Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2020 Memo

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 SENIOR CERTIFICATE/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LARA 2020 TSUMBAN¶ILA YA U MAKA MARAGA: 80 Tsumban»ila iyi ya u maka i na masia¾ari a 30. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI  Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.  Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma.  Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza vhukoni/ndeme yazwo. MAGA A U ¹OLA/MAKA  Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa bugu/¼i¿walwa.)  Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha KHETHEKANYO YA A, (vhurendi ho randelwaho), kha vha make/¾ole phindulo mbili fhedzi dza u thoma.  Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha vha make/¾ole phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we, tenda a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu.  Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya vhuvhili.  Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha make/¾ole vha tshi tevhedza memorandamu.  Arali vhukhakhi ha mupeleṱo vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make sa zwone.  Mbudziso ndapfu/dza maanea: Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane. Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na ya B u ¾ola maanea a vhalingiwa.  Mbudziso pfufhi: Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe, vha songo ½ea nda¾iso.  Kha mbudziso dzo vuleaho (open-ended questions), hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/ Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.  Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO RANDELWAHO/VHONWAHO MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU KUAVHELWE KWA MARAGA Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:  Maraga dza 6 ndi dza mbuno.  Maraga 4 ndi dza tshivhumbeo na luambo. Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi CHRIS HANI – LR Ndlovu - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. Marangaphanµa Nangoho a si zwo¾he zwine vhathu vha zwi shumela/lwela vha fhedza vho »iphina ngazwo. Mitaladzi i fha¾a mihumbulo i faredzwaho kha ndima. Tshirendo itshi tshi amba nga ha vhu¾ungu he Chris Hani a ¾angana naho musi a tshi lwela mbofholowo ya Afrika Tshipembe. Murendi u vhilahedzwa/pfa vhu¾ungu nga ha kuvhulahelwe kwa murangaphanµa we a si vhone mitshelo ya zwe a shumela. Mbuno - Mitaladzi/Vese 1–5: Murendi u bvisela khagala nyofho, vhu¾ungu na u dinalea ha vhathu/shango zwo vhangwaho nga murahu ha u vhulawa ha Chris Hani nga nµila ya tshi¾uhu. Hezwi zwo¾he zwi µo dzula zwo tou rali lwa tshifhinga tshilapfu zwa vhuya zwa rathela na kha mirafho i µaho. - Mitaladzi/Vese 6–10: Murendi u sumbedza uri Chris Hani o vha o fhiwa mushumo u lemelaho wa u lwela mbofholowo we wa vha u songo lelutshela vhunzhi ha vhathu. Zwi vhavhaho ndi uri shango ¼a Afrika Tshipembe ¼o vha ¼i sa zwi µivhi uri ngomu shangoni hu na phondi yo vhandamelaho ye ya fhedza yo vhulaha Chris Hani we a vho µo fhedza o kundelwa u vhona mbofholowa ye a i lwela. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka - Mitaladzi 11–15: Murendi u ombedzela uri zwe Chris Hani a lovha a tshi khou lwela zwone zwa mbofholowo vhathu vha µo dzulela u mu humbula ngazwo nahone vha µo isa phanµa nazwo vhunga hu na vhathu vhanzhi vhane vha pfesesa nndwa ya mbofholowo ye a vha a tshi khou lwela yone. - Mitaladzi 16–20: Murendi u bvisela khagala uri Chris Hani o lingedza nga nungo dzo¾he u lwela mbofholowo, fhedzi zwi vhavhaho ndi uri lufu lwo mbo ita uri a sa vhone zwe a lwela, mbofholowo yo swika o no ri sia. Magumo Hezwi zwo¾he zwi khwa¾hisedza uri nangoho maan»a mahulu ha ¼elwi. A si vho¾he vhane vha »o ¼a mitshelo ya nungo dzavho. Murendi o kona u shumisa mitaladzi/vese u bvisela khagala vhungoho ha ¼ikumedzwa i¼i. [10] MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI HU TSHI KOVHIWA IFA – FR Mudau 2.1 'Ramilayo a kupula biko.' Izwi zwi sumbedza uri mushumo wa u kovha ifa a si u leluwaho ngauri arali muthu a vhuya a bva biko ndi tsumbo ya uri zwine a khou shuma/ita a zwo ngo leluwa.√√ (2) 2.2 Ndi khaesura/khoma. Murendi u khou thoma a awelanyana, a kona u bvela phanµa na muhumbulo wo fhelelaho/u khwa¾hisedza zwine a khou ¾o»a u amba zwone. KANA Ndi ndovhololo ya mibvumo.Ngauri hu khou dovholola mubvumo wa ‘zw’ [Maraga 1 kha ¾ho»ea/thekheniki na maraga 1 kha thikhedzo .] √√ (2) 2.3 Murendi u ¾oµou sumbedza uri ndaka ya mufu i nga ita uri vhathu vha i lwele lune vha nga fhedza nga u vhulahana.√√ (2) 2.4 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu vha re na ndaka dzavho kha vha dzule vho ¿wala uri musi vha tshi lovha i kovhiwe nga nµila-µe hu u tinya khakhathi/nndwa dzine dza nga vha hone dza u lwela ¼ene¼o ifa/u kovhiwa ha ifa ndi mushumo u kon»aho mi¾ani. [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.] √√ (2) 2.5 Ee, zwi a tendisea. Arali vha½e vha ndaka vha sa dzula vho ¿wala wi¼i musi vha tshi lovha, ma¼aifa a sala a tshi kovhana ifa nga nµila i si yavhuµi, ha vuwa dzikhakhathi, nndwa, mavengo na u vhulahana, fhedzi arali hu na wi¼i ndaka i kovhiwa zwavhu»i ha sala hu na mulalo. KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka Hai, a zwi tendisei. Hu na hunzhi hune naho mufu o sia o ¿wala wi¼i ma¼aifa a pfuka ndaela ya mufu a vho fhedza a tshi vho lwa nga tshao. [Kana zwi¿we-vho zwi pfalaho.]√√ (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI XUXUXU – AA Mphaga 3.1 Ndi ¼ifanyisi.√ Mphogoli u a shushedza, xuxuxu tshawe ndi u µisa ma¾ungu, u fhambanya vhathu lune a swika fhethu hune vhathu vha vha na mulalo u vusa khakhathi/ndi mulu¾anyi/Hu khou fanyisiwa mphogoli na muthu wa wa zwitshele/xuxuxu.√ (2) 3.2 Ndi rethoriki.√ Murendi u shumisa mbudziso i sa ¾oµi phindulo a tshi ¾oµa u khwa¾hisedza uri xuxuxu ha na tshivhuya tshine a nga khoµelwa tshone.√ (2) 3.3 Murendi u bvisela khagala uri xuxuxu ha na tshiphiri/u amba tshi¿we na tshi¿we.√√ (2) 3.4 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri xuxuxu ndi mubva/muthu ane a sa ¾oµe u shuma/ha na tshivhuya/tshawe ndi u lu¾anya vhathu.√√ (2) 3.5 Ndi a ima nae. Xuxuxu arali a kaidzwa, a bva kha zwiito zwawe zwivhi zwi µo thusa uri vhathu a vha tsha »o lu¾anywa nga mafhungo awe a sa fha¾i. KANA A thi imi nae. Muthu ha tei u kaidzwa nga u tou tumulwa milenzhe ngauri zwi lwa na ndayotewa ya shango, kha hu tou wanala i¿we n»ila ya u mu kaidza. [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.] √√ (2) [10] MBUDZISO YA 4: VHURENDI – M BUDZISO PFUFHI ZWI·A – BR Mafhege 4.1 Ndi ¼ifanyisi.√ Murendi u ¾oµa u sumbedza uri a hu tshe na tshine tsha mu µifhela/takadza/a hu tshe na tshivhuya vhutshiloni hawe.√ (2) 4.2 Ndi thounu ya fhasi ngauri murendi u sumbedza u pfa vhu¾ungu/u sa takala,√ vhunga zwo¾he a tshi vho tou itelwa/maanµa o fhela/u vho tou ¼iswa/ha tsha kona nga e¾he.√ (2) 4.3 Murendi u tama u ri vhudza uri o no vha muthu wa maµuvha/ndi wa kale/o no hula/ndi mualuwa nahone o no vha tsini na u ¾uwa shangoni.√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 4.4 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri u vha mualuwa a zwi takadzi lune murendi a vhuya a humbula uri arali zwi tshi konadzea Mudzimu o vha a tshi nga mu ½ea nungo ntswa a bebwe hafhu, fhedzi iyi ndi nyimele ine a sa kone u i shandukisa.√√ (2) 4.5 Ee, ndi a ima nae. Ano ma»uvha ho no »alesa mitambo minzhi i itaho uri vhaswa vha aluwe vho ¾alifha na u bveledza vhukoni havho. KANA Hai, a thi imi nae. Naho kale mitambo minzhi yo vha i siho, ho »i vha na vhathu vho bvelelaho kha masia o fhambanaho. [Kana zwi¿we-vho zwi pfalaho.] √√ (2) [10] NA VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO/VHONWAHO (KHOMBEKHOMBE) MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI RO ¹ANGANA – AC Bvumbi 5.1 Nga iyi mitaladzi murendi u tama u bvisela khagala uri avha vhavhili vho ri u ¾angana vha mbo »i funana.√√ (2) 5.2 Ipfi 'mazha' ¼i sumbedza uri vhathu havha vhane vha khou funana vha humbula zwi no fana/vha ita zwi no fana khathihi.√√ (2) 5.3 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri havha vhathu vha a funana, ho¾he vha vha vhe vho¾he, vha ita zwithu zwi no fana, a hu na ane a nga vha fhandekanya. √√ (2) 5.4 Thouni ya n¾ha i sumbedzaho u takala/»iphina√, ngauri u buletshedza nµila i takadzaho ine mufarisi wawe a mu tika ngayo musi e na nµala, µora, a tshi lwala na musi o dinalea.√ (2) 5.5 Ndi a ku takalela, ngauri ku sumbedza uri lufunofuno ndi mini, nahone arali vhathu vho vha vha tshi nga funana nga u rali, shango ¼o vha ¼i tshi »o vha ¼o lala. KANA A thi ku takaleli. Murendi o ½a½isedza maan»a a lufuno lune a zwi konadzei uri vhutshiloni, vhathu vha funane u swika kha tshikalo hetshi. [Maraga 2 kha thikhedzo i pfalaho.] √√ (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI Fhindulani mbudziso NTHIHI kha n½a dzo newaho afho fhasi 3.1 MUVHIGO Hu khou vhonala mbalo ya u »ihwala ha vhagudiswa vha vhasidzana afha tshikoloni tshine na dzhena khatsho i tshi khou gonya lu tatisaho. Inwi sa mu¿waleli wa khoro ya vhagudiswa ¿walani muvhigo une na »o u ½ekedza ¾hohoyatshikolo nga ha nye¾e iyo. [25] 3.2 ATHIKILI YA GURANN¶A Vhugevhenga ho dina vhadzulapo lwe vha kombetshedzea u dzhia mulayo vha u vhea zwan»ani. Zwo ralo vho »o vhulaha muthu we a vha a tshi khou humbulelwa na dzulela u pomokwa kha dandetande ¼a vhugevhenga ho¾he hune ha khou itea afho muvhunduni uyo. Inwi ¿walani athikili ine na »o i ½ekedza vha gurann»a ya Nduvho. [25] 3.3 INTHAVIYU Inwi no vha mu¿we wa vhathu vhe vha vha na mashudumavhi a u kavhiwa nga tshitshili tsha Covid 19 . Naho zwo ralo, mashudumavhuya inwi no kona u tevhela ndaela dza madokotela na u ¾honifha milayo ya u lwa na vhuhali ha Covud 19, lune zwo ita uri ni fhole. ºwalani inthaviyu ye na i fara na vhoramafhungo vha khasho ya SABC vhe vha pfa u fhola ha½u vha ni dalela uri ni tsivhudze lushaka. [25] 3.4 RIVIYU Vhuponi ha ha½u ho fha¾iwa zwifha¾o zwa musalauno zwa mavhengeletserekano. vharangapha½da vha masipala wapo vho ni humbela (2) uri ni ite tsedzuluso/riviyu ºwalani riviyu ine na i ½ekedza vharangaphanda vha ha masipala vhapo nga ha zwifha¾o izwo. 3.5 Ndi a ku takalela, ngauri ku sumbedza uri lufunofuno ndi mini, nahone arali vhathu vho vha vha tshi nga funana nga u rali, shango ¼o vha ¼i tshi »o vha ¼o lala. KANA A thi ku takaleli. Murendi o ½a½isedza maan»a a lufuno lune a zwi konadzei uri vhutshiloni, vhathu vha funane u swika kha tshikalo hetshi. [Maraga 2 kha thikhedzo i pfalaho.] √√ (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka NANDI NDI SHENGA?– NE Sigogo MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA?– MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3  Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2 - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Khuµano ndi u hanedzana/fhambana ha mihumbulo zwine zwa bvelela kha vhabvumbedzwa kana mubvumbedzwa ene mu½e. Khuµano yo khethekanywa nga zwipiµa zwivhili, ya nnµa na ya ngomu. Buguni iyi, mu¿wali u shumisa vhaanewa vha langwaho nga nyimele, mvelele na kuhumbulele zwo fhambanaho u bveledza khuµano. Mbuno  Ri wana khuµano vhukati ha Vho-Madilaga na Vho-Luvhani. Vho-Madilaga vha semana na Vho-Luvhani vha tshi semanela uri vho vhifha muvhilini.  Vho-Madilaga vha fhambana na Vho-Luvhani musi Vho-Luvhani vha tshi vha vhudza uri khonani yavho Vho-Tshianeo vha na ¿wana zwe zwa ita uri vha pwashe na khaphu i nµila ya u sumbedza u dinalea. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka  Vho-Madilaga vha fhambana na Vho-Luvhani nga kuhumbulele kwa uri Vho-Luvhani vha tea u ngalangadza mihwalo/thumbu.  Vho-Madilaga vha semiwa nga khaladzi avho Vho-Mainganye, vha tshi vha kaidzela u lwa havho na Vho-Luvhani.  Vho-Madilaga vha gungulela Vho-Luvhani nga murahu ha musi ¿wana o bebwa e na ¼i½o ¼ithihi vha tshi vha humbudza uri vhone vho vha vha sa tsha ¾oµa mu¿we ¿wana. Nga mvelele vha tenda uri izwi ndi samba mu¾ani.  Vho-Madilaga vha fhambana na Vho-Luvhani musi vha tshi vha vhudzisa nga ha dzina ¼a ¿wana. Vho-Madilaga vho semana vha ri vha khou itwa tshiµahela nga Vho-Luvhani.  Vho-Madilaga vha sema Vho-Luvhani vha tshi vha semela uri vha khou ¾ana ¿wana wavho kha vhathu vha siviki.  Vho-Ana vha semana na Vho-Luvhani vha tshi semanela zwe Muyana¼o ¿wana wavho a vha a tshi khou tama mpopi wa Tshifhiwa.  Vho-Ana vha sema Vho-Madilaga vha tshi vha semanela zwibudzana zwe zwa vhulawa nga mmbwa dza Vho-Madilaga.  Ho vha na khuµano vhukati ha Vho-Ana na Vho-Mmboneni musi Vho- Mmboneni vha songo vha ½ea phindulo ya zwe vha vhudzisa uri ndi vhonnyi vhe vha vha vho µa muµini wa Vho-Madilaga.  Vhadzulapo vha shangoni ¼a Tshandebvu vha tsikiwa nga khu»ano ya mvelele, ya sialala na ya musalauno, u swikela Vho-Nicholson vha tshi phulusa lushaka ulwu. Magumo Mu¿wali o kona u bveledza khuµano yawe nga u shumisa nyimele na vhaanewa vho fhambanaho ngauri ri a kona u vhona u sa anµana ha Vho-Madilaga na Vho- Luvhani, Vho-Luvhani na Vho-Ana, Vho-Mmboneni na Vho-Ana, Vho-Mainganye na Vho-Madilaga zwi tshi tou vha khagala. [Kha vha ¾anganedze mihumbulo yo fhambanaho, i tendiseaho naho yo fhambana na iyi.] [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka NANDI NDI SHENGA – NE Sigogo MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA – MBUDZISO PFUFHI 7.1 Mafhungo aya a khunyeledza puloto ya mafhungo. Ri wana thasululo ya mbudziso/thaidzo ye ya simuwa u bva mathomoni ya uri Tshifhiwa ndi shenga, kana hai? Zwino zwi khagala uri nangoho a si shenga. [Kana zwi¿we-vho zwi pfalaho.] √√ (2) 7.2 A bvukulula vhuµipfi ha u takala.√Tshifhiwa u khou takalela uri samba ¼e a vha o ½ewa nga vhathu ¼a uri ene u shenga ¼o fhela.√ (2) 7.3 Tshifhiwa u ¾aniwa sa musidzana o vuµaho/a si na mikalukalu/a re na vhukoni ha u amba/wa lufuno/a no hangwela vho mu khakhelaho.√ Ri pfa Tshifhiwa a tshi sumbedza lufuno na u hangwela khotsi awe vhe vha fhedza tshifhinga tshilapfu vha sa mu ¾anganedzi. √ [Maraga 1 kha mvumbo, na 1 ya thikhedzo.] (2) 7.4 Mbudziso iyi i khwa¾hisedza mafhungo e Vho-Nicholson vha vhuya vha a amba kha mu¾angano wo rambiwaho nga vha siviki a u sumbedza uri Tshifhiwa naho o bebwa e na ¼i½o a si shenga/Zwi ri humbudza uri hangei murahu Vho-Ana vho ri shenga ¼a luma muthu tshilonda tsha hone a tshi fholi, fhedzi Tshifhiwa ha ngo vhuya a luma muthu u swika bugu i tshi fhela.√√ (2) 7.5 Mafhungo aya o vha na ¾hu¾huwedzo ya u shandukisa kuhumbulele kwa Vho-Anna kwa uri vha tende uri Tshifhiwa nangoho a si shenga.√√ (2) 7.6 - Vho-Madilaga vho thoma u ¾anganedza ¿wana wavho Tshifhiwa. - Mu¾a wo fhedza wo vhuelelana. - Vengo ¼e vhathu vha vha vhe na¼o kha Tshifhiwa ¼o mbo µi fhela vha vho mu ¾anganedza. [Mbuno MBILI dzi pfalaho.] √√ (2) 7.7 Nga murahu ha musi Vho-Madilaga vha songo ¾anganedza Tshifhiwa, ro vha ro lavhelela uri musi a tshi bvelela vhutshiloni u µo vha ¾anutshela, fhedzi o fhedza o vha ¾anganedza na u vha farela/Ro vha ro humbula uri Vho- Luvhani nga murahu ha musi vho sia munna wavho Vho-Madilaga vha nga si tsha dovha vha dzula vho¾he, fhedzi vho fhedza vho vhuyelelana vha dzula vho¾he/Ro vha ro humbula uri vhathu vha shango ¼a Tshandebvu vha nga si vuwe vho ¾anganedza Tshifhiwa sa ¿wana o fhelelaho, fhedzi nga murahu ha zwo¾he vho »o shanduka vha mu ¾anganedza. [Maraga 2 kha muhumbulo u pfalaho.]√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 7.8 Ndivho ndi ya uri arali ¿wana a bebwa e na ¼i½o a zwi ambi uri ndi shenga/muholefhali, nahone a zwi iti uri a si bvelele vhutshiloni.√ Tshifhiwa we a bebwa e na ¼i½o o fhedza o bvelela nge a phasa pfunzo dzawe dza n¾ha a wana na mushumo wavhuµi wa vhuinzhiniara. √√ (3) 7.9 - Vho-Luvhani vho fhedza vho farwa nga vhulwadze ha mutsiko wa muhumbulo/malofha. - Zwo ita uri Vho-Luvhani vha ¾uwe hayani vhusiku vha songo onesa. - Vho-Luvhani vho fhedza vho beba nga muaro. - Vho-Luvhani na Vho-Madilanga vho vha vha tshi vho dzulela u semana. [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3) 7.10 A zwo ngo tea. - Muthu ha tei u µidinela mafhungo a sa mu kwami. - Muthu u tea u ya fhethu musi o rambiwa ngauri zwa sa ralo u µo fhedza nga u niwa nga ¾honi. KANA Zwo tea. - U bebwa ha ¿wana e na ¼i½o a zwi anzeli u itea, ngauralo vhathu vha a takalela u vhona na u µivha vhunga khavho tshi tshi nga tshimangadzo. - Zwithu zwine zwa anµadziwa kha radio zwi ita uri vhathu vha vhe na dzangalelo ¼a u ¾oµa u vhona na u nyanyulea nga nµila dzo fhambanaho. [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.] √√ (2) 7.11 - Ndo vha ndi tshi nga mu humbela pfarelo. - Ndo vha ndi tshi nga eletshedza vha¿we vhabebi uri vha tea u tikedza mi¾a yavho musi i kha nyimele i si yavhuµi. - Ndo vha ndi tshi µo humbela thuso u bva kha vhashumelavhapo/ vhafunzi uri vha ri thuse kha u vhuedzedza zwe ra vha ri zwone. [Zwiraru fhedzi zwi tendiseaho.] √√√ (3) [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka ISHA ·A MI¹ODZI – NE Phaswana MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3  Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2 - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Khuµano ndi u hanedzana/fhambana ha mihumbulo zwine zwa bvelela kha vhabvumbedzwa kana mubvumbedzwa ene mu½e. Khuµano yo khethekanywa nga zwipiµa zwivhili, ya nnµa na ya ngomu. Buguni iyi, mu¿wali u shumisa vhaanewa vha langwaho nga nyimele, mvelele na kuhumbulele zwo fhambanaho u bveledza khuµano. Mbuno  Ho vha na khuµano vhukati ha Maria na mme awe Vho-Denga musi vha tshi khou mu kaidzela mafhungo e vha a pfa a uri u khou funana na Vho-Loshani ngeno e na mu¾hannga wawe Aifheli.  Maria u vha na khuµano ya nga ngomu lwe a vhuya a tou lila a tshi sumbedza u pfa vhu¾ungu ha u zwifhela mu¾hannga wawe wa u luga Aifheli zwauri thumbu ndi yawe ngeno zwi si zwone.  Maria u fhambana na Aifheli zwi tshi µa kha uri ndi nnyi ane a µo dzudzanya munyanya. Aifheli u khou ¾oµa munyanya u tshi dzudzanywa nga Vho-Loshani na Vho-Josephine ngeno Maria a sa khou zwi takalela.  Aifheli u kuµana na lushaka lwa hawe ngauri ene u khou funa Vho-Loshani vha tshi vha ½enµila ngeno mashaka a sa zwi pfesesi vhunga vho no pfa lusevhe»i. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka  Maria u fhambana na Aifheli zwi tshi µa kha uri munyanya u tea u vha hone nga murahu ha tshifhinga tshingafhani. Maria u khou ¾oµa vha tshi tshata nga murahu ha mi¿wedzi mivhili ngeno Aifheli a tshi ¾oµa vha tshi tshata nga murahu ha mi¿wedzi mi¾anu.  Maria o vha na khuµano ya nga ngomu ye a vhona vhulenda ha munna wawe lwe a vho µelwa nga mihumbulo i hanedzanaho ya uri a phule tshiphiri kana a litshe, a vho fhedza o zwi thupha nge a shavha uri zwi nga lu¾anya Vho-Loshani na Aifheli/Shango ¼i µo ri mini?/Aifheli u µo mu farela naa?  Vho-Maduka vha fhambana na mukegulu wavho Vho-Denga lwe vha vhuya vha tou semana vha tshi lwela mafhungo a uri tshelede ya lumalo a vho ngo i vhona.  Maria u fhambana na Aifheli nga mafhungo a vhudzulo. Maria u ¾oµa vha tshi pfulutshela ¹hohoyanµou ngeno Aifheli a sa ¾oµi u pfuluwa a na muhumbuo wa u ¾oµou bveledza vhupo ha hawe.  Vho-Loshani na Vho-Maria vha ¼iwa nga mutsiko wa khu»ano ya ngomu nge vha ¾ulela shango nga samba ¼a musi vhana vha dzofha vha tshi malana. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka Magumo Mu¿wali o kona u bveledza khuµano yawe nga u shumisa nyimele na vhaanewa vho fhambanaho ngauri ri a kona u vhona u sa anµana ha Vho-Loshani na Maria, Aifheli na Maria, Vho-Maduka na Vho-Denga, Aifheli na lushaka lwa hawe zwi tshi tou vha khagala. [Kha vha ¾anganedze mihumbulo yo fhambanaho, i tendiseaho naho yo fhambana na iyi.] [25] KANA MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI 9.1 Mafhungo aya a ri swikisa kha tshipiµa tsha pu¼oto tsha ma¾hakheni hune tshiphiri/tshitshimbili tsha phulea.√ Afha ri pfa mafhungo o vhifha tsho¾he, Rotondwa na Musatondwa vho tshinyana, Vho-Maria vha bula tshiphiri nga u tou ¿walela vhurifhi munna wavho vha tshi mu vhudza uri Rotondwa a si ¿wana wavho, ndi wa Vho-Loshani.√ (2) 9.2 A bvukulula vhuµipfi ha u pfa vhu¾ungu/vhaisala.√Rotondwa u khou vhaiswa nga fhungo ¼a uri mufunwa wawe Musatondwa o vhifhaho muvhilini nga ¿wana wawe u wanulusa uri ndi khaladzi awe wa dzofha.√ (2) 9.3 Maria u ¾aniwa sa mufumakadzi a sa fulufhedzei/wa mazwifhi/a re na tshiphiri/ndi mu¿we wa vhaanewa vhahulwane.√ Maria u vho sala a tshi bula tshiphiri tsha uri Rotondwa ndi ¿wana wa Vho-Loshani mafhungo o no vhifha vhana vho no tshinyana ngeno o litsha u zwi amba kale.√ (2) 9.4 Mbudziso iyi i bvukulula uri tshiphiri tshe tsha itwa nga Vho-Loshani na Maria vhe na muhumbulo wa uri a tshi nga µivhei;√ vho pomoka uri thumbu ya Maria ndi ya Aifheli hu u shavha u dzhena khakhathini, fhedzi tsha fhedza tsho bvela khagala.√ (2) 9.5 Ro vha ri tshi humbula uri Musatondwa u »o kona u kon»elela mutsiko wa iyi thaidzo, fhedzi o »o balelwa a vho fhedza nga u pandamedza zwisusu.√√ (2) 9.6 - U dzulelana ha dzikhonani zwo ¾u¾uwedza uri vha funane. - Zwo ita uri vhana vha khotsi vha fhedze nga u malana. - Sa Vhaven»a, vho vhona vho ita vhu¾udzi vhu sa ¾anganedzei kha lushaka. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.] √√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 9.7 Nga murahu ha musi Maria o no ¿walela lu¿walo Aifheli lwa u mu vhudza uri Rotondwa a si ¿wana wawe, ro vha ro lavhelela uri Aifheli u µo halifhela mufumakadzi wawe a fhedza nga u mu ¾ala, fhedzi a zwo ngo tsha ralo vhunga o fhedza nga u mu farela vha dovha vha dzula vho¾he.√√ (2) 9.8 Ndivho ndi ya uri vhathu kha vha thanyele khonani mmbi dzine dza µiita u nga dzi a u funa ngeno zwi si zwone. Vho-Loshani vho vha vha tshi µiita u nga vha funa Aifheli ngeno vha tshi funana na musidzana wawe Maria we a vha a tshi khou yo malana nae. KANA A hu na zwithu zwine vhathu vha nga zwi ita vho dzumbama zwa fhedza zwi si wanale. Vho-Loshani na Maria vho vha vho humbula uri mafhungo avho a u tshinyana na u pometshedza Aifheli mihwalo a zwi nga wanali, fhedzi zwo fhedza zwo bvela khagala. [Maraga 1 kha ndivho, maraga 2 dza thikhedzo.] √√√ (3) 9.9 - Maria o fhedza o farwa nga vhulwadze. - O fhedza o wa nga u humbulesa. - O vha a si tsha shuma mishumo i no lemela. - Ho ngo tsha »iphina nga vhuhadzi hawe. [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3) 9.10 A zwo ngo tea. - A zwo ngo tea ngauri ndi vhana vha khotsi. - Mvelele a i tendi uri vhana vha khotsi/dzofha ¼ithihi vha malane. - Vhabebi vhavho a vha anµani nazwo/¾anganedzi. Zwo tea. -Vho vha vha tshi khou funana. (2) -Vho vha vho no vha na ¿wana. [Mbuno MBILI dzi pfalaho. Arali mulingiwa a µisa kuhumbulele ku hanedzaho izwi, vha¾oli kha vha zwi sedzuluse.] √√ 9.11 - Ndo vha ndi tshi µo farela Maria ra isa phanµa na vhutshilo. - Ndo vha ndi tshi µo vhidza vha mu¾a wa ha Loshani uri ri lugise mafhungo ri pfumedzane. - Ndo vha ndi tshi µo vhudza vha lushaka lwa Maria uri vha mu kaidze. - Ndo vha ndi tshi µo ¾oµa thuso/ngeletshedzo kha vhaµivhi vha zwa muhumbulo. [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3) [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 10: FOLUKU·OO – MBUDZISO NDAPFU KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3  Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2 - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. ADENDAMU Marangaphanµa Khuµano ndi u hanedzana/fhambana ha mihumbulo zwine zwa bvelela kha vhabvumbedzwa kana mubvumbedzwa ene mu½e. Khuµano yo khethekanywa nga zwipiµa zwivhili, ya nnµa na ya ngomu. Buguni iyi, mu¿wali u shumisa vhaanewa vha langwaho nga nyimele, mvelele na kuhumbulele zwo fhambanaho u bveledza khuµano. Mbuno - Nga lungano lwa Vhana vha u sa pfa, mu¿wali u ¾ana khu»ano vhukati ha mutukana na musidzana musi avha vhavhili vho swika fha¼a he n»ila dza fhandekana, hune ha vha na i¿we tsekene na ndenya. Afho ndi he vha thoma u hanedzana, lune izwi zwi ri ¾anela khu»ano ya nga nn»a. Musidzana a ri ri ¾uwa nga tsekene, mutukana a ri hai ri ¾uwa nga ndenya. Ho mbo »i balelwa uyu wa tsekene vha fhedza vho ¾uwa nga ndenya. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka - Mu¿wali u dovha hafhu a ri ¾anela khu»ano vhukati ha phukha na vhana. Izwi ri zwi vhona musi phukha dzi tshi vho ¾o»a u ¼a avho vhana, vha vho tou lamukiswa nga muvhu»a. - Mu¿wali u dovha hafhu a ri ½ea khu»ano vhukati ha phukha na muvhu»a. Izwi ri zwi vhona musi buse ¼o no fhela dzi tshi vhona vha¼a vhathu vha siho dza fara muvhu»a dzi tshi ri dzi u vhulahe ngauri ndi wone wo dzi dzivhisaho u ¼a vhathu wa ri hu lidziwe mbila. - Khu»ano iyi i tshi aluwa, muvhu»a wo »o humbela u fhira u tshi ya afho hune wa tea u vhulahelwa hone. Muvhu»a wo mbo »i thoma u shavha wo livha hayani, phukha dza u vhilimedza, wa dzhena mulindini na dzone dza dzhena dzo¾he. Mathina u¼a mulindi wo vha wo sekena phan»a, muvhu»a wo mbo »i bva wa gonya muri, phukha dzo no fhelela wa tsa wa fukedza fha¼a he phukha dzo¾he dza dzhena ngaho. - Phukha dzo¾he dzo mbo »i fela ngomu mulindini, muvhu»a wa takala wa ri wo thusa khaladzi na khaladzi wa dovha wa thusa na wone u½e. Tshikhoµo tsha Thovhele Vho Ratshimphi Phiriphiri Tshivhase. - Murendi u ¾ana khuµano ya Thovhele Vho-Ratshimphi Phiriphiri na dzi¿we tshaka, he Thovhele a vhulaha na u vhaisa vha¿we vhathu. - Thovhele Vho-Ratshimphi Phiriphiri vha ¾anwa vhe muthu we a fhisa mi»i ya vha¿we vhathu nga musi wa nndwa. - Thovhele Vho-Ratshimphi Phiriphiri u vhonadza vhuhali hawe kha dzi¿we tshaka na musi o e»ela. - Thovhele Vho-Ratshimphi Phiriphiri u »ivhelwa u lwa o »itsireledza nga muri wa muha¾aha. - Tshikhoµo tsha Thovhele Vho-Ratshimphi Phiriphiri Tshivhase tshi ¾ana khu»ano fhedzi vhunga tshi tshi amba nndwa ya vha ha Tshivhase na vha¿we vhathu vhe vha vha vha tshi khou dzhilelwa shango na mi»i yavho. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa lungano na tshirendo tsha sialala u bvisela khagala khu»ano. Mu¿wali u shumisa nyimele na vhaanewa vho fhambanaho ngauri ri a kona u vhona u sa anµana ha vhana, muvhu»a na phukha, ngeno kha tshikho»o hu na u sa an»ana vhukati ha Thovhele Vho-Ratshimphi phiriphiri Tshivhase na vha¿we vhathu vha si vha lushaka lwa hawe zwi tshi tou vha khagala. [Kha vha ¾anganedze mihumbulo yo fhambanaho, i tendiseaho naho yo fhambana na iyi.] [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 11: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi 11.1 Ndi lungano lwa phukha/febulu. √ Vhaanewa vha hone ndi phukha. √ (2) 11.2 Vhamusanda Vho-Nµou vho dzhia tsheo ya uri tshi½anga itsho ndi tsha muvhuµa ngauri vho vhona u wone u konaho u lidza zwavhuµi tshithu itsho. √√ (2) 11.3 Tshi vhangaho khuµano vhukati ha muvhuµa na mapfe½e ndi tshi½anga tshine tshi tshi lidzwa ha dzheniswa dzina ¼a mapfe½e o vhulahelwaho khonani yao. √√ (2) 11.4 Mafhungo a lungano ulu a ¾ana mapfe½e sa vhaanewa vhane vha funana/ vha mbiti/vha a zwifha/vha songo ¾alifhaho. [ZWIVHILI fhedzi zwi tendiseaho.] √√ (2) 11.5 U farwa ha muvhuµa nga mapfe½e zwo ¾u¾uwedza magumo a ¼ishandi kha lungano ulu ngauri a wo ngo tsha vhonwa mulandu sa zwe zwa vha zwo lavhelelwa nga mapfe½e. √√ (2) 11.6 Muanetsheli u tama ri tshi guda uri ri fanela u thanyela vhathu vhane vha nga ri fhura, vho shumisa vhu¾ali havho. Kha mafhungo a lungano ulwu, muvhuµa wo fhura pfe½e wa ¼i bika, wa fhedza wa ¼i ¼a. [Maraga 1 kha pfunzo, na 2 kha thikhedzo.] √√√ (3) 11.7 Ee/Ndi a ¼i pfela vhu¾ungu. - ·o fhe¾iwa nga khonani ya vhumbulu (muvhu»a). - ·o vha ¼i songo tshinya tshithu. - ·o tou shumisiwa/tambudziwa nge ¼a shaya vhu¾ali. KANA Hai/A thi ¼i pfeli vhu¾ungu. - Muthu ndi a thanya, khonani a i thembiwi. - Lo vha ¼i songo fanela u vhuyelela bodoni lwa vhuvhili. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.] √√ (2) 11.8 Murendi u ¾oµa u sumbedza uri Vha¾avhatsindi vha Thengwe vha nga u vhaisa vho dzumbama/vho dzula na iwe. √√ (2) 11.9 Ndi khaesura, √ ngauri hu na khoma i µisaho u awelanyana ha dovha ha bvelwa phanµa na u renda.√/Ndi ndovhololo ya ipfi (ive),√ murendi u khwa¾hisedza vhuvha/ndeme ya zwine zwa khou ambiwa nga mutaladzi/vese iyo nga u dovholola ipfi ive. √ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 11.10 Muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u sumbedza ndi wa uri Vha¾avhatsindi vha Thengwe ndi vhone vhathu vhe vha wanala nga dzi¿we tshaka vhe vhadzulapo vha shamgo ¼a Venµa/Ndi vhone vhadzulapo vha u ranga/thoma vha Ven»a.√√ (2) 11.11 Mutaladzi/Vese ya 13 i ri µisela tshifanyiso muhumbuloni tsha uri Vha¾avhatsindi vha Thengwe a si vhathu vha mivhango, tshavho vha funa zwa u lima fhedzi. √√ (2) 11.12 Ee/Ndi a tendelana na na kuvhonele kwa murendi ku re kha tshitanza tsha 4, ngauri murendi u sumbedza Vha¾avhatsindi vha Thengwe vhe vhathu vhane vha ita zwithu zwavho nga vhuronwane, nahone nga vhuµiimiseli. KANA Hai/A thi tendelani nae, ngauri hu »i vha na zwine vhathu vha Thengwe vha si ite zwithu nga ngona/a zwi tendisei uri muthu a vhee suzwa ¼a ¾hanga o ima fhasi nga milenzhe. [Maraga 2 kha mbuno i pfalaho.] √√ (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana MBUDZISO YA 12: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3  Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2 - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. ADENDAMU Marangaphanµa Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana u bva mathomoni a bugu u swika i tshi fhela. Ndi zwine mu¿wali a ¾oµa vhavhali vha tshi µivha/guda zwone nga mafhungo a µirama yawe. Mu¿wali a nga laya kana a tsivhudza vhavhali hu na zwine a sola/sasaladza kha kutshilele kwavho. Vhaanewa ndi vhatambi vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a µirama yawe. Kha µirama iyi mu¿wali u shumisa Vho-Mari¾a na ¿wana Mashudu u bveledza muhumbulo muhulwane wa u tsivhudza vhana na vhabebi kha nµila mmbi ine ya fhedza yo wedza vhathu khomboni. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka Mbuno  Mu¿wali u sasaladza Vho-Mari¾a sa mubebi o lemaho ¿wana lwo kalulaho zwine zwa si fha¾e vhumatshelo ha ¿wana.  Vha sinyutshela munna wavho Vho-¸efefe musi vha tshi kaidza Mashudu musi o khakha na musi a tshi vhuya vhusiku.  Vho-Mari¾a vha shuma mishumo yo¾he ya hayani ngeno Mashudu o dzula a sa iti tshithu. Tshine a dzulela tshone ndi u pennda ½ala dzawe. Hezwi mu¿wali u a zwi sola vhunga zwi tshi ita uri ¿wana a aluwe a si na vhu»ifhinduleli.  Khaladzi awe Khwa¾hisani a tshi lingedza u kaidza mme awe vha a mu imelela vha dovha hafhu vha sema na ene Khwa¾hisani.  Vho-Mari¾a vha ¾u¾uwedza Mashudu uri a ite zwa vhatukana ngeno vha sa mu ¾u¾uwedzi uri a ite zwa tshikolo. Afha ri zwi vhona musi Vho-Ludwevha mudededzi wawe vha tshi mu kaidzela u sa ita mishumo ya tshikolo, vhone sa mubebi madzuloni a uri vha thusane na mudededzi vha vha yela tshikoloni vha vha semekanya. Mu¿wali u sasaladza kutshilele hokwu na u kaidza vhabebi.  Vha bvela phanµa na u lema ¿wana wavho Mashudu hune vha ita na u sasaladza Vho-¸efefe na Khwa¾hisani nga u vha vhudza uri a vha mu funi vha a mu vhenga.  Vha dovha hafhu vha mu ¾u¾uwedza uri arali mu¾hannga ane a funana nae a tshi ita zwi sa µivhalei a mu litshe a fune mu¿we, zwithu zwine zwa solisea kha mubebi.  U lema havho Mashudu zwo ita uri a vhone u nga pfunzo a si ya vhu¾hogwa kha vhutshilo hawe. Izwi ri zwi vhona musi a tshi µiimelela kha khonani yawe Mulalo a tshi ri a si pfunzo fhedzi ine ya ita uri muthu a µiphi½e kana a bvelele vhutshiloni. U kanganyedza na Tshibio musi a tshi amba nga ha vhu¾hogwa ha pfunzo. Hezwi ndi tsatsaladzo yo livhiswaho kha vhana vha vhasidzana.  Maitele aya a Vho-Mari¾a a u dzulela u lema Mashudu o ita uri a fhedze o vha shandukela na u vha semekanya a tshi ri ndi vhone vho mu pengisaho.  Mashudu u fhedza nga u litsha tshikolo a vho ¾ahela Tsa¿wani a re na musadzi wawe ngei tshikhuwani.  Vho-Mari¾a a zwo ngo tsha vha tshimbilela ngauri vho fhedza vho µivhulaha.  Mashudu ene o µo thulwa nga goloi henengei tshikhuwani a tshi khou shavha u ¾havhiwa nga lufhanga nga mufumakadzi wa Tsa¿wani he a fhedza o lovha. Magumo Mu¿wali wa µirama iyi o kona u bveledza thero ya tsatsaladzo (sathaya) nga u shumisa Vho-Mari¾a na Mashudu kha u eletshedza vhabebi uri vha aluse vhana nga nµila yone, ngeno na vhone vhana vha tshi tea u dzhia vhu»ifhinduleli ha vhumatshelo havho. [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana MBUDZISO YA 13: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO PFUFHI 13.1 - He¼eni u ¾anwa sa mufumakadzi a sa ¾honifhi munna wawe. - U ¾anwa sa muthu ane a imela mafhungo awe/mufumakadzi wa vhuhali. - U olwa sa muthu ane a sa shumise muhumbulo wawe/ane a tou tshutshudziwa. - U ¾anwa sa mufumakadzi wa ¼igevhenga ¼a kholekhole/¼a u shushedza. - U sumba e muthu a no ofha. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2) 13.2 Tsho vhangaho khuµano ndi musi He¼eni o wanulusa uri Tsa¿wani o vhuya na mu¿we musadzi ngeno ene a hone nahone a sa µivhi tshithu, izwi zwo µo sinyusa He¼eni ha mbo vuwa khakhathi na dzitsemano.√√ (2) 13.3 U dzumbulula mudzedze wa tshifhinga tsha zwino/musalauno√ hune vhafumakadzi vha vho vha na ndugelo ya u tenda kana u hana arali munna a tshi ¾oµou mala muṅwe musadzi/vhafumakadzi vha tshi lwa na nga dziphanga na u thulwa nga goloi ha Mashudu.√ (2) 13.4 U ya ha Tsa¿wani Venµa zwo ita uri a ¾angane na Mashudu lwe a vho mu ambisa a ¾uwa nae tshikhuwani zwe zwa fhedza zwo mu vhulahisa. √√ (2) 13.5 Tsa¿wani ndi muthu a sa fhulufhedzei/wa mazwifhi,√ ngeno Vho-Managa vha tshi ¾o»a muthu ane a amba ngoho nahone a no funa hu tshi tshimbidzwa zwithu nga ngona. √ (2) 13.6 - Vhana kha vha litshe zwa vhu»aba»aba vha dzhene tshikolo. - Vhana kha vha ¾honifhe vhabebi vhavho. - Vhana, nga maan»a vha vhasidzana, kha vha litshe zwa u »idzhenisa kha zwa lufuno vha tshe vha¾uku. [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.]√√√ (3) 13.7 Zwo ita uri He¼eni a fhedze o dzhena khakhathini nge a vho fhedza o gidimedza Mashudu nga lufhanga a vho tshaiswa nga goloi a mbo µi lovhela henefho/Zwo ita uri Sara a fhedze o dzhena khakhathini nge a vhulahisa Mashudu nga khombo ya goloi musi a tshi khou pandamedzwa nga He¼eni we a vha o mu farela lufhanga. √√ (2) 13.8 Zwe Mashudu a ¾angana nazwo zwi ri humbudza mu¼oro we mme awe Vho-Mari¾a vha lora musi a tshi khou ¾havhekanyiwa nga lufhanga a lovha, zwe zwa fhedza zwo itea ngei makhuwani musi a tshi thulwa nga goloi.√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 13.9 Kuambele kwa Mashudu ku bvukulula vhuḓipfi ha muthu o hanganeaho, ane a vho ḓisola nga mulandu wa u sa pfa. U vho zwi vhona zwino uri n»ila ye a fara a si yone vhunga i tshi vho mu livhisa khomboni/lufuni. [Maraga 1 ya vhu»ipfi na 2 dza thikhedzo] √√√ (3) 13.10 Ee/Ndi a tendelana nae. - Ngauri o vha a sa zwi µivhi zwauri Tsa¿wani u na musadzi. - Ngauri a hu na musidzana a sa ¾oµi u malwa. - Muthu mu¿we na mu¿we u a fhurwa vhutshiloni. KANA Hai/A thi tendelani nae. - Ngauri a hu na muthu o takalaho ane a sokou ¾ahela muthu a sa athu u mu µivha a mu fhedza. - Ngauri na ene mu½e ha pfuki vha marukhu u funa munna mu¿we na mu¿we ane a ¾angana nae. - Ngauri o vha o tea o thoma a lindela Tsa¿wani a tshi thoma a µiµivhadza kha vhabebi vhawe. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.] √√ (2) 13.11 - Ndo vha ndi tshi µo mu ¾anganedza sa mufumakadzi wa vhuvhili. - Ndo vha ndi tshi µo vhidza vhathu vhahulwane uri vha µe vha tandulule thaidzo ine nda vha nayo. - Ndo vha ndi tshi µo ¾ala Tsa¿wani nda humela hayani ha hashu. - Ndo vha ndi tshi µo ya kha vhashumelavhapo uri vha µe vha ri thuse u tandulula thaidzo. [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3  Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2 - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. ADENDAMU Marangaphanµa Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana u bva mathomoni a bugu u swika i tshi fhela. Ndi zwine mu¿wali a ¾oµa vhavhali vha tshi µivha/guda zwone nga mafhungo a µirama yawe. Mu¿wali a nga laya kana a tsivhudza vhavhali nga kutshilele. Vhaanewa ndi vhatambi vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a µirama yawe. Kha µirama iyi mu¿wali o shumisa Maforo¾ereke u bveledza muhumbulo muhulwane wa u tsivhudza vhavhali uri musi muthu o swielelwa u tea u ¾honifha vhathu vho mu swielelaho na u ¾honifha mulanga we a vhofha navho. Mbuno  ¶iramani iyi Maforo¾ereke vha swika Swongozwi ha Khosi Thovhele Tshilwavhusiku vha humbela u swielelwa lwa tshifhinganyana sa musi vha vhafhiri vha gondo.  Maforo¾ereke a vha fhulufhedzei. Izwi ri zwi vhona musi vha tshi vho µara¾ela shango ¼ine ¼i si vhe ¼avho ¼e vha tou swielelwa ngeno vha songo wana thendelo kha vha½e vha shango. Mu¿wali u sasaladza maitele mavhi a u dzhia tshithu u songo ½ewa. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka  Vha na tshi¾uhu. Vha rwa Mphelekedzeni ¿wana wa khaladzi a Vho-Lumbule nga tshimebi vha tshi mu rwela uri o sera µara¾a. Vha½e vha shango vha hanelwa u sera µara¾a nga vhone Maforo¾ereke zwine zwi vho fhedza zwi tshi khou vhaisa vhadzulapo vhane vha vho µisola nga tsheo ye vha dzhia ya u swielela vhueni he ha dovha ha vha dzhiela shango. Hezwi mu¿wali u vhona zwo khakhea vhunga zwi tshi nga vusa dzinndwa na mabulayo.  Maforo¾ereke vha langana u vhea phuphu ine ya µo vha tshiga kha lushaka lu µaho. Vha ita na u µigana uri vhone a vha tsha fhirela phanµa. Vha ita na u µifhura musi vha tshi ri shango vho tou ¼i renga a vho ngo tswela muthu. Mazwifhi haya ndi o vhifhaho vhukuma.  Vhathu vharema a vha dzhiiwi sa vhathu sa musi vha tshi vho vhidzwa nga madzina o fhambanaho sa dzikafir, thuri na zwi¿we zwinzhi. Hezwi ndi u nyadza pfanelo dza vhathu.  Maitele aya a u tambudza vha½e vha shango o µi hulela a tshi ya. Vha rwa Mphelekedzeni vha fhedza nga u vhulaha mmbwa dzawe mbili. U rwelwa u tevhela mmbwa dzawe mbili dze dza vha dzo bata muvhuµa. Mphelekedzeni o fhedza o lovha. Izwi ndi u pfuka pfanelo ya vhutshilo, zwithu zwo khakheaho nga maan»a.  A vha ¾honifhi vha½e vha shango. Ho vha na mu¾angano vhukati havho na Thovhele khosikhulu na vhalanda vhawe vha tshi itela u senga milandu na u tandulula thaidzo. Madzuloni a uri vha ambe nga ha thaidzo dzi re hone vhone vha vho amba nga ha u ¾oµa u engedzelwa shango. Vha pomoka vhadzulapo uri vha khou vha tswela khuhu na ma¾ama¾isi. Muthu kha fushee nga zwe a ½ewa, nahone a si zwavhu»i u thivha thumbu nga ma»amu.  Vha na vhufhura. Vha vhudza vhadzulapo uri vhone vha na kholomo ¾hanu dza u renga shango. Izwi ndi tsumbo ya uri vhabvannµa avha a vho ngo tsha µiimisela u fhirela phanµa nahone vho kundelwa u tevhedza mulanga we vha ita na Thovhele Khosikhulu Tshilwavhusiku. Vhathu ri songo pfuka mulanga we ra vhofha.  Vhufhura, vhumbulu, u sa fhulufhedzea na tshi¾uhu zwo fhedza zwo vha na masiandaitwa a si avhuµi kha Maforo¾ereke nge vha vho fhedza vho fhiselwa dzinµuni nga Khosi Tshilwavhusiku na mmbi yawe. Hezwi ndi mitshelo ya vhutshilo ho kombamaho, zwine mu¿wali a zwi sasaladza vhukuma. Magumo Mu¿wali wa µirama iyi o kona u bveledza thero ya tsatsaladzo/sathaya nga u shumisa Maforo¾ereke u sumbedza uri muthu u tea u ¾honifha vhathu vhane vha u thusa ngauri zwa sa ralo zwi µo fhedza zwo vhanga dzipfudzungule na mabulayo. Mu¿wali o kona u sumbedza uri arali vhathu vho u swielela vha tshi khou ½ea thuso u tea u fhulufhedzea sa zwine mulanga wa vha u tshi khou amba zwone. Heyi i tou vha khaidzo na kha mirafho i »aho. [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 27 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI 15.1 - Luka u ¾anwa sa munna we a vha a tshi funa mufumakadzi wawe. √ - U ¾anwa sa muthu wa tshi¾uhu na vhuhali a sa ofhi/u ¾anwa sa muthu o µalaho ndifhedzo na vengo.√ (2) 15.2 Khuµano yo vhangwa nga musi maforo¾ereke vha tshi vho ¾oµou engedzelwa masimu,√ vha dovha hafhu vha sumbedza sa vhathu vho µaho u dzula lwa tsho¾he afha Swongozwi, izwi zwa vho fhedza zwo ita uri hu vhe na nndwa vhukati havho.√ (2) 15.3 U dzumbulula mudzedze wa tshifhinga tsha kale/musalau¼a hune khosi ya vha yone i rangaho phanµa musi hu tshi yiwa nndwani/maswina o vha a tshi tsho¾elwa nga mmbi vhusiku musi vhathu vho lala/Ho vha hu tshi lwiwa nga mapfumo. [Maraga 1 kha tshifhinga na 1 ya thikhedzo.]√√ (2) 15.4 Ngei murahu Luka u eletshedzwa nga mufumakadzi a tshi amba ¼a u pfuluwa.√ U hana ha Luka u eletshedzwa nga mufumakadzi wawe musi a tshi mu humbela uri vha pfuluwe zwo fhedza zwo vhanga mabulayo a maforo¾erekere manzhi hu tshi katelwa na mufumakadzi wawe Ledia. √ (2) 15.5 Tshilwavhusiku ndi khosi i no thetshelesa na u dzhia ngeletshedzo ya vhalanda vhayo, ngeno Luka a sa dzhii ngeletshedzo na u thetshelesa muthu/Ndi khosi ine ya tsireledza vhalanda vhayo, ngeno Luka a tshi ¾oµa u tsireledza na u dzhavhula na zwi si zwawe. [Maraga 2 kha mbambedzo NTHIHI i fushaho.] √√ (2) 15.6 Ndivho ndi ya uri muthu u tea u ¾hogomela vhathu vhane vha µa khae vha tshi µiita u nga vha ¾oµa thuso ngeno vha tshi khou ¾oµa u u tshinyadza. Maforo¾ereke vho µa kha Khosi Tshilwavhusiku sa vhathu vha ¾oµaho u swielelwa lwa tshifhinganyana vha vho fhedza vha sa tsha ¾oµa u fhira vha tshi vho vhulaha na vhathu vho vha swielelaho. [Maraga 1 kha ndivho na 2 kha thikhedzo] √√√ (3) 15.7 Maforo¾ereke vho fhedza vho tsho¾elwa vhusiku nga mmbi ya Khosikhulu Tshilwavhusiku/Luka o fhedza o vhulahelwa mufunwa wawe Ledia/Ho fhedza ho vha na mabulayo a vhathu vhanzhi. [Maraga 2 kha mbuno NTHIHI i fushaho.]√√ (2) 15.8 Ndi mavhi»a a mafo¾erekere a he vha vhulungelwa hone fha¼a kha ¼a Schoemansdal. √√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 28 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 15.9 Kuambele kwa Luka ku bvukulula vhuµipfi ha muthu o vhaisalaho/ ¾ungufhalaho/o sinyuwaho lune u khou ¾oµa na u lifhedza kha zwe zwa bvelela kha lushaka lwa hawe/O ¾ungufhalela lufu lwa mufumakadzi wawe Ledia. [Maraga 1 kha vhu»ipfi, na 2 dza thikhedzo.] √√√ (3) 15.10 Ee/Ndi a tendelana navho. - Ngauri maforo¾ereke vho vha vha si tsha ¾oµa u ṱuwa kha shango ¼ine ¼i si vhe ¼avho/A vho ngo fhulufhedzea kha mulanga we vha ita na vha½e vha shango. - Ngauri vho vha vha tshi vho tambudza na u vhulaha vha½e vha shango. KANA Hai/A thi tendelani navho. - Ngauri khosi yo vha yo tea yo vhiga mafhungo kha ma¿we mahosi uri i wane ngeletshedzo yavhuµi. - Ngauri vho vha vho tea vho ita nyambedzano ya u pfumedzana. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.] √√ (2) 15.11 - Ndo vha ndi tshi µo µi¾utshela nda humela kha vha hashu. - Ndo vha ndi tshi µo ita mu¾angano na vhadzulapo uri ri pfumedzane. - Ndo vha ndi tshi µo vhidza vha¿we mafor¾ereke a re kha ma¿we mavundu uri vha µe vha mphalale. - Ndo vha ndi tshi µo humisela mavu e nda dzhavhula kha vha½e vhao. [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 29 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbandila ya u maka KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA MAANEA A ·ITHERETSHA – MBUDZISO NDAPFU: VHURENDI [MARAGA: 10] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili Tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Tsenguluso yo -U sumbedza u pfesesa -Tsenguluso i fushaho/ -Tsenguluso ya ¾hoho i -A hu na u pfeseswa ha Tsenguluso ya ¾hoho nwelelaho ya ¾hoho na u sengulusa ¾hoho linganelaho ya ¾hoho sa fushi ¾hoho Tshidziki tsha mafhungo/u -Mbuno dzo angalalaho nga nµila yone -Hu na dzi¿we mbuno - Hu na tshaedzo -A hu na thikhedzo u khwa¾hisedza nga vhu¾anzi dzi gobolaho; hu na -Phindulo ndi yo dzavhuµi dzi tikedzaho khulwane ya mbuno bva kha tshirendo na kupfesesele kwa khwa¾hisedzo yo dziaho faredzaho ¾hoho dzi tikedzaho ¾hoho -Mugudi ha na nµivho tshibveledzwa u bva kha tshirendo zwidodombedzwa zwi -Naho dzi¿we dza mbuno -Kupfesesele kwa fhasi ya lushaka lwa ¼i¿walwa -U pfesesa ha n¾hesa ha khagala dzo tikedzwa, hu µi vha kwa lushaka lwa (vhurendi) na tshirendo MARAGA 6 lushaka lwa ¼i¿walwa -Mbuno dzi pfadzaho na vhu¾anzi vhu sa ¼i¿walwa (vhurendi) na (vhurendi) na tshirendo dzo ½ekedzwa, naho tendiseiho tshirendo dzi¿we dzadzo dzi -U pfesesa ha mutheo ha songo tou tikedzwa u lushaka lwa ¼i¿walwa swika henefho (vhurendi) na tshirendo -U pfesesa ha lushaka lwa ¼i¿walwa (vhurendi) na tshirendo TSHIVHUMBEO NA -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi re -Hu µi vha na vhu¿we -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tsho LUAMBO lunzhedzanaho tsho¾he khagala na mbuno dzi vhukhakhi ha pulaniwa lwo khakhea tsho¾he -Mbuno dzo lundwa tevhelelanaho lu tshivhumbeo khakheaho -Vhukhakhi vhunzhisa Tshivhumbeo, thevhekano tshidele nahone dza pfadzaho -Maanea/Phindulo i -Mbuno a dzo ngo ha luambo na tshitaila i pfadzaho na bveledzwa zwi khagala -Thevhekano ya mbuno i shaedza thevhekano yo dzudzanywa lu ku½ekedzelwe kwa tsho¾he a pfadza fha¾eaho ya kupfesesele pfadzaho mafhungo -Luambo, tshitaela, na -Luambo, thouni na na ndunzhendunzhe -Vhukhakhi ha luambo Luambo, thouni na thouni zwo vhibva, zwi a tshitaela vhunzhi zwo -Luambo lwo faredza vhu khagala tshitaila zwo shumiswaho ¾okonya, nahone zwo lulama vhukhakhi vhu si gathi, -Thouni na tshitaila a kha maanea/phindulo lulama thouni na tshitaela zwo ngo tea ndapfu -A hu na vhukhakhi vhu hunzhi zwo tea vhonalaho ha girama, MARAGA 4 mupele¾o na zwiga zwa u vhala MARAGANYANGAREDZI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 30 DBE/Lara 2020 SC/NSC – Tsumbandila ya u maka KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A ·ITHERETSHA – PHINDULO NDAPFU: NGANEA NA ¶IRAMA NA FO·OKU·OO [MARAGA: 25] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Phindulo ya -U sumbedza u pfesesa na -U pfesesa ¾hoho lwo -U pfesesa ¾hoho lwa u -U pfesesa hu¾uku¾uku ha Tsenguluso ya ¾hoho ma¾hakhe¾hakheni/n¾hesa: u sengulusa ¾hoho nga linganelaho/hu songo tou phuphuledza; a hu ¾hoho Tshidziki tsha mafhungo/u 14–15 nµila yone goµombelaho; a si zwo¾he tou vha na zwi¿we -Ndingedzo yo khwa¾hisedza nga vhu¾anzi Phindulo ya -Phindulo ndi yo zwi¾alusi zwo zwi¾alusi zwo rembeµaho/i songo na kupfesesele kwa ma¾hakheni/n¾ha: 12–13 faredzaho dodombedzwaho senguluswaho nga khwa¾haho ya u fhindula tshibveledzwa -Tsenguluso yo nwelelaho zwidodombedzwa zwi -Hu na dzi¿we mbuno dzi vhuµalo mbudziso ya ¾hoho khagala tikedzaho ¾hoho -Mbuno ¾hukhu dzi -Makumedzwa ha tendisei MARAGA 15 -Mbuno dzo angalalaho -Mbuno dzi¿we dzi -Ma¿we makumedzwa o tikedza ¾hoho na kathihi dzi gobolaho; hu na pfadzaho dzo ½ekedzwa, tikedzwa, fhedzi vhu¾anzi -Makumedzwa a -Mugudi ha na nµivho ya khwa¾hisedzo yo dziaho naho dzi¿we dzadzo dzi a vhu tendisei tshifhinga tshimbilelanaho ndi lushaka lwa ¼i¿walwa kana u bva kha tshibveledzwa songo tou tikedzwa u tsho¾he ma¾uku¾uku tshibveledzwa -U pfesesa ha n¾hesa ha swika henefho -U pfesesa ¼i¿walo na -U pfesesa hu¾uku ha lushaka lwa ¼i¿walwa na -Hu na vhu¾anzi ha u tshibveledzwa hu songo ¼i¿walwa na - tshibveledzwa pfesesa lushaka lwa fhelelaho tshibveledzwa ¼i¿walwa na tshibveledzwa TSHIVHUMBEO NA 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 LUAMBO -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi re -Hu na vhu¿we vhu¾anzi -Tshivhumbeo tsho -U shaea ha tshivhumbeo lunzhedzana tsho¾he khagala na makumedzwa ha tshivhumbeo pulaniwa nga nµila yo tsho pulaniwaho zwi Tshivhumbeo, thevhekano i -Marangaphanµa na a tevhelelanaho lu -U pfadza na khakheaho khakhisa thevhekano ya pfadzaho na ku½ekedzelwe magumo ndi zwa n¾hesa pfadzaho ndunzhendunzhe zwi µi -Makumedzwa ho ngo ¼ikumedzwa kwa mafhungo -Makumedzwa o -Marangaphanµa na vha hone, fhedzi zwo vhekanywa nga nµila i -Vhukhakhi ha luambo na Luambo, thouni na tshitaila vhekanywa zwavhuµi magumo na dzi¿we phara faredza vhukhakhi pfadzaho tshitaila zwi itisa uri zwo shumiswaho kha nahone a bveledzwa zwi zwo dzudzanywa nga -Hu na vhukhakhi vhu -Vhukhakhi ha luambo phindulo iyi i kundelwe u maanea/phindulo ndapfu khagala nµila yo faranaho vhonalaho ha luambo; vhu khagala swikelela -Luambo, tshitaela, na -U tevhekana hu thouni na tshitaila hunzhi -Thouni na tshitaela a -Thouni na tshitaela a MARAGA 10 thouni zwo vhibva, zwi a pfadzaho ha zwo tea zwo ngo tea zwo ngo tea ¾okonya, nahone zwo makumedzwa -Phara hunzhi dzo lulama -Phara dzo khakhea -Phara dzo khakhea lulama -Luambo, thouni na tshitaela hunzhi zwo lulama MARAGANYANGAREDZI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa