¸A dzo vhudziswaho. MBUDZISO YA 1: MBUDZISO NDAPFU Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso yo vhudziswaho. CHRIS HANI – LR Ndlovu 1 Lufu lwau lwo renge»isa khu»a dza shango, 2 Mbilu dza vhathu dza dzikuswa sa ma»i a tshi dzikuwa 3 Lufu lwau lwo khanikha na he mbonzhe ha vha hu si na 4 Na vha sa athu u bebwa mudzinginyo uyu vho u pfa 5 Vha tetemela ngomu vhuaweloni he vha awela. 6 Wo nga kholomo yo hweswaho dzhogo 7 Ma»uvhani a thambulo ya u tambula hau, 8 Wo nga mbongola yo hweswaho masaga, 9 Musi Afrika Tshipembe ¼o siamela mbe»a malaloni 10 Wa kundwa u vhona tshedza tshi tshi thoma u sendela. 11 Wo fa a wo ngo fa 12 U khou tshila naho zwo ralo 13 Hau vhutshilo a vhu dzimi sa tshikenzekenze 14 Vhu khou nzhangama sa mulilo wa munzhanganzhanga 15 Lwayoni lwau ho nambatela vha si na mbalo. 16 Nga nungo tshisima wo lingedza u kapa, 17 Ma»i a tshi thunyuluwa a wana wo no ½enga, 18 Nga nungo tshedza wo lingedza u ri hovhela 19 Tshedza tshi tshi swika tsha wana wo no theuwa 20 Mavu a sa shone u ½anzwa biko ¼a muvhili wau. Kha itshi tshirendo, murendi u bvisela khagala muhumbulo wa uri nangoho maan»a mahulu ha ¼elwi. Nga maipfi a u bva kha a 250 u swika kha a 300, sengulusani n»ila ye murendi a shumisa ngayo vese/mitaladzi u bvisela khagala vhungoho ha ¼ikumedzwa i¼i. [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Lara 2020 SC/NSC MBUDZISO YA 2: MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. HU TSHI KOVHIWA IFA – FR Mudau 1 Bugu dza vulwa dza vhalwa 2 Ramilayo a kupula biko 3 Mukoma wa ndaka o sia o ¿wala 4 ·ino ndi »uvha ¼a mukovho wa ifa. 5 Ma¼aifa a sedzana khofheni 6 Zwifha¾uwo zwo vhifhelwa he »ure 7 Vhana vha khotsi vha nga vha sa fhedzana 8 Ndaka ya ¼ino ndi mulimo ngoho iyi ndo i vhona 9 Iwe tanzhe mukovhe wau ndi ..., 10 Ndo u vhudza nde lupfumo lu mavuni ¿wananga 11 Khomba dzanga mbili ifa ¼a½u ndi ..., 12 Vhalani Bugu ya Mateo 5 ndimana ¾hukhu ya ..., 13 Lupedzi lwanga thi nga hangwi u »inetisa hau 14 U zwo¾he kha n½e, zwanga zwo¾he ndi zwau! 2.1 Vese/Mutaladzi wa 2 u sumbedza uri u kovhiwa ha ifa ndi mushumo u kon»aho. Tikedzani vhungoho ha ¼ikumedzwa i¼i. (2) 2.2 Ndi ifhio ¾ho»ea/thekiniki/thikho ya vhurendi yo shumiswaho kha mutaladzi/vese ya 14? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 2.3 Kha vese/mutaladzi wa 8, murendi o shumisa ipfi 'mulimo'. Ipfi i¼i ¼i ni µisela tshifanyiso-µe muhumbuloni no sedza afho he ¼a shumiswa? (2) 2.4 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga tshirendo itshi? (2) 2.5 Izwi zwine murendi a khou amba tshirendoni itshi ni vhona zwi tshi tendisea? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Lara 2020 SC/NSC MBUDZISO YA 3: MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. XUXUXU! – AA Mphaga 1 Xuxuxu mudzunga na¼o phera dzo¾he, 2 Mudzungaulisa zwe wa khuba, 3 Dzhango a »adze a pembele, 4 Xuxuxu tsha mbiluni u a kundwa, 5 Mudzengamisa vha¿we kha vha¿we, 6 Phanzi muswikele u »o guda, 7 Vha pfaho xuxuxu nga vha dzinge. 8 U kho»wa lini awe madzanga o vhonwa? 9 Limai xuxuxu, do! 10 ¹hama-¾hama dza vha maswinaswina, 11 Shumai xuxuxu, do! 12 Mbevha na tshimange ndi mme na ¿wana, 13 Sa mphogoli vhukati we phongo! 14 Ha tumbi fhasi xuxuxu u ¼a o ima, 15 Khali ya xuxuxu wela mulambo, 16 Mbodzambodzana vha ¼a, 17 Khundavhalai kungela zwiambo, 18 A pfa tshino o takutshedza, 19 Tshino kha vha¼a tshi¼a tsha vhano, 20 Tumulwa milenzhe xuxuxu zwi pfoo! 3.1 Ndi figara ifhio ya muambo yo shumiswaho kha mutaladzi/vese ya 13? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.2 Ndi ifhio ¾ho»ea/thekiniki/thikho ya vhurendi yo shumiswaho kha mutaladzi/vese ya 8? 'U kho»wa ... vhonwa?' Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.3 Mutaladzi/Vese ya 4 i ni µisela ¾halutshedzo-µe muhumbuloni wa½u no sedza afho he ya shumiswa? (2) 3.4 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a ¾o»a u u bvisela khagala nga tshitanza/ndima ya 2? (2) 3.5 Ni a ima na na muhumbulo wa murendi u re kha mutaladzi/vese ya 20? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Lara 2020 SC/NSC MBUDZISO YA 4: MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. ZWI·A – BR Mafhege 1 Vhubviwa ndi kule vhahashu, 2 Hone vhuiwa ho no vha tsini, 3 Miµifho ya shango i vho nga makatshi, 4 Ndi elelwa mu¾amvu u tshee na ¾hodzi. 5 Ni songo sea 'tho ngo tou funa', 6 Nungo u la¾a zwo tea, 7 Vhunga hu kale ri fhano nnµa, 8 Tshi hulaho tshi tshi lwa ndi nngwe na ndau. 9 Vhushieni ndo bva ndi vhuelela hafhu, 10 Zwo¾he vha nnyitela ngauri nda shaya nungo, 11 Hu µi nga u tshimbila ndi ndede, 12 Ngeno makhafuni hu u tou kapudza. 13 Zwi a vhavha vhahashu u vha mulala, 14 Ngavhe U tshi funa ndi musi ndi tshi huma, 15 Nda vhuelela hafhu vhuswani, 16 Fhedzi hu fanela u khunyelela zwo tewaho. 17 Ndi tama zwiitwana zwa vhaswa maµuvha ano, 18 Mitambo yo fhambanaho kule na ya misi i¼a, 19 He ra tamba mihumbulo ro pofula, 20 Fhedzi zwo vha zwo teana na tshifhinga. 21 Madambaulosha ro vha ri sa a µi, 22 Nge ndayo vha funzwa vhushieni, 23 Hu u lugisela vhumatshelo havho, 24 Tshifhinga na tshone tshi a laula. 4.1 Murendi o shumisa figara-µe ya muambo kha mutaladzi/vese ya 3? Sumbedzani u tea hayo afho he ya shumiswa. (2) 4.2 Ndi thounu-µe ine murendi a i bvisela khagala nga ndima/tshitanza tsha 3? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) 4.3 Murendi u ¾oµa u »isa ¾halutshedzo-µe muhumbuloni wa½u nga mitaladzi/ vese ya 1 na ya 2 tshirendoni itshi? 'Vhubviwa ndi … vha tsini' (2) 4.4 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane u bveledzwaho nga tshitanza/ndima ya 4? (2) 4.5 No sedza ndima/tshitanza tsha 5, ni a ima na na kuhumbulele kwa murendi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Lara 2020 SC/NSC VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO/VHONWAHO: MBUDZISO YA KHOMBEKHOMBE MBUDZISO YA 5: MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. RO ¹ANGANA – AC Bvumbi 1 N½e na inwi 2 Ro ¾angana ndi songo humbula 3 Mbilu dzashu dza ¾angana 4 Dza vha mbilu nthihi 5 Ra humbula mazha 6 Dzo vhoxwa nga lufuno 7 Ra ho¾ola ro¾he. 8 Lwendoni ri tshimbila ro hakana 9 Ri tshi posa maga khathihi 10 Ri tshi swika murunzini ra awela ro¾he 11 Ri tshi takuwa ra takuwa ro¾he 12 Hu si na lu¿we lunako lu nkambaho. 13 Nda farwa nga n»ala ni a ntikela khali 14 Nda farwa nga »ora ni a nkela ma»i 15 Nda farwa nga duda ni a nkota 16 Nda dzhenwa nga mbiti ni a nkhuthadza 17 Wanga muya wa fhola. 18 Ri ¼a ndilo nthihi 19 Ri kuvhatedzana nguvho nthihi 20 Ri amba nga ipfi ¼ithihi 21 Ra thathedza vhavilinganyi 22 Vhokhu¾he vha re zwifhe¾i. 5.1 Sedzulusani mitaladzi/vese ya 3 na ya 4: 'Mbilu ... nthihi' Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga iyi mitaladzi/ vese? (2) 5.2 Sedzulusani mutaladzi/vese ya 5 he murendi a shumisa ipfi 'mazha'. ¹alutshedzani ndeme ya ipfi i¼o afho he ¼a shumiswa. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Lara 2020 SC/NSC 5.3 Muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga ndima/ tshitanza tsha 2 ndi ufhio? 'Lwendoni ... nkambaho:' (2) 5.4 Murendi u tama u dzumbulula thounu-»e nga tshitanza/ndima ya 3? 'Nda farwa ... wa fhola:' Tikedzani phindulo ya½u. (2) 5.5 Ni a takalela na kutshilele kwo sumbedzwaho tshirendoni itshi nga u angaredza? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Lara 2020 SC/NSC KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO Fhindulani FHEDZI mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea kana foluku¼oo ye na guda. NGANEA NANDI NDI SHENGA – NE Sigogo Fhindulani MBUDZISO YA 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA – MBUDZISO NDAPFU Phambano ya mvelele na kuhumbulele zwi anzela u vusa khuµano dzi si na vhukono vhukati ha vhathu. No µisendeka nga zwo bulwaho afho n¾ha, sengulusani nµila ye khuµano dza bveledzwa ngayo mafhungoni a bugu iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipiµa tsha mafhungo a tevhelaho a bvaho buguni iyi uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA A Musi Tshifhiwa a tshi khou renda tshirendo itshi, Vho-Luvhani vho vha vha tshi khou tou ¾amba khofheni nga mi¾odzi. Ene mu½e musi a tshi khou toolola, o vha a tshi vhonala o dzika. O ¾alutshedza vhathu uri musi a tshee mu¾uku o vha a tshi funa hetsho tshirendo uri ngavhe a tshi vuwa ¼i¿we µuvha, a wana hu si ene we a bebwa e na ¼ino sa izwi o hwala samba. O µo takadza vhathu musi a tshi amba uri 5 zwino a tshi vho aluwa u vho wana uri mathina na vha¿we vhathu vha vho tama vha tshi nga ene. Izwi zwo ita uri vhathu vho¾he vha see vhukuma. 'Vhathu vha hashu, ndi zwa vhukuma, ndi nnyi afha vhukati hashu a sa tami u wana ndambedzo ya u dzhena tshikolo Germany?' 10 'A hu na!' Ndi vhathu vha tshi bvumela. 'Ndi nnyi vhukati hashu, kha vhabebi a sa funiho u ya Germany o fhelekedza ¿wana wawe?' Ndi Tshifhiwa. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Lara 2020 SC/NSC 'A hu na!' Ndi vhathu vho¾he. 'Ndi nnyi kha vhaswa vha thanga yanga ane a si tame u wana mushumo Germany 15 ¼imagani ¼a goloi dza ha Mercedes Benz? ' 'A hu na!' Ndi gogo ¼i tshi fhindula. Nga henengei vhathuni hu pfala mbudziso. 'Zwino Tshifhiwa, kani ni khou ¾oµa uri ri µi tama na zwa uri no vhuya no ¾omola mu¿adzi henengei?' 20 Tshifhiwa o µo sea a zwi hanedzela kule zwenezwo. Vhabebi vhawe o ri a tshi vha livhuha a amba uri ha tsha tou vha na mafhungo manzhi navho sa izwi o vha livhuwa ngei Germany he vha vha vhe nae hone. Mafhungo o µo vha hone musi a tshi livhuha Vho-Nicholson. 'Kha vhathu vho lugisaho vhu¾ambo uvhu, ndi khou livhuha zwe vha vhidza Vho- 25 Nicholson uri ndi vha vhone sa izwi ndo vha ndo vha vhona ndi tshi kha µi vha muṱuku vhukuma. Ndi khou tou tama u vha livhuha zwe vha thusa mme anga. Ngavhe i songo vha thuso yavho, khamusi na n½e ndo vha ndi tshi µo vha ndi si na vhumatshelo. Zwino zwe vha fha¾a fulufhelo ¼a mme anga, khezwi na n½e vho nnyita muthu. Nandi Vho-Nicholson n½e ndi shenga?' 30 'Nandi Tshifhiwa' ndi Vho-Nicholson. 'No no luma nnyi a si fhole?' 'A thi athu luma na muthu zwine nda zwi µivha.' 'Nandi Vho-Luvhani, uyu Tshifhiwa o no luma nnyi?' 'Vho-Nicholson, na muthihi ha athu mu luma.' Vho-Luvhani vha amba vha tshi 35 µisetshela. 'Tshifhiwa,' ndi Vho-Nicholson. 'Ene ha shenga.' [Ndima ya 10] 7.1 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a thusedza hani u bveledza puloto ya bugu iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.2 Mafhungo aya e na vhala afho n¾ha a bvukulula vhuµipfi-µe kha Tshifhiwa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.3 Tshifhiwa o ¾aniwa sa muanewa-µe mafhungoni aya e na vhala afho n¾ha? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 7.4 Sedzulusani mutaladzi wa 32: 'No no luma nnyi a si fhole?' Mbudziso iyi yo vhudziswaho nga Vho-Nicholson i dzumbulula zwifhio zwa murahu zwo bvelelaho buguni iyi? (2) 7.5 Mafhungo e na vhala a ¾u¾uwedza hani magumo a ¼ishandi zwi tshi kwama Vho-Anna kha zwo bvelelaho vhukati ha mafhungo a nganea iyi? (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Lara 2020 SC/NSC 7.6 Vhupo ha Germany ho vha na ¾hu¾huwedzo-µe kha u shandukisa kutshilele kwa muvhundu wa Tshandebvu mafhungoni a nganea iyi? Tikedzani nga mbuno MBILI. (2) 7.7 Mu¿wali u bveledza hani ma¾hakheshandwa mafhungoni a nganea iyi? Khwa¾hisedzani nga mbuno NTHIHI i pfalaho. (2) 7.8 Ndi ifhio ndivho ine mu¿wali a tama u i bveledza nga mafhungo a bugu iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 7.9 Ndi masiandaitwa afhio o vhangwaho nga khuµano vhukati ha Vho- Madilaga na Vho-Luvhani mathomoni a bugu iyi? Bulani ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho. (3) 7.10 U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona zwe Vho-Maambavha¿we vha zwi ita zwa u gidimela vhuongeloni u yo vhona ¿wana o bebwaho e na ¼ino zwo tea naa? Tikedzani phidulo ya½u nga mbuno MBILI. (2) 7.11 No vha ni tshi nga ita mini arali no vha ni Vho-Madilaga ni tshi khou vhona ¿wana we na mu landula a tshi khou bvelela vhutshiloni? Bulani ZWIRARU zwi pfalaho. (3) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Lara 2020 SC/NSC ISHA ·A MI¹ODZI – DR NE Phaswana Fhindulani MBUDZISO YA 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 9 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU Phambano ya mvelele na kuhumbulele zwi anzela u vusa khuµano dzi si na vhukono vhukati ha vhathu. No µisendeka nga zwo bulwaho afho n¾ha, sengulusani nµila ye khuµano dza bveledzwa ngayo mafhungoni a bugu iyi. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipiµa tsha mafhungo a tevhelaho a bvaho buguni iyi uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA B Vho-Maria zwo tou nga sa miswaswo musi vha tshi hwala buto ¼avho ¼a dzithundu vha bva vha fhela Tshipate. Vhurifhi vho mbo µi vhu sia henefho n¾ha ha ¾afula nga nµila ine Vho-¸etshipate vha µo vhu vhona. Nga ngoho, zwo tou nga hone u sundana vhunga Vho-¸etshipate vho mbo µi ri hu si kale bvelele. U swika hanefho nga ngomu nµuni, ma¾o a mbo vhona zwi re n¾ha 5 ha ¾afula, ¼irifhi asi¼o. Vho-¸etshipate vha ¼i kokodza vha ¼i vhanµa-vhanµa vha fhedza nga u ¼i vhala. Vho ri u ¼i vhala, vha ima vhe dziwilili, vha dzula n¾ha ha tshidulo vha fara ¾haha nga vhuvhili hadzo nga zwanµa, vha bonya ma¾o; vha femela n¾ha; vha fhedza tshifhinga vho sokou hwi, zwi tshi sumbedza uri vha khou vhuisa zwa seli na zwa 10 ¼ino. Vha takuwa vha tshimbila-tshimbila na kamara sa muthu o ¾anganelwaho. Tshanµa tsha kapewa kha mutsinga, tshi¿we tsha fara khundu; vha kotamisa na ¾hoho sa muthu ane a khou tshimbila o sedza zwienda zwe a ambara vha tshi bvela phanµa na u ¼a marambo a ¾hoho. Hu¿we vha vhonala vha tshi sedza n¾ha kha si¼ini; ngeno vha tshi khou µi isa phanµa na u tshimbila-tshimbila. Hu si kale munna wa 15 vhathu vha bva; vha dzhena moµoroni wavho vha livha Muswoµi. 'Rotondwa, mafhungo o ima nga yeneyo nµila. N½e na inwi ri tou vha vhana vha khotsi. N½e fhedzi a tho ngo µiimisela zwi¿we-vho lini. Ndi µo fa ndi tshi fela inwi. Shango kha ¼i ntsee ¼i tshi ntsetshela inwi. Zwo bvelelaho a zwo ngo vhangwa nga n½e na inwi.' Ndi Musatondwa a tshi ita na u fhihamelwa-fhihamelwa hezwi o no 20 livhana na Rotondwa ane zwa zwino a vho vhonala o µaµa vhukuma. 'Ngoho ni khou ri zwo tou ralo? Fhedzi ndi ...' Rotondwa ha ngo tsha fhedza na u amba zwe a vha a tshi khou tama u zwi vhudza Musatondwa, o mbo µi dzhena kha tshililo tsha vhu¾ungu ¿wana wa vhathu. Zwine a khou ¾angana nazwo u ri u humbula nga hazwo, a vho vhona unga na Mudzimu haho. 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Lara 2020 SC/NSC 'Tsho salaho ndi uri n½e na inwi ri ime kha fhungo ¼ithihi. N½e ndi ri zwo bvelelaho a zwo ngo itwa nga n½e na inwi; ndi vhabebi vhashu. Kha ri vhone uri ri½e ri ima kha ¼ifhio Rotondwa.' Musatondwa u ralo o no fara Rotondwa nga tshanµa a tshi ita na u tshi vhanµa-vhanµa. 'Ndi khou zwi pfa Musatondwa, fhedzi hezwi-vho ndo vha ndi sa µivhi. Hei, 30 Musatondwa, zwine nda khou ¾angana nazwo, a thi µivhi uri ndi nga tou zwi ri mini. Na thabelo ndi tou pfa yo fhufha tsho¾he. Fhedzi ndi a livhuha u vhona mbilu ya½u yo khwa¾ha sa ya mutendi o fulufhelaho Yehova. Mudzimu ngavhe na yanga mbilu a tshi i khwa¾hisa ya fana na ya½u.' Ndi Rotondwa a tshi ita na u kokodzela maduda murahu. 35 [Ndima ya 12] 9.1 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a thusedza hani u fha¾a ma¾hakheni a puloto buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.2 Mafhungo aya e na vhala afho n¾ha a bvukulula vhuµipfi-µe kha Rotondwa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.3 Maria o ¾aniwa sa muanewa-µe mafhungoni aya e na vhala afho n¾ha? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.4 Sedzulusani mutaladzi wa 22: 'Ngoho ni khou ri zwo tou ralo?' Mbudziso iyi yo vhudziswaho nga Rotondwa i dzumbulula zwifhio zwa murahu zwo bvelelaho buguni iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 9.5 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a ¾u¾uwedza hani magumo a ¼ishandi zwi tshi kwama Musatondwa kha zwo bvelelaho khae musi nganea iyi i tshi fhela? (2) 9.6 Vhupo ha Folovhoµwe ho vha na ¾hu¾huwedzo-µe kha kutshilele kwa Vho- Loshani na Maria mafhungoni a nganea iyi? Tikedzani nga mbuno MBILI. (2) 9.7 Mu¿wali u bveledza hani ma¾hakheshandwa mafhungoni a nganea iyi? (2) 9.8 Ndi ifhio ndivho ine muṅwali a tama u i bveledza nga mafhungo a bugu iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 9.9 Ndi masiandaitwa afhio o vhangwaho nga khuµano ya ngomu yo bvelelaho kha Maria u swika magumoni a mafhungo a bugu iyi? Bulani ZWIRARU fhedzi. (3) 9.10 U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona tsheo ye Rotondwa na Musatondwa ya u isa phanµa na u malana yo tea naa? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI. (2) 9.11 No vha ni tshi nga ita mini arali no vha ni Vho-¸etshipate musi no wana lu¿walo lwe Maria a vha ¿walela lwone? Bulani ZWIRARU. (3) [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Lara 2020 SC/NSC FOLUKU·OO KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – VR Tshikovhi Fhindulani MBUDZISO YA 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 11 (mbudziso pfufhi) MBUDZISO YA 10: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO NDAPFU Phambano ya mvelele na kuhumbulele zwi anzela u vusa khuµano dzi si na vhukono vhukati ha vhathu. No µisendeka nga zwo bulwaho afho n¾ha sengulusani nµila ye khuµano ya bveledzwa ngayo kha zwibveledzwa zwo ½ekedzwaho afho fhasi. LUNGANO: 'Vhana vha u sa pfa' TSHIKHO¶O TSHA SIALALA: 'Tshikhoμo tsha thovhele vho rasimphi phiriphiri tshivhase' Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Lara 2020 SC/NSC MBUDZISO YA 11: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipiµa tsha mafhumgo a tevhelaho a bvaho buguni iyi uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA C: LUNGANO PFE¸E NA MUVHU¶A Salungano! Salungano! Ho vha hu na pfe½e na muvhuµa. Avha vhavhili vho vha vhe dzikhonani khulu. ·i¿we µuvha muvhuµa wa ri khonani yanga kha ri bikane. Pfe½e ¼a tenda ha thoma ¼one ngauri muvhuµa wo vha u tshi ri wone u muµuhulu. Ndi wone u no fanela u fhedzisela. Pfe½e ¼a dzhena ¼a imbelela na muvhuµa u tshi bvumela ¼a ri: Muµuhulu 5 muµuhulu ndi khou swa! Swelela henefho u sine! Malume malume ndi khou swa! Swelela henefho u sine! Muvhuµa wa ¼i bvisa wone wa dzhena, na wone wa imbelela wa ri: 10 Mulume malume ndi khou swa! Swelela henefho u sine! Malume malume ndi khou swa! Swelela henefho u sine! Pfe½e ¼a u bvisa wa ri: 'Malume, nga vha dovhe vha dzhene lwa u fhedzisela.' Pfe½e 15 ¼a hana ¼a ri ¼one a ¼i tsha funa. Muvhuµa wa ¼i luvhelela u vhuya u swika ¼i tshi tenda ¼a dzhena ¼a thoma u imbelela sa zwenezwi¼a zwa u thoma, muvhuµa u si tsha bvumela wa si ¼i fule. Wa engedza mulilo uri pfe½e ¼i vhibve nga maanµa. ¸ama ya pfe½e yo no vhibva muvhuµa wa fula i¼a khali wa lindela ½ama i tshi fhola. Yo no fhola wa ¼a ½ama yo¾he ya fhela ha sala marambo fhedzi. Wa dzhia marambo wa ita 20 ku½anga kwa u lidza. Wo no fhedza wa gonya thavhani khulu wa thoma u lidza tshi½anga u tshi imbelela wa ri: Gumbe Pfe½e o fa! Gumbe ri tshi bikana! Gumbe Pfe½e o fa! 25 Gumbe ri tshi bikana! Ma¿we mapfe½e a tshi pfa ulwo luimbo a gidimela henengei a tshi ¾oµa u vhona uri ndi nnyi a no khou lidza tshi½anga a tshi imba nga dzina ¼a mu¿we wavho. A wana muvhuµa wo dzumbama fhasi ha tombo. Muvhuµa u tshi vhona mapfe½e wa tshuwa. U tshi vhudziswa uri ndi nnyi we a vha 30 a tshi khou lidza tshi½anga na u imbelela, wa ri wone wo zwi pfa thavhani ya phanµa. Mapfe½e a mbo µi gidimela phanµa. O no vha kule tsini na hei¼a thavha ya vhuvhili a pfa tshi½anga tshi tshi khou lidziwa murahu a mbo µi rembuluwa. A gidima a tshi humela murahu. A tshi swika a fara muvhuµa. A tshi ri a u pwashekanye ¾hoho nga matombo, muvhuµa wa ri: ' Ni songo 35 mmbulaha! Kha ri ye ha vhamusanda ri ye u amba haya mafhungo. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Lara 2020 SC/NSC A¼a mapfe½e a tenda u ¾uwa na muvhuµa. Vhathada vha tshi swika ha vhamusanda Vho-Nµou, mapfe½e ho ngo amba uri mulandu ndi wa u lidza tshi½anga nga dzina ¼a mapfe½e. O mbo µi ri hetshi¼a tshi½anga tshe tsha vha tshi khou lidzwa nga muvhuµa ndi tshao. Muvhuµa wo tou tshi tswa. 40 Vhamusanda vha ri: 'Arali muvhuµa wo tou tswa hetsho tshithu ri µo zwi vhona. Ndi khou ¾oµa uri vhoiwe mapfe½e ni lidze hetsho tshithu. No no fhedza, ni fhe muvhuµa na wone u lidze. A no lidza zwavhuµi ndi ene mu½e watsho.' Gumbe Pfe½e o fa! Gumbe ri tshi bikana! 45 Gumbe Pfe½e o fa! Gumbe ri tshi bikana! Muvhuµa wa vha u tshi khou isa phanµa na u lidza. Phukha dzo¾he dza takuwa dza thoma u tshina na vhamusanda vhadzo, na vhone vho vha vha tshi khou tshina nga maanµa vho takalela zwe zwa vha zwi khou lidziwa khathihi na u imbiwa. 50 Mapfen½e na one o tshina a neta, muvhuµa wa mbo µi litsha u lidza wo no neta. Vhamusanda vha takuwa vha ri, 'Hetshi tshithu ndi tsha½u muvhuµa ngauri ndi inwi we na lidza zwavhuµi na u kona u imbelela.' Muvhuµa wa takala wa ¾uwa nga u gidima. Mapfe½e a sinyuwa nga maanµa a humbula uri ho vha ho fanela a songo thetshelesa muvhuµa u tshi ri a ri ye ha 55 vhamusanda. Ha mbo µi vha ndi u fa ha lungano. [Masia¾ari a 72–73] MBUDZISO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA C: LUNGANO 11.1 Mafhungo e na vhala a dzumbulula lushaka lufhio lwa ngano? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 11.2 ¹alutshedzani uri tsheo ye vhamusanda Vho-Nµou vha i dzhia magumoni a lungano ulwu yo ¾u¾uwedzwa ngani? (2) 11.3 Ndi tshini tshi vhangaho khuµano vhukati ha muvhuµa na mapfe½e? (2) 11.4 Mafhungo a lungano ulwu a ¾ana hani mvumbo ya mapfe½e sa vhaanewa? Bulani ZWIVHILI. (2) 11.5 U farwa ha muvhuµa nga mapfe½e zwo ¾u¾uwedza hani magumo a ¼ishandi lunganoni ulwu? (2) 11.6 Ndi zwifhio zwine muanetsheli a tama ri tshi guda nga mafhungo a lungano ulwu? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 11.7 Ni a pfela vhu¾ungu pfe½e ¼e ¼a ¼iwa nga muvhuµa mafhungoni a lungano ulwu? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Lara 2020 SC/NSC TSHIBVELEDZWA TSHA D: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O) VHA¹AVHATSINDI VHA THENGWE 1 Avha ndi Vha¾avhatsindi vha Tshiheni! 2 Tshiheni tsha Nyaphungatshena 3 Tsho phungaho mavhele na vhana 4 Ndi vhone nnda ndumela shevhoni, 5 Vhane vha u fhedza wo dzula henefho. 6 Ndi vhone Vhango½a 7 Vhabikwa na ive, ive ¼a vhibva 8 Vhango½a vha sala. 9 Ndi vhone ngwaniwapo wa Ven»a, 10 A thi rumeli mutsinda. 11 Ndi ya nga ndo¾he musanda 12 Thi luvhelwi. 13 Ndi vhone mu¾oµa ndimo 14 A sa ¾oµi shango ¼a muthu. 15 Ndi zwifho zwa mativha, mabako na zwisima. 16 Ndi vhone vha vhulungu vhutete 17 Vhu no lunzhedzwa nga a re na nzhele; 18 Vha si na nzhele vha a fhaladza. 19 Ndi vhone vha no fulela nnµu vho dzula; 20 Vha takuwa nga u vhea suzwa! 21 Ndi vhone vhane vha µola maswi a mu½enzhe; 22 Ndi vhone vhane vha µivhona nga tshivhoni, 23 Tsha dzivha ¼a Fundudzi. [Sia¾ari 138] 11.8 Murendi u ambani nga mutaladzi/vese ya 4? ¹alutshedzani. (2) 11.9 Ndi ifhio thekeniki/thikho/¾hoµea ya vhurendi yo shumiswaho kha mutaladzi/vese ya 7? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 11.10 Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u sumbedza nga mutaladzi/vese ya 9? (2) 11.11 Mutaladzi/Vese ya 13 i ni µisela tshifanyiso-µe muhumbuloni no µiseka nga tshikhoµo itshi? (2) 11.12 Ni a tendelana na na kuvhonele kwa murendi ku re kha ndima/tshitanza tsha 4? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Lara 2020 SC/NSC KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha »irama ye na guda FHEDZI. U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana Fhindulani MBUDZISO YA 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 13 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 12: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO NDAPFU Bugu ya »irama yo ¿walwaho nga ngona i vhonala musi mu¿wali a tshi shumisa vhatambi/vhabvumbedzwa kha u sasaladza na u kaidza kutshilele ku si kwavhu»i. No »isendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani n»ila ye mu¿wali a shumisa ngayo Vho-Mari¾a u bveledza thero ya tsatsaladzo kha masia o fhambanaho a vhutshilo. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 13: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho TSHIBVELEDZWA TSHA E HE·ENI: Khotsi a Maemu, ndi hone vha tshi khou swika zwino naa? Hu na muthu ane a tshi vhuya lwendoni a sa thome u dzhena hayani? (Kha ¿wana) Kha vhudzise-vho baba Maemu uri naa ndi hone Ven»a fhano naa? The¼egiramu yavho khei. (U ralo e vha i¼a the¼egiramu tsike.) Uyo Mashudu ane a wana poswo 5 yawe ngei mu»ini wanga mathina ndi nnyi? Kani ¼i¿we dzina ¼avho ¼i pfi Mashudu vhone? TSAºWANI: Ni khou ¾o»ou »ivha kana ni khou »ifhelwa nga u sokou amba? (U ralo o »isinyusa.) HE·ENI: (A tshi khou posa ¿wana kha Tsa¿wani.) Hoyu Mashudu ane 10 ha khou pfi mme awe vho lovha u μo vhulungwa navho ndi sa vha swaswedzi. A thi tshi»ahela na luthihi nahone a tho ngo bebelwa mavhaleni n½e lini. (U bvisa lufhanga lwa muzinini.) MASHUDU: N½e vha songo vhuya vha nndwisa na luthihi lini. N½e a tho ngo zwi µivha uri Tsa¿wani u na musadzi, ndi musi ndi sa µo 15 tenda a tshi mphura. (Kha Tsa¿wani.) Ngoho a vho ngo tsha nkona lini. N»evhe na dzone dzi a dina hedzi ndo tenda. Are»i tshi-ita-mu½e a tshi vhavhi. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Lara 2020 SC/NSC HE·ENI: Ndi »o ni la¾isela vhanzhi arali ni sa nn»ivhi. N½e a tho ngo lala na luthihi lini. Ni ri hu na munna mungafha a si na 20 musadzi ni tshi tou sedza? Na ¾honi a ni na. VHO-MANAGA: Naa mathina mafhungo a hone a kho tou tshimbilisa hani Tsa¿wani? Muthu arali a tshi khou ¾o»a u mala mu¿we musadzi ha mu dzumbeli uri u na mu¿we musadzi. Hu »i nga na musadzi a re hone u fanelwa u vhudzwa uri ni ¾o»a mu¿we 25 musadzi. Mudzumbamano a u thusi tshithu hafhano shangoni. TSAºWANI: U khou sokou ravha»a hoyu musadzi. HE·ENI: Mathina ndi ayo, ni »o nn»ivha ½amusi. (He¼eni uri u ralo a bvisa lufhanga lwawe a thoma u pandamedza Mashudu.) MASHUDU: Kha vha nnditshe nandi ndi mbo »i¾utshela. (Mashudu u ralo 30 a tshi khou gidimela badani a thulwa nga goloi a mbo »i lovhela henefho.) VHO-MANAGA: Yuwi vhonani ¿wana wa vhathu o thulwa nga goloi. TSAºWANI: Ndi hune nda yo dzhena ngafhi n½e mmayoo!!! Ndi mafhungo a He¼eni o¾he haya! 35 HE·ENI: Yowee vhathu n½e a tho ngo »ivha. Ndo vha ndi tshi khou tou mu shushedza fhedzi. Ngoho ndo vha ndi sa »o mu ¾havha lini. Ndi Sara we a ri ndi mu shushedze nga lufhanga. Vhathu vha ri ndi tou vha mpengo n½e-vho naa? Yowee n½e mmayo! Ndi mafhungo a Tsa¿wani o¾he haya. 40 VHO-MANAGA: Ri½e ri songo vhuyaho ra tshi dzhena ngoho ro ita vha a »ivha. Tshikhuwa hetshi ni khou tshi wela nga n¾ha ¿wana wa mukomana wanga. TSAºWANI: Ndi hune nda yo dzhena ngafhi n½e wee! HE·ENI: Yowee! Ndi hone ndo farwa. (Vha a bva.) 45 [Lu¾a lwa V, Bono 5] 13.1 Kuambele kwa He¼eni mafhungoni a re afho n¾ha ku mu sumbedza e muthu-»e? Bulani ZWIVHILI fhedzi. (2) 13.2 Sumbedzani uri ndi tshini tshi vhangaho khu»ano vhukati ha Tsa¿wani na He¼eni mafhungoni a »irama iyi? (2) 13.3 Ndi mudzedze wa tshifhinga tshifhio u ¾aniwaho nga mufhindulano u re hone vhukati ha vhatambi mafhungoni e na vhala afho n¾ha? (2) 13.4 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a na vhu¾umani-µe na zwo bvelelaho ngei murahu musi Tsa¿wani o ya Venµa? (2) 13.5 Sumbedzani uri Tsa¿wani u fhambana hani na Vho-Managa zwi tshi kwama mvumbo dzavho. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Lara 2020 SC/NSC 13.6 Ndivho ya mu¿wali musi a tshi shumisa kutshilele/vhu»ifari ha Mashudu ndi ifhio? ¸eani mbuno THARU. (3) 13.7 ¹alutshedzani masiandaitwa o vhangwaho nga u tevhedza ngeletshedzo ye Sara a i ½ea muhalivho wawe He¼eni. (2) 13.8 Zwe Mashudu a ¾angana nazwo musi a tshi bviselwa lufhanga nga He¼eni ngei tshikhuwani zwi thusedza hani u anetshela zwa murahu? ¹alutshedzani. (2) 13.9 Ndi vhu»ipfi-»e ha Mashudu vhu bvukululwaho nga kuambele kwawe mafhungoni ayo e na vhala? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 13.10 Ni a tendelana na na zwe Mashudu a ita musi a tshi ¾ahela Tsa¿wani? Tikedzani muhumbulo wa½u nga mbuno MBILI. (2) 13.11 No vha ni tshi nga itani arali no vha ni kha vhuimo he He¼eni a »iwana e khaho musi a tshi wanulusa uri munna wawe o vhuya na mu¿we musadzi? Khwa¾hisedzani muhumbulo wa½u nga mbuno THARU. (3) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Lara 2020 SC/NSC TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau Fhindulani MBUDZISO YA 14 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 15 (mbudziso pfufhi). MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU Bugu ya »irama yo ¿walwaho nga ngona i vhonala musi mu¿wali a tshi shumisa vhatambi/vhabvumbedzwa kha u sasaladza na u kaidza kutshilele ku si kwavhu»i. No »isendeka nga ¼ikumedzwa i¼i, sengulusani n»ila ye mu¿wali a shumisa ngayo Maforo¾ereke u bveledza thero ya tsatsaladzo kha masia o fhambanaho a vhutshilo. Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450. [25] MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA F VHO-TSHILWAVHUSIKU: Pfulani swina. Fhisekanyani zwo¾he zwi re phan»a ha½u. Hu songo sala tombo ¼i n¾ha ha ¼i¿we. (U a bva) MUºWE WA MMBI: Yuwii! Vho lovha madyavhathu madziavhufhura. Asuu¼a mulilo wo gonya. 5 Zwo¾he zwi a nyenga. Mavemu a a fhiselwa vhuvemu hao ½amusi. MUºWE WA SHAKA ·A HA LUKA: Yawee! Ri a swa. Ro lovha na vhana. (U ¾angana na pfumo ¼a mu rumbula khana a »ala fhasi.) Oubaas Piet. Hierdie kafirs sal 10 ons dood maak. Vat hierso! (Vha thuntsha mu¿we wa mmbi a »ala fhasi.) Luka ¾a¾ela ganunu. MUºWE WA MMBI: Shavhelani thavhani! Asitsho! Makhulu masindi tshi a ri fhedza. (Hu vuwa 15 khakhathi ya nndwa vhukatini ha mudugudugu. Oubaas Piet u a rumbulwa nga pfumo.) OUBAAS PIET: Hierdie Devils! (Fa!) (Hu dzhena Tshilwavhusiku.) 20 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/Lara 2020 SC/NSC VHO-TSHILWAVHUSIKU: (Vho livhana na Derek.) U khou vhona tshifha¾uwo tshanga lwa u fhedza. ¶ivhai uri naho ndi tshi »o u khurumedzela dzwaboni, vhuhali hanga vhu »o sala ho nambatela na kha mirafho i tevhelaho. A si 25 zwinzhi zwine lufu lwau lwa nga bveledza kha n½e. (Derek u a rembuluwa a »ala fhasi.) DEREK: (U a welela.) Murena, lifhedzela muya wanga. (Fa!) 30 VHO-TSHILWAVHUSIKU: A hu tshee na u ima. Tshivhanda u tshee wo ima? ¸ayo dzau nga dzi u hwale! (Vha a balangana.) LUKA: (U wa nga magona tsini na tshitumbu tsha Ledia mufumakadzi wawe.) Nangoho zwo 35 phethea; Tshan»a tsha lufu tsho hovha na muthu we a vha e mbilu yanga. Wo oma wo rali; A hu na zwinzhi zwine mi¾odzi yanga ya nga bveledza; Ndifhedzo yone i tshan»ani tshanga; U si mpukele nga 40 ¿wambo wa tshipengo tsha lufuno; Awelai murunzini, ¸ama yau na marambo au, a »o u vhofhekanya na dzwabo ¼a Afrika Tshipembe! U »o swi¾wa fhano, nangoho u Muafrika. Tshisimaluvhundi tsho elelaho 45 ½amani yau, Ndi tshisima tshi tswimilelaho ndifhedzo yo semaho ma½o. Arali tsinga dzanga dzi kha »i vha na dzofha; n½e ndi »o lwa u vhuya u guma shotha ¼a u fhedza ¼i tshi onesa ½amusi. E»elai nga dakalo! 50 (Hu dzhena mu¿we wa ha Luka.) MUºWE WA HA LUKA: Hezwi zwitumbu zwo¾he ri »o zwi ladza mavuni a shango ¼ino. Ri zwi kuvhanganya sa vhana vha mme. (Hu dzhena muṅwe wa ha Luka.) 55 MUºWE WA HA LUKA WA Ri songo ya kule. Henefha Schoemansdaal VHUVHILI: ndi hone haya. Ri »o vha fha¾ela pfamo ine ya sa »o fa mbiluni dzashu. Vha»uhulu vhashu vha »o »a vha elelwa vhahali vhashu henefha fhethu. Nazwino kha ri 60 khwa¾hise mulanga wa vhokhotsi ashu ri ri: Ri½e a ri nga »o shushedzwa nga tshi¾uhu tsha vhashayanungo. ·i re ¼ino ndi ¼ashu; a hu tshe na phuli ine ya »o kanda mavu haya ya sa thetshedzwe gulu. 65 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/Lara 2020 SC/NSC LUKA: Yawee! Inwi midzimu ya Vho Paul Kruger, Inwi Vho Louis Trichard, Ni litshelani u ambadza fulufhelo ¼a gundo maha»ani a n»uhulu dza½u; Ni litshelani u ½engisa mufemo nga manditi kha uyo a 70 khakhedzaho vhana vha½u vho e»ela. [Lu¾a V Bono IV na Bono V] 15.1 Kuambele kwa Luka mafhungoni a re afho n¾ha ku mu sumbedza e muthu- »e? Ambani ZWIVHILI fhedzi. (2) 15.2 Sumbedzani uri ndi tshini tshi vhangaho khu»ano vhukati ha vhadzulapo vha Swongozwi na Maforo¾ereke mafhungoni a »irama iyi. Bulani ZWIVHILI fhedzi. (2) 15.3 Ndi mudzedze wa tshifhinga tshifhio u ¾aniwao nga mufhindulano u re hone vhukati ha vhatambi mafhungoni e na vhala afho n¾ha? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 15.4 Mafhungo e na vhala afho n¾ha a na vhu¾umani-µe na zwo bvelelaho ngei murahu musi Luka o hana ngeletshedzo ya mufumakadzi wawe? (2) 15.5 Sumbedzani uri Thovhele Tshilwavhusiku u fhambana hani na Luka buguni iyi zwi tshi kwama mvumbo dzavho? (2) 15.6 Ndivho ya mu¿wali musi a tshi shumisa kutshilele/vhu»ifari ha Maforo¾ereke ndi ifhio? ¹alutshedzani. (3) 15.7 ¹alutshedzani masiandaitwa o vhangwaho nge maforo¾ereke vha vho hana u fhira kha shango ¼e vha sendelelwa nga vha½e vha shango. (2) 15.8 Ndi tshifhio tshihumbudzo tshine tsha ita uri na mirafho i tevhelaho/»aho i tende uri nangoho mabulayo aya o vhuya a vha hone? (2) 15.9 Ndi vhu»ipfi-»e ha Luka vhu bvukululwaho nga kuambele kwawe mafhungoni ayo e na vhala? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 15.10 Ni a tendelana na na zwe khosikhulu Tshilwavhusiku na mmbi yawe vha ita musi vha tshi tsho¾ela maforo¾ereke nga u vha fhisela ngomu dzin»uni dzavho vhusiku nga mulilo? Tikedzani muhumbulo wa½u nga mbuno MBILI. (2) 15.11 No vha ni tshi nga itani arali no vha ni kha vhuimo he Luka a »iwana e khaho musi o vhulahelwa lushaka lwa hawe? Khwa¾hisedzani muhumbulo wa½u nga mbuno THARU. (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa