Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2009 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) ·ARA 2OO9 MEMORANDAMU MARAGA: 80 Memorandamu uyu u na masia¾ari a 22. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA A: VHURENDI MBUDZISO 1 (Mbudziso ndapfu) (VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI) ADENDAMU Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone: ƒ Maraga dza 7 ndi dza mbuno. ƒ Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila hei: o Maraga 3 kha o wanaho mbuno 6-7 o Maraga 2 kha o wanaho mbuno 3-5 o Maraga 1 kha o wanaho mbuno 0-2 Tshilwavhusiku tsha Ha-Ramabulana – LR Ndlovu Thero ndi muhumbulo muhulwane wa tshirendo une ra u wana musi ro vhala tshirendo u bva mathomoni u swika tshi tshi fhela. Murendi u amba nga ha vhuhali ha Ramabulana a tshi lwela shango. Murendi u khou vhilahedzwa nga u sa dzhielwa n¾ha ha Tshilwavhusiku tsha ha Ramabulana naho vho lwela na u phulusa shango kha maswina. • Vese 1 Murendi u shumisa ipfi '¾honi' zwine zwa amba u shona. Murendi u amba uri Afrika Tshipembe/Vun»u ¼a Devhula/Ven»a nga ¼i shone kha zwe ¼a itela Makhado. • Vese 2, Murendi u shumisa ipfi '¾hamu' ¹hamu i shuma u rwa muthu o khakhaho. Sa zwenezwo murendi u tama vun»u ¼a Devhula ¼i tshi pfiswa vhu¾ungu nga zwe ¼a itela Makhado. • Kha vese 3, ri wana 'tsole'. Zwi amba u ½ewa khaidzo nga u tou rwiwa, tshine tsha vha tshiga tsha khaidzo. Murendi hafha u tama shango ¼a Ven»a ¼i tshi kaidziwa nga u tou pfiswa vhu¾ungu nge ¼a kundelwa u hulisa mishumo ye Makhado a itela lushaka. • Kha vese 4, ipfi 'ziamedza' ndi u tsika mu¿we muthu nga zwo vhifhaho sa u ½ea samba. Sa zwenezwo murendi u vhona Ve½da ¼i songo fara Makhado zwavhu»i nge ¼a kundelwa u vhona mishumo yawe mivhuya. Ndi u se¿wa/samba hezwi. • Vese 5: Ipfi 'tshiangaladzi' ndi tshiga. Murendi u shaya u vhona tshiga (tsha khumbudzo) tshine tsha »o ita uri Makhado a humbulwe ngatsho. • Vese 6: Ipfi 'mihuvho' ¼i ri »isela muhumbulo wa u takala ha vhathu vha tshi hulisa na u renda muthu. Murendi u shaya u vhona vhathu vha tshi hulisa na u renda Makhado kha mishumo ye a itela lushaka. • Vese 7, Ipfi 'dzadza' ¼i khou amba labi ¼o ¾ahalaho ¼i sa »ivhalei. Afha zwi sumba uri naho Makhado o ita zwivhuya a vho ngo vhuya vha mu livhuwa na nga tshithu tshi sa »ivhalei, naho tshi tshi nyadzisea hani. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu • Vese 8, Ipfi 'mbokoti' zwi amba muthu wa vhuhali vhukuma o lwelaho lushaka sa ene khosi Makhado; ipfi 'milwaho' zwine zwa amba o faho a vhulungwa. • Kha Vese 11, murendi o shumisa ipfi 'hagala'. Zwi amba u halifha kana u lwela tshithu wo »iimisela. Khosi Makhado o lwela shango o halifha nahone o »iimisela uri ¼i si rengwe nga vhasili. • Kha vese 13 ipfi 'tshirengululi' ¼i sumbedza uri Makhado o »isela vhathu mbofholowo na u sumbedza uri vhuhali hawe ho vhofholola vhathu. • Vese 14 na 15, Murendi o shumisa ipfi 'pfumo' na tshi¾angu, sa zwiga zwa tsireledzo. Murendi u sumbedza khosi Makhado o vhulaha zwifhe¾i (vhatsho¾eli) zwa shango a »isa mbofholowo nga mufumo awe. • Vese 17: Ipfi 'rungunye' ndi u bvela nn»a kana u mela ha tshithu tsha vhonala sa musi muthu o swa zwa vhonala nga u rungunya kana mbeu i tshi mela. Murendi u tama dzina ¼a khosi Makhado ¼i tshi vhonala kha bugu dza »ivhazwakale ya lushaka. • Vese 18 ipfi ‘Shaka’ ¼ine ¼a vha dzina ¼a khosi ya vhuhali I vhonalaho I tshi nga onoyu Makhado. • Kha vese 19, ipfi 'makumba' hafha ¼i amba mishumo mivhuya ye khosi Makhado a sia o itela lushaka, vhathu vha tea uri vha i bveledze i ye phan»a, na kha vese 20 ipfi 'vhaalameli', ¼i ambaho ri½e ro salaho uri kha ri i bveledze i ye phan»a. Murendi o kona kha kunangele kwa maipfi e a shumiswa u bveledza thero ya tshirendo itshi. [10] KANA MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi) Ro ¾angana – AC Bvumbi 2.1 Ndi ¼iriki. 9 (1) 2.2 Vhafunani/muthu wa tshinnani na wa tshisadzini. 9 (1) 2.3 U ilafha/onga/¾hogomela9. (1) 2.4 Ndi wa u ita zwithu khathihi vha tshi thusana kha zwo¾he. 9 (1) 2.5 O takala. O takalela u vhona mufunwa wawe a mu funaho na u mu thusa kha zwithu zwinzhi/U kho»a lufuno lune vhuvhili havho vha vha nalwo. 99 (2) 2.6 A zwi tendisei, zwo »ala makaluli khazwo/hu na u kalula ha lufuno na u thusana/Zwi a tendisea – vha hone vhafunani vhane vha tikana kha zwo¾he, na vhane vha fa vha tshi fela lufuno. 99 (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu 2.7 O shumisa ¼imethafore. U fhedza nga u sumbedza uri ene na mufunwa wawe vha lwa na vhathu vhane vha lila u vha thithisa na u vha lu¾anya kha lufuno lwavho. 99 (2) [10] KANA MBUDZISO 3 (Mbudziso pfufhi) Vhungoho – TA Ravhanga 3.1 Nga ha mbonalo ya vhungoho/zwine vhungoho ha vha (1) zwone/vhungoho/ngoho. 9 3.2 Khwinthethe. 9 (1) 3.3 Noaxe/diabolo. 9 (1) 3.4 Vha mbilu dzo furaho tshimbevha/vhadziatshimbevha. 9 (1) 3.5 Ndi wa u sumbedza uri vhathu a vha funi vhungoho/vhathu ngoho vha a i sanda/ngho a i kundwi nga vhuvhi. 99 (2) 3.6 Ndi zwone, ngauri a hu na na tshithu na tshithihi tshi kundaho vhungoho. 99 (2) 3.7 Sa tshithu tshi thusaho/imelelaho vhathu. (Zwi¿we na zwi¿we zwi pfalaho.) 99 (2) [10] KANA MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi) Tshidakwa – T Makhado 4.1 Sathaya/Tsatsaladzo. 9 (1) 4.2 Muthu a sa pfi musi a tshi laiwa. 9 (1) 4.3 U ri tshidakwa tshi langa vhashai (vha si na zwavho), nahone a hu na tshine tsha bveledza. 9 (1) 4.4 Vhutshilo ha tshidakwa vhu vha vhu khomboni nahone ho »ala dzithaidzo/zwi kon»aho/a tshi nga shanduki. 99 (2) 4.5 Ndi ha u sa takala/u dinalea nga u vhona zwine vhutshilo ha tshidakwa ha vha zwone/u pfa vhu¾ungu musi a tshi vhona n»ila ine tshidakwa tsha Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu »ifarisa ngayo. 99 (2) 4.6 Uri vhathu vha litshe u tshila vhutshilo ha vhudakwa ngauri a vhu na tshivhuya khaho. 9 (1) 4.7 Zwi bvisela khagala uri vhutshilo ha tshidakwa vhu vha vhu khomboni tshifhinga tsho¾he lune u fa na u tshila ndi hatsho. 99 (2) [10] NA VHURENDI VHU SONGO GUDELWAHO/RANDELWAHO MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu) (VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI) Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone: ƒ Maraga dza 7 ndi dza mbuno. ƒ Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila hei: o Maraga 3 kha o wanaho mbuno 6-7 o Maraga 2 kha o wanaho mbuno 3-5 o Maraga 1 kha o wanaho mbuno 0-2 Lufu – PP Nemaenzhe Zwiga zwa u vhala ndi zwiga zwine mu¿wali a zwi shumisa kha u bveledza thouni na redzhisi¾ara hu u itela u pfukisa mulaedza. ¹halutshedzo ya tshirendo ndi zwine tshirendo tsha amba zwone. Tshirendo hetshi tshi amba nga ha lufu. Ndi uri vhathu vha songo ofha lufu ngauri lufu ndi vhutshilo. U bveledza mulaedza uyu khagala murendi o shumisa zwiga zwa u vhala zwi tevhelaho: tshithoma/tshiawelo, kholoni, semi kholoni na khoma. U ¾alutshedza mihumbulo ine murendi a ¾o»ou i bveledza tshirendoni itshi nga u shumisa zwiga zwa u vhala: • Kha ndima 1 vese i¿we na i¿we yo fhela nga tshithoma/tshiawelo. Murendi u sumbedza u vhina mihumbulo yawe nga u tou buletshedza nga mbuno dzo fhelelaho a tshi sumbedza uri na vha re vhuongeloni na dzikerekeni vha fhedza vho lovha. • Ndima 2, vese 1 murendi o shumisa khoma phan»a ha ipfi 'lufu' zwine zwa sumbedza tshiga tsha khesura/u awelanyana. Murendi u awelanyana a konou bvela phan»a a tshi khwa¾hisa zwine a amba zwauri lufu lu a ofhisa. Musi vese iyi i tshi fhela ho shumiswa tshiga tsha u vhala tsha kho¼oni u sumbedza uri vese iyi i tevhelwa nga u buletshedza mi¿we mihumbulo yo vhalaho u bveledza Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu vhathu vho fhambanaho/vhanzhi vha ofhaho lufu. Mutaladzi 5 ho shumiswa semikho¼oni u sumbedza u khethekanya zwigwada zwa vhathu. • Kha ndima 2, vese 2 murendi o shumisa semikho¼oni mafhedziseloni a vese u bvisela khagala muhumbulo wa vhathu vhane vha shaya u pfesesa lufu. • Ndima 2 vese 4, murendi o shumisa tshithoma u vhina muhumbulo wawe wa u sumbedza vhathu vha ofhaho vhuhali ha lufu. • Kha ndima 3, vese 9 murendi o shumisa khoma mafheleloni a vese u sumbedza uri muhumbulo wa vhu¾ungu vhu wanalaho kha lufu a wo ngo fhelela, wo rathela wa ya wa fhelela kha vese 10. • Ndima 4, vese 11 yo fhela nga khoma u sumbedza muhumbulo wa uri naho lufu lu tshi vhavha, lu isa vhathu vhutshiloni. • Ndima 4, vese 12 na 13 na 14 mihumbulo ya hone yo khunyelela vhunga murendi o shumisa zwithoma mafheloni. Muhumbulo ndi wa u sumbedza uri lufu na vhutshilo ndi tshithu tshithihi/muthu a fa o wana vhutshilo. Murendi o shumisa zwiga zwa u vhala nga n»ila i fushaho kha u bveledza ¾halutshedzo ya tshirendo itshi. [10] KANA MBUDZISO 6 (Mbudziso pfufhi) Lufu – PP Nemaenzhe 6.1 Vhuongeloni na dzikerekeni. 9 (1) 6.2 Ngauri vhathu vha kundelwa u lu »ivha uri lu dzula lu hone vhutshiloni havho/Vha shaya nungo dza u lu thivhela. 9 (1) 6.3 U ri sumbedza uri lufu lu ofhiwa nga vhathu vhanzhi ngauri a vha koni u khaula vhuhali halwo/u lu fhelisa. 99 (2) 6.4 Khesura. 9 (1) 6.5 Vhu¾ungu vhune lufu lwa »isa kha vhathu/Vhune vhathu vha vhu pfa. 9 (1) 6.6 Okzimoroni (·imethafore), 9 wa u sumbedza uri vhu¾ungu ha lufu ndi mu»ifho wa vhutshilo. 9 (2) 6.7 U vhona lufu sa n»ila i isaho vhathu vhutshiloni/Lufu ndi khunyelelo ya vhutshilo. 99 (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 30 NA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu KHETHEKANYO YA B: NGANEA MBUDZISO 7 (Mbudziso ndapfu) TSHI ¶O LILWA – NE PHASWANA (VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI) Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: ƒ Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4 ƒ Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3 ƒ Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2 ADENDAMU Marangaphan»a Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone. Hu nga vha mahayani/musanda/tshikoloni/mu»ini kana dzi»oroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ¾hu¾huwedzo kha kutshilele kwa muthu. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana kha mafhungo a bugu u bva a tshi thoma u swika magumoni. Ri nga »i ri ndi zwine mu¿wali a khou rera nga hazwo. Dzimbuno/Mutumbu ƒ Thero ya nganea iyi yo »isendeka kha zwa uri vhuhovheleli ho kalulaho vhu a dzhenisa muthu kha zwiito zwi songo »aho, sa vhugevhenga. Vhathu kha ri fushee nga zwine ra vha nazwo ngauri ri nga vhuya ra wana ro »idzhenisa kha vhugevhenga vhune ha sa vhuedze tshaho. ƒ U bveledza thero heyi mu¿wali o shumisa fhethuvhupo (Ven»a) ho bvelaho phan»a sa ¼okhishini ya ¹hohoyan»ou. ƒ Vho-Luvhone na mufumakadzi wavho ndi vhathu vho dzulaho zwavhu»i nahone vhuvhili havho vha a shuma. ƒ Siangane ya mu¾a hoyu wa ha ¸e¾hulwe i ita uri mu¾a hoyu u vhe na vhuhovheleli. Vha tshilela u ¾o»ou vhonwa nga u isa vhana vhavho zwikoloni zwi »uraho, na u koloda thundu i »uraho nga one mavhonwa. ƒ Zwikolodo zwi ½a½a u »ala ngauri i¾ali na madzanga ndi manzhi. ƒ Vhubindudzi henefha Ven»a vhu hone, Vho-Luvhone vha lila u koloda tshelede kha Luambo a re ramabindu, zwa »i bala. ƒ Bannga dzi a kolodisa vhathu masheleni. Vho-Luvhone vha lingedza u koloda tshelede banngani fhedzi vha kon»iselwa nga muvhala wa lukanda lwavho. ƒ Nga tshifhinga tshenetshi tshivhi vha¿we vhathu vha ita tshelede nga n»ila dzi songo lugaho. Vho no fa dzimvalo. ƒ Vho-Luvhone vha farwa tshan»a nga murathu wavho Dzhalagoma wa ¼ivemu. ƒ Mu¾a hoyu wo fhedza wo dzhena kha zwa vhugevhenga, Yunivesithi zwa u Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu rengisa mbanzhe zwo vha zwi tshi konadzea – ndi he Vho-Eme¼i vha dzhena fhasi kha u rengisela matshudeni mbanzhe. ƒ Kha ¼ifhasi ¼ene¼i ¼o vilinganaho ngaurali, Vho-Luvhone vha »idzhenisa tsho¾he kha zwa vhugevhenga hu u itela u wana tshelede. ƒ Vhutshilo ha vha havhu»i kha mu¾a uyu nga tshelede ya u tswa na u rengisa mbanzhe, vha ita na u wana ¾honifho vhathuni. ƒ Mulayo u ita wawo mushumo, Vho-Eme¼i vha farwa nga mapholisa. ƒ Kha tshifhinga tshenetshi tsho »alaho tshan»anguvhoni vha fhedza vho bva. ƒ Izwi zwi ita uri vha tou ½a½a u fa luvalo. ƒ Ndi nga tshifhinga tshenetshi hune na Vhakhreste vha vha vhe kha wavho mushumo wa u losha Mudzimu. ƒ Magevhenga, sa vhathu vho faho dzimvalo vha pulana u homboka vhana vha Mudzimu vhe kerekeni. ƒ Mudzimu ane a shuma tshifhinga tsho¾he u ita mushumo kha Dzhalagoma a mbo »i rembuluwa. ƒ Dzhalagoma u la¾a vhutshilo hawe ha vhutshinyi, vhuhwarahwara na vhuvemu, a ambulula zwiphiri zwo¾he a tshi itiswa nga u rembuluwa hawe afha kerekeni. [25] ƒ Vhunga mulayo u n¾ha ha zwo¾he, magevhenga aya a fhedza o farwa. Mapendelo Zwi khagala uri siangane na fhethuvhupo zwo vha na ¾hu¾huwedzo khulwane kha u bveledza thero. Vho-Luvhone na mufumakadzi wavho vha tshi ¾u¾uwedzwa nga izwi zwo¾he vho fhedza vho dzhena khomboni i sa bvei – vha fhelela thumbuni ya lukhohe. KANA MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi) TSHI ¶O LILWA – NE Phaswana 8.1 Ndi Vho-Luvhone vhane vha vha munna wa Vho-Eme¼i. 99 (2) 8.2 Nga ha zwikolodo zwo »adzaho mu»i; zwo ¾u¾uwedzwa nga u funesa zwithu zwa n¾hesa/vhuhovheleli/madzanga. 99 (2) 8.3 Vhe mu»ini wavho/¼okhesheni ya ¹hohoyan»ou. 9 (1) 8.4 Vho-Eme¼i. 9 (1) 8.5 Capricon tshi re Pietersburg, nga Vho-Eme¼i. 99 (2) 8.6 Vho-Luvhone: Vha vhilaedzwa nga zwikolodo, a vha tou vha muthu wa u ¾o»esa zwa n¾ha. 9 Vho-Eme¼i: Vha sumbedza zwikolodo zwi sa vha vhilaedzi, vha funesa zwa n¾hesa. (Ndi muthu wa mphwamadzanga.) 9 (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu 8.7 Vho-Luvhone ndi mudededzi ngeno Vho-Eme¼i vha tshi shuma ¼aibrari ya yunivesithi ya Ven»a. 99 (2) 8.8 ƒ Vha ya ha Luambo wa ramabindu u koloda tshelede a vha dzima. 9 ƒ Vho ya u koloda tshelede banngani zwa bala. 9 ƒ Maano a Vho-Luvhone a u ya u tswa goloi o mo»a. (Mbili dzadzo) (2) 8.9 Ndi a tendelana nazwo. Vho vha vha tshi dzula nga u vhilahela kha mushumo une vha khou ita wa u reila magevhenga/Vho tou dzheniswa nga ¾hoho kana nyimele kha vhua»a hovhu. 99 (2) 8.10 Vhathu a vho ngo tea u »ibvisa kha thaidzo ya zwikolodo nga u »idzhenisa kha zwa vhugevhenga ngauri vha nga fhedza vho wela khomboni. 99 (2) 8.11 U farwa nga mapholisa wa pfiswa vhu¾ungu, sa zwo bvelelaho kha Vho- Luvhone na Vho-Eme¼i. 99 (2) 8.12 A vhu pfali, 9 vha dzhenisa mu¾a wavho zwikolodoni nga u funesa zwa n¾hesa, ngeno vhone zwi tshi nga a zwi vha dini. 99 (3) 8.13 Ndi vhona zwo tea uri vha farwe vha ¼e mitshelo ya zwe vha shumela. Hezwi zwi »o ita uri vha sa tsha dovha u »idzhenisa kha zwa vhugevhenga, zwa dovha zwa kaidza na vha¿we vhathu kha u ita zwa vhugevhenga. 99 (Zwi¿we na zwi¿we zwi pfalaho.) (2) [25] KANA MBUDZISO 9 (Mbudziso ndapfu) BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW MAGAU (VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI) Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: ƒ Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4 ƒ Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3 ƒ Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2 ADENDAMU Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu Marangaphan»a Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone. Hu nga vha mahayani/musanda/tshikoloni/mu»ini kana dzi»oroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ¾hu¾huwedzo kha kutshilele kwa muthu. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana kha mafhungo a bugu u bva a tshi thoma u swika magumoni. Ri nga »i ri ndi zwine mu¿wali a khou rera ngazwo. Dzimbuno/Mutumbu (Mugudi u wana thikhi mbili kha mbuno, hone-ha kha o wanaho mbuno dzo¾he mbuno ya u fhedzisa kha a wane thikhi nthihi uri dzi kone u vha 15) • Thero ya bugu iyi ndi vivho. Mu¿wali u tama u sumbedza uri vivho ¼i a dzhenisa muthu khomboni, nahone a ¼i vhuedzi tsha¼o. • U shumisa fhethuvhupo ha mahayani hu sa athu u bveledzwaho hune ha vha na musanda, na vhathu vho ½ewaho maan»a a u tshea milandu. Ndi Ven»a ¼a mulovha/vhukati. • Vhathu vha na n»ila dzavho dzo fhambanaho dza u tshea milandu zwi tshi ya nga siangane/kualutshele/kutshilele/kuvhonele kwavho. • Hu shumiswa na vhamusanda vhane vha vha na maan»a a n¾ha ha avha magota. • Nga maan»a e vhanna avha, Vho-Mukhotho, Vho-Mandiwana na vhafunzi na Vho-Mamidze vha ambadzwa, vho ¾u¾uwedza Vhamusanda uri vha kombetshedze Vho-Lugisani uri vha pfulutshele Dovhoni hu itela u thithisa mabindu a Vho-Lugisani. • Naho Vho-Lugisani vho wana Dovhoni ho salela murahu, vho swika vha ¼i bveledza ¼a Dovhoni. • Vhatovholi vha Vho-Lugisani vha ¿wala vhurifhi vha tshi »iita Vho-Lugisani sa vha no khou ¾o»ou vhewa vhuhosi Dovhoni, vha tshi khou shumisa vhuimo havho na n»ivho ya zwa musanda. • Hezwi zwi lu¾anya Vho-Lugisani na vhamusanda. • Vhamusanda vha shumisa maan»a avho u pandela Vho-Lugisani. • Mafhungo o vhifha a fhelela mapholisani. Ndi henefho he Tshammbenga a bula tshiphiri tsha u shengedzwa ha Vho-Lugisani. • U tambula ha Vho-Lugisani hu a fhela. Magumo: Siangane na fhethuvhupo zwo vha na ¾hu¾huwedzo kha u bveledza thero. Vho-Lugisani vho tambudzwa nga maan»a zwi tshi khou ¾u¾uwedzwa nga siangane na fhethuvhupo he vha davhuka hone. Naho vhatambudzi vha Vho-Lugisani vho vha vho dzumbama, vho fhedza vho wanululwa vha pfiswa vhu¾ungu. [25] KANA MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi) BULAYO ·O TALIFHANO – AW Magau 10.1 U vhukati ha vhafunzi Vho-Mamidze 9 na Vho-Mandiwana. 9 (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu 10.2 Musanda Mphagane, 9 khoroni u sengisa milandu. 9 (2) 10.3 Ndi Phundulu. 9 (1) 10.4 Tshiozwi. 9 (1) 10.5 Wa Vho-Rabambukwa, 9 wo vha u wa uri vho fhisa tshitumba na tshi¾anga. 9 (2) 10.6 Vha fana ngauri vhuvhili havho vha tama zwithu zwa Vho-Lugisani zwi sa tshimbili/Vha a vha vhivha/tshivha Vho-Lugisani uri vha si bvelele. 9 9 (2) 10.7 A ho ngo vha na ¾hanzi ye ya mu vhona a tshi fhisa. 9 9 (2) 10.8 Vho dzhia rannda dza fummbili dza Vho-Tshikwe¾a ya uri vha »o vha dzudzanyela mulandu. 9 9 (2) 10.9 Vho-Lugisani vho hana mulandu wa u sukumedzelwa tshaloni ha vhafunzi Vho-Mamidze u tshi vhigwa musanda/Vho-Lugisani vho hanedza n»ila dze Vho-Mandiwana vha vha vha tshi tsheisa zwone mafhungo/milandu musanda. 9 9 (2) 10.10 Vho-Lugisani vha tshea milandu vha sa sedzi tshifha¾uwo, ngeno (Vhavenda)Vho-Mandiwana vha na tshan»anguvhoni/tshi¾alula. 9 9 (2) 10.11 Vho farwa nga mapholisa vha valelwa dzhele »uvha ¼e Vho-Lugisani vha vhewa vhuhosi kha shango ¼a Dovhoni. 9 9 (2) 10.12 Ndi pfa ndo takala 9 nga zwe zwa bvelela khavho, ngauri vho tambudza Vho-Lugisani vha ita na u vha vhulahisela ¿wana/ vhutulu ho ¼a mufhomi. 99 (3) 10.13 Ndi wavhu»i ngauri u reila zwi a vha fha¾a uri vha vhe na vhumatshelo havho havhu»i. 9 9 (2) [25] KANA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu MBUDZISO 11 (Mbudziso ndapfu) MAFELADAMBWA – NE Sigogo (VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI) Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: ƒ Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4 ƒ Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3 ƒ Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2 ADENDAMU Marangaphan»a Fhethuvhupo ndi fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone. Hu nga vha mahayani/musanda/tshikoloni/mu»ini kana dzi»oroboni. Siangane ndi nyimele yo tingaho muanewa kana ine muanewa a simuwa/takuwa khayo. I na ¾hu¾huwedzo kha kutshilele kwa muthu. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana u bva kha mafhungo a bugu a tshi thoma u swika magumoni. Ri nga »i ri ndi zwine mu¿wali a khou rera nga hazwo. Dzimbuno/Mutumbu (Mugudi u wana thikhi mbili kha mbuno, hone-ha kha o wanaho mbuno dzo¾he mbuno ya u fhedzisa kha a wane thikhi nthihi uri dzi kone u vha 15) • Mu¿wali u khou sasaladza vhutendatenda kha zwa vhuloi uri a si zwavhu»i ngauri zwi a dzhenisa muthu khomboni/khakhathini. • U shumisa fhethuvhupo ha mahayani ho no bvelaho phan»a hune ha kha »i vha na vhanzhi vha tendaho kha zwa vhuloi. • Ho shumiswa siangane ya Vho-Maemu ya mme vho vhuyaho vha pandelwa nga vhuloi u khwa¾hisedza u lowa havho. • Ho shumiswa makhadzi vhane vha vha na vhupfiwa mu»ini, nahone vha tendaho kha zwa vhomaine/dzi¿anga kha u ¾u¾uwedza uri vhukuma mmbwa hei¼a a si mmbwa ndi phele. • Nzulele ya mu¾a une Mawela a khou aluwa khawo na ¾hu¾huwedzo ya mme awe zwi ita uri na ene a tende kha zwa vhuloi. • Ndi tshifhinga tshine vhathu vha vha vho no »owela zwa u vutshelana, ha shumiswa ipfi makhomoreidi. • U wanala ha pi¾irolo zwi a leluwa nga ¿wambo wa tshifhinga, zwa vho ita uri Mawela a lelutshelwe kha pulane dzawe. • Mawela o no farwa nga Vho-·ialama a zwo ngo dzhia tshifhinga uri vha founele mapholisa, vhunga vhu hone vhudavhidzani ha musalauno. • Vhafunzi vha ½ekedza vhu¾anzi vha tshi tikedzwa nga tshinepe, ndi zwithu zwa [25] Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu ano ma»uvha hezwi. • Mawela u a farwa a gwevhiwa. Magumo: Siangane na fhethuvhupo zwo vha na ¾hu¾huwedzo kha u bveledza thero kana ndivho ya bugu iyi ngauri zwo ¾u¾uwedza uri Mawela a »iwane a dzhele nga u ¾o»ou vhulaha Vho-Maemu nge a vha a tshi khou tenda uri ndi muloi, ngeno a si na vhu¾anzi nazwo. KANA MBUDZISO 12 MAFELABAMBWA – NE Sigogo 12.1 Ndi Vho-Sara9 vha tshi amba na Vho-Maemu. 9 (2) 12.2 Ndi Mawela, 9 vho itiswa nga u »ivha uri vho no mu shela muya wa uri u gadiswa nga phele vhusiku, nga zwenezwo vha na vhu¾anzi uri u na vengo khavho/navho. 9 (2) 12.3 Vho a wana kha muhalivho Vho-Ma¾odzi. 9 (1) 12.4 Saga ye ya vha i nga ngomu hayo yo tou kokodzwa nga tshaini ye ya vha yo nembelela fhasi ha goloi. 9 (1) 12.5 Ndi Vho-Ma¾odzi9 na Vho-Sara. 9 (2) 12.6 Muambi wa Tshipi»a 1 u tenda kha zwa vhuloi, 9 ngeno wa Tshipi»a 2 a sa tendi khazwo. 9 (2) 12.7 Mawela o fela zwine a si zwi »ivhe vhunga o tou tenda zwe a pfa zwauri mmbwa iyo ndi phele, nahone Vho-Maemu ndi muloi. O tou shumiswa u bveledza ndavhelelo dza makhadzi na mme awe, ngeno ene a sa zwi »ivhi uri u khou dzheniswa khakhathini (Kana zwi¿we zwi pfalaho.) 99 (2) 12.8 Mawela o dzheniswa nga ¾hoho kha mafhungo a vhuloi ha Vho-Maemu a fhedza o no tou a ita zwihulu, zwa mu sia e khomboni/khakhathini. 99 (2) 12.9 Vhafunzi vho »o humbela u ½ea vhu¾anzi khothe vha kona u ¾alutshedza zwa musi vha tshi vhona goloi ya Vho-Ramasunzi i tshi khou tshimbila yo haka tshithu nga fhasi, vha khwa¾hisa nga u sumbedza na tshinepe. 99 (2) 12.10 Muambi wa Tshipi»a 2 ha tendi kha zwa vhuloi, ngeno ¿wana wawe a tshi tou fombe khazwo. 99 (2) 12.11 O fhedza o farwa a gwevhelwa u dzula dzhele mi¿waha ya 22 hu si na faini. 99 (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu 12.12 Ndi pfela vhu¾ungu Mawela, nga mulandu wa u wela-wela hawe kha zwithu vhumatshelo hawe ho mbo »i tumuwa/A thi mu pfeli vhu¾ungu ngauri u khou ¼a mitshelo ya zwe a shuma (Zwi¿we na zwi¿we zwi pfalaho.) 99 (2) 12.13 Ndi muthu o vhaisalaho nga maan»a. 9 Vha vhaisala zwo tea ngauri o kaidza havha vhaambiwanavho vha tou sa pfa, zwino ane a vho fanela u ima-ima na mafhungo haya vho no vha vhone. 99 (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 25 NA KHETHEKAYO YA C: ¶IRAMA MBUDZISO 13 (Mbudziso ndapfu) HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya, NA Milubi MUTSHUTSHU – LL Mafenya (VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI) Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: ƒ Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4 ƒ Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3 ƒ Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2 ADENDAMU Marangaphan»a Khu»ano ndi u lwa kana u fhambana ha vhatambi buguni zwi tshi bva kha kuhumbulele, mvelele kana kuvhonele kwavho kwa vhutshilo. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana u bva mathomoni a bugu u swika i tshi fhela. Dzimbuno/Mutumbu (Mugudi u wana thikhi mbili kha mbuno, hone-ha kha o wanaho mbuno dzo¾he mbuno ya u fhedzisa kha a wane thikhi nthihi uri dzi kone u vha 15) • Thero ya iyi »irama pfufhi yo »isendeka kha zwa u tshutshudzana. Nangoho mutshutshudzi wa mulandu a si mulifhi wawo. • Khu»ano i simuwa musi Ntshavheni a tshi pfa mutshutshu u bvaho kha khonani dzawe wa uri u laulwa nga mufumakadzi sa izwi o mala mufumakadzi a shumaho, nahone o funzeaho. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu • Ndivho ya »irama iyi ndi u eletshedza vhathu uri vha songo tshila vha tshi tevhela zwa u tshutshudzwa nga vhathu ngauri vha »o sala vho tshinyalelwa. • Ntshavheni o vhuya o sinyutshela Alice mufumakadzi wawe nga zwe a pfa nga khonani dzawe, hezwi zwa »isa khu»ano khulwane vhukati havho. • U khwa¾hisa lwendo lwa u fhelekedza Vho-¸engwe½ani makhuwani nga »uvha ¼ine mufumakadzi a khou ya nga¼o khosoni; hezwi zwo itelwa u konyolola mufumakadzi uri a songo ya khosoni. • U hanisa Alice u ¾o»a mukegulu wa u sala na vhana. Hezwi Alice a zwi mu fari zwavhu»i vhunga a tshi vhona khoso iyo i ya ndeme kha mushumo wawe, nahone o »i »owela u ya na nga ma»uvha. • U fhedza a tshi ri Alice kha dzule u ya khosoni uri muμini hu sale hu na muthu. • Ntshavheni u dovha hafhu a ku»ana na khonani yawe Funzani we a vha a tshi khou mu eletshedza kha zwe a vha a tshi khou farisa zwone Alice. • U iledza Alice u ½amela goloi ya Matibe. • Khu»ano i vhifha tsho¾he musi Ntshavheni a tshi rwa Alice, Alice u a ¿ala a ¾uwa. • U ¾uwa ha Alice ho mbo »i »isa u fhela ha khu»ano kha avha vhavhili. • Ntshavheni ene o vho sala a tshi »isola musi a tshi vho zwi vhona uri vhathu vhe a vha a tshi khou tevhedza ngeletshedzo dzavho vho vha vha tshi kho tou mu tshutshudza. Mapendelo: Mu¿wali o kona u shumisa khu»ano nga ½dila ine ya kona u bveledza thero ya »irama. Ntshavheni o pfa mutshutshu wa vhathu a fhedza o »ipwashela [25] mu»i. MBUDZISO 14 (Mbudziso pfufhi) VHA ¶ILINDE – NA Milubi 14.1 Vho-Funani, 9 vhe Pi¾ori, 9vho ya mu¾anganoni. 9 (3) 14.2 Ndi mbonalo ya maha»a na khana zwa Vho-Funani/Ndi u vhumbea havho/lunako lwavho. 9 (1) 14.3 Ndi musidzana a sa shoni nahone a funesaho vhanna/wa mbilu mmbi ane a funa u pha»aladza tshitshili tsha HIV. 99 (2) 14.4 Kani o tokomelwa, ngeno Wanani o thanyela thungo. 99 (2) 14.5 Wanani o fhedza o dzhena na Vho-Funani kha zwa vhudzekani vhu songo tsireledzwaho. 99 (2) 14.6 Vho-Funani vha »ivha zwauri Wanani o tou ke, ha na tshitshili, ngeno Vho-Thina vha tshi zwi »ivha uri u na tshitshili, nahone zwi »ivhiwa nga vhathu vhanzhi. 99 (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu 14.7 Ndi u shavha u »iita wa fhasi, 9vho »iwana vho no lala na Wanani. 9 (2) 14.8 14.8.1 Hai, 9 a si u ya nga ha Kani, ndi u ya nga ha Wanani. 9 (2) 14.8.2 Hai, 9 vho ¼a resitorenteni ya Superdiner. 9 (2) 14.9 Muthu a songo fhurwa nga muthu ane a sa »ivhe kutshilele kwawe, a »idzhenisa nae kha zwa vhudzekani a songo »itsireledza. 99 (2) 14.10 Ee, 9 ndi muthu wa u luga o sokou fhurea-vho a vho dzhena khomboni99/ Hai, vho wana zwe vha tou zwi ¾o»a – ndi philiphise. (3) 14.11 Ndo vha ndi tshi »o lwisa u sa »idzhenisa kha zwa vhudzekani na luthihi/ U sa »idzhenisa kha zwa vhudzekani vhu songo tsireledzwaho. 99 (2) [25] KANA MBUDZISO 15 (Mbudziso ndapfu) MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe (VHA SHUMISE ADENDAMU KHATHIHI NA RUBRIKI I RE MAFHEDZISELONI) Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo : (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: ƒ Arali o wana maraga dza 12-15 u wana maraga 4 ƒ Arali o wana maraga dza 6-11 u wana maraga 3 ƒ Arali o wana maraga dza 1-5 u wana maraga 2 ADENDAMU Marangaphan»a Khu»ano ndi u lwa kana u fhambana ha vhatambi buguni zwi tshi bva kha kuhumbulele, mvelele kana nyito. Thero ndi muhumbulo muhulwane wa bugu une ra u wana u bva mathomoni a bugu u swika i tshi fhela. Dzimbuno/Mutumbu (Mugudi u wana thikhi mbili kha mbuno, hone-ha kha o wanaho mbuno dzo¾he mbuno ya u fhedzisa kha a wane thikhi nthihi uri dzi kone u vha 15) • Thero ya iyi »irama yo »isendeka kha zwa u tambudzwa ha vhana na vhafumakadzi mi¾ani. • Mu¿wali u khou kaidza vhabebi/vhokhotsi vha tambudzaho vhana na vhafumakadzi. Hezwi mu¿wali o zwi bveledza nga u shumisa khu»ano. • Khu»ano i simuwa musi Vho-Buku¾a vha tshi tambudza vhana vhavho Tsumbedzo na Ntshengedzeni, mufumakadzi a tshi pfa vhu¾ungu. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu • Vha rwa Tsumbedzo nge vha wana a songo sheledza miri, Vho-Takalani vha tshi lingedza u kaidza na vhone vha a rwiwa. • Vha dovha hafhu vha mu rwa nge vha wana o dzula na mme awe Vho- Takalani, vha ri ndi ngani a sa yi u vhala bugu. • Vha kombetshedza u ita zwa vhudzekani na ¿wana wavho Ntshengedzeni. • Vha tshi yela Ntshengedzeni rumuni vha mu kombetshedza u ita zwa vhudzekani nae ene a sa funi. • Vha mu vhidzela rumuni yavho a sa ye, vha fhedza nga u mu rwa. • Muofhe khonani ya Ntshengedzeni u lingedza u mu eletshedza na u mu shushedza nga ha vhananyana vha itaho zwa vhudzekani na vhokhotsi avho; ene a si thetshelese a ita tshikhuna. • Khaladzi awe Tsumbedzo na mme awe Vho-Takalani vha lingedza u amba nae nga u vhona a si tshee na mutakalo, a si bvele khagala. • Ntshengedzeni u shavhela ha makhadzi wawe Vho-Mutshekwa, khotsi awe vha mu tevhelela vha fhedza vha mu rwa. • Ntshengedzeni u ya ha vhashumelavhapo a fhedza o iswa sibadela u ¾olwa, a wanala a na thumbu. Hezwi zwi ita uri mme awe vha dinalee vhukuma. • Vho-Takalani vha vhudzisa mukalaha nga ha mafhungo aya a u lala havho na ¿wana, vha rwiwa nga thanda vha wela fhasi vha sin»wa na nga mafeisi khofheni. • Vho-Buku¾a vha fhambana na mapholisa vha ri vha songo dzhenelela zwa mu»ini wavho, zwi kwama vhone ngauri ¿wana ndi wavho a si wa mu¿we. Vho-Buku¾a vha fhedza vho farwa, vha gwevhelwa u dzula dzhele vhutshilo havho ho¾he. Mapendelo: Mu¿wali o kona u shumisa khu»ano nga n»ila ine ya kona u bveledza thero ya bugu iyi. [25] KANA MBUDZISO 16 (Mbudziso pfufhi) MILOMO YA ¸UKALA – NP ¸efefe 16.1 Ndi khotsi9 na ¿wana. 9 (2) 16.2 Ndi ngauri khotsi awe vha khou mu tambudza lwa vhudzekani. 99 (2) 16.3 Ndi muthu wa tshi¾uhu/a tambudzaho/a sin a lufuno nahone a sa koni u »ifara/»ilanga. 99 (2) 16.4 A hu na ane vha mu funa. 9Tsumbedzo vha a mu rwa, ngeno Ntshengedzeni vha tshi mu tambudza lwa vhudzekani. 9 (2) 16.5 Vho-Buku¾a vho ya kamarani ya Ntshengedzeni vha swika vha mu tshipa/ vha mu kombetshedza u ita zwa vhudzekani. 99 (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu 16.6 Ndi zwauri Vho-Buku¾a vha khou tambudza Ntshengedzeni lwa vhudzekani. 99 (2) 16.7 Vho fhedza vho farwa nga mapholisa vha gwevhelwa u dzula dzhele vhutshilo havho ho¾he. 99 (2) 16.8 16.8.1 Ee, 9 mme awe, khaladzi awe na khonani yawe vho lingedza u mu vhudzisa nga zwi mu dinaho a sokou fhumula a sa ambe tshithu9/ Hai, o vha a tshi khou ofha zwine a khou ¾angana nazwo ngauri khotsi awe vho mu vhudza uri a amba vha »o mu (2) vhulaha. 16.8.2 Ee, 9 o lingedza u mu eletshedza kha zwa vhutshilo sa khonani yawe. 9 (2) 16.9 Mafhungo a u tambudza vhana na vhafumakadzi o vhifha nahone a wedza muthu khakhathini/Vhathu kha ri litshe zwa u tambudza vhana. 99 (2) 16.10 Hai, 9 ndi mbadelo yavho ngauri vha tambudza vhana na mufumakadzi. 99 (3) 16.11 Ndo vha ndi tshi »o ¾avhanya nda zwi vhiga mapholisani kana kha vhashumelavhapo (Zwi¿we na zwi¿we zwi pfalaho.) 99 (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 19 DoE/·ARA 2009 NSC – Memorandamu RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MBUDZISO NDAPFU KHA VHURENDI KHOUDU 7 6 5 4 3 2 1 Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli Vhuswikeleli U sa ha n¾hesa ha n¾ha ho dziaho vhu fushaho ho Ha fhasi swikelela linganelaho 80 –100% 70 – 79% 60 – 69% 50 – 59% 40 – 49% 30 – 39% 0 – 29% -U ¾alutshedza ¾hoho -U ¾alutshedza ¾hoho -U sumbedza u Zwi re lwa vhudzivha, lu re n¾ha ha pfesesa ho - U ¾alutshedza -Ndingedzo zwadzo - U sa pfesesa ¾hoho. -Phindulo i na ngomu na zwipi»a zwo¾he zwo ndinganyo, zwipida khetheaho nahone o ¾hoho lwa khwine a dza u fhindula -Phindulo i na ndovhololo vhushakanyana na kwamiwa lu fushaho. zwo¾he zwo ¾alutshedza ¾hoho hu ngo kwamiwa mbudziso. nahone tshiṅwe tshifhinga ¾hoho fhedzi luambo -Phindulo yo vhewaho kwamiwa lu zwavhu»i. zwipi»a zwo¾he nga -Phindulo i ¾ana u i tshi amba zwo bvaho. mafhungo ha lwa n¾ha n¾hesa: vhuedzaho. -Phindulo i no »i vhu»alo. pfesesa hu songoho -Muhumbulo a wo ngo ya tevhelelei, kana o 90%+. Phindulo yo -Phindulo yo pfala yo ½ewa. - Hu na dzi¿we kule ha ¾hoho. kule, ¾halutshedzo yo tou bva tsho¾he. vhewaho lwa n¾hesa: fhelelaho. -Mi¿we mihumbulo mbuno dzavhu»i -Mihumbulo a i khakheaho/mihumbulo a i -Ndingedzo ya 80 – 89%. -Mihumbulo minzhi i pfalaho yo ½ewa, dzi tikedzaho kholwisei nahone tikedzwi u bva fhasisa ya u fhindula -Mihumbulo minzhi i pfalaho yo ½ewa, ya hone i si yo¾he ¾hoho. hu na u tikedza u tshirendoni. mbudziso. Mbuno yo dziaho i khou tikedzwa zwavhu»i u nahone i songo -Vhunzhi ha bva tshirendoni -U pfesesa lushaka na ¾hukhu dzo ¾an»avhudzwa ya bva tshirendoni. tikedzwa nga n»ila mafhungo o hu¾uku. tshirendo ha fhasisa. ¿walwaho a dzi na tikedzwa u bva kha -U pfesesa yo lavhelelwaho. tikedzwa, fhedzi -Mugudi ha ngo -·ikumedzwa ¼a fhasi thikhedzo kha tshirendo. havhu»isa ha lushaka -Hu na tsumbo ya u kanzhi lu sa tou pfesesa lushaka lwa nahone ¼i ¾ahelaho tshirendo. -U pfesesa lwa n¾hesa lwa ma¿walwa na pfesesa lushaka lwa tendisea. ma¿walwa na vhupulani , zwa mbo -U pfesesa lushaka kha lushaka holwu lwa tshirendo ma¿walwa na -Mutheo wa tshirendo itsho na thithisa nyelelo ya na tshirendo ha ma¿walwa na -Phindulo yo tshirendo. kupfeseselwe kwa kathihi. mafhungo. fhasisa. tshirendo. dzudzanywa -Tshivhumbeo tshi lushaka lwa -Phindulo i ¾ana -Vhukhakhi ha luambo na -Zwi a kon»a u -Mafhungo a re na zwavhu»i. re khagala na ma¿walwa na vhupulani ho tshitaila tshi si tshone zwi amba uri ¾hoho yo ndunzhendunzhe. -Mathomo na nyelelo ya tshirendo zwi hone. khakheaho. ita uri tshipi»a tsha fhindulwa. - Mathomo na magumo zwavhu»i. mafhungo a - Dzi¿we tsumbo dza -Mafhungo ha ngo ma¿walwa hetshi tshi sa - A hu na tsumbo ya magumo zwa n¾hesa. -Mafhungo na pfalaho. tshivhumbeo. tevhekana bvelele nahone tshitaila a vhupulani. - Mihumbulo yo kuhumbulele zwi a -Marangaphan»a na - Phindulo i ¾ahela zwavhu»i. tshi elani na ndivho ya u - Luambo lwa vhekanywa na u tevhea nga vhulelu. magumo na dzi¿we nyelelo yo -Hu na tsumbo dza ¿wala ha akademi. fhasisa. Tshitaila na fha¾wa zwavhu»i - Luambo, khalo na phara zwo dzudzanyiwaho vhukhakhi ha khalo zwo -Luambo, khalo na tshitaila zwo dzudzanywa hu na zwavhu»i i re na luambo. Khalo na khakheaho. tshitaila zwo vhibvaho, lulamaho nahone ndunzhendunzhe. ndunzhendunzhe. tshitaila a zwi tei - A hu na zwi nyanyulaho, zwo zwo teaho ndivho. -Nyelelo ya -Vhukhakhi vhu¾uku ndivho ya kuṅwalele ndunzhendunzhe. lulamaho. ·ikumedzwa phindulo i a kona u kha luambo, khalo kwa akademi. ¼avhu»i. tevhelea. na tshitaila. - Luambo, khalo na -Hunzhi zwo tea. tshitaila hunzhi zwo llulama. 8 – 10 7 6 5 4 3 0–2 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 20 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu RUBRIKI YA U MAKA MBUDZISO NDAPFU KHA NGANEA NA ¶IRAMA: 25 Kha vha dzhiele nzhle phambano i re kha kuavhele kwa maraga kha tshivhumbeo na zwi re ngomu KHOUDU NA ZWI RE NGOMU (15) TSHIVHUMBEO NA LUAMBO (10) KUAVHELE KWA MARAGA U¾alutshedza ¾hoho. Vhudzivha ha Tshivhumbeo, nyelelo i re na ndunzhendunzhe na mihumbulo, u tikedza na u pfesesa ¼ikumedzwa. Luambo, khalo na tshitaila zwo tshibveledzwa. shumiswaho kha phindulo. Khoudu 7 Vhuswikeleli ha • U ¾alutshedza ¾hoho lwa vhudzivha, Vhuswikeleli ha - Tshivhumbeo tshi re na ndunzhendunzhe. n¾hesa zwipi»a zwo¾he zwo kwamiwa nga n¾hesa - Marangaphan»a na magumo zwa n¾hesa. 80 – 100% vhu»alo. Maraga: 8 – 10 - Mihumbulo ya dzudzanywa zwavhu»i nahone yo • Phindulo ya ¾hesa: 90%+. Phindulo ya fha¾wa zwavhu»i. Maraga: 12 – 15 n¾hesa: 80 – 89%. - Luambo, khalo na tshitaela zwo vhibvela, zwi a nyanyula nahone zwo lulama. • Mihumbulo minzhi ya vhudzivha i tikedzwa u bva kha tshibveledzwa. • U pfesesa ha n¾hesa ha lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa. Khoudu 6 Vhuswikeleli ha • U ¾alutshedza ¾hoho lwa n¾ha ha Vhuswikeleli ha - Phindulo yo dzudzanywa zwavhu»i. n¾ha ndinganyo, zwipi»a zwo¾he zwo n¾ha - Marangaphan»a na magumo zwavhu»i. 70 – 79% kwamiwa lwo linganaho. Maraga: 7 - Mihumbulo na kuhumbulele zwi a tevhelelea. Maraga: 11 • Phindulo yo dodombedzwaho. - Luambo, khalo na tshitaila zwo lulama nahone zwo tea ndivho. • Ho ½ewa mihumbulo minzhi i pfalaho, i - ·ikumedzwa ¼avhu»i. tikedzwaho u bva kha tshibveledzwa. • U pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa havhu»isa. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com21 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu Khoudu 5 Vhuswikeleli ho • U sumbedza u pfesesa nahone a Vhuswikeleli ho - Tshivhumbeo tshi re khagala na nyelelo ya dziaho ¾alutshedza ¾hoho zwavhu»i. dziaho mihumbulo i re na ndunzhendunzhe. 60 – 69% • Phindulo yo dodombedzwa lwa khwine. Maraga: 6 - Marangaphan»a na magumo na dzi¿we phara zwo dzudzanywa hu na ndunzhendunzhe. Maraga: 9 of 10 • Mi¿we mihumbulo i pfalaho yo ½ewa, - Nyelelo ya mihumbulo i a kona u tevhelelea. fhedzi hu si yo¾he nahone i sa tikedziwe - Luambo, khalo na tshitaila vhunzhi hazwo zwo nga n»ila yo lavhelelwaho. lulama. • Hu na tsumbo ya u pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa. Khoudu 4 Vhuswikeleli vhu • U ¾alutshedza ¾hoho lwa khwi½e, a si Vhuswikeleli vhu - Hu na dzi¿we tsumbo dza tshivhumbeo. fushaho zwo¾he zwipi»a zwo kwamiwaho nga fushaho - Phindulo i ¾ahela nyelelo yo dzudzanyiwaho 50 – 59% vhu»alo. Maraga: 5 zwavhu»i i re na ndunzhendunzhe. Maraga: 8 • Hu na dzi¿we mbuno dzi tikedzaho - Vhukhakhi vhu¾uku ha luambo, khalo na tshitaila ¾hoho. hunzhi zwo tea. -Kanzhi hu na ndunzhendunzhe kha dziphara. • Mihumbulo minzhi yo tikedzwa fhedzi a hu na vhu¾anzi vhu pfalaho/tendiseaho. • U pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa lwa mutheo. Khoudu 3 Vhuswikeleli ho • Ndingedzo zwadzo dza u fhindula Vhuswikeleli ho - Tshivhumbeo tshi sumbedza u shaea ha vhupulani. linganelaho mbudziso. linganelaho - Mafhungo ha ngo dzudzanywa lune a tevhekana. 40 – 49% • Mbudziso yo fhindulwa hu na vhudzivha - Tsumbo dza vhukhakhi ha luambo. Khalo na Maraga: 6 of 7 vhu¾ukusa. Maraga: 4 tshitaila a zwo ngo tea ndivho ya ma¿walwa a akademi. Phara dzo khakhea. • Mihumbulo a i ¾u¾uwedzi nahone hu na u tikedza hu¾uku zwi bvaho kha tshibveledzwa. • Mugudi ha ngo vhuya a pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 22 DoE/·ara 2009 NSC – Memorandamu Khoudu 2 Vhuswikeleli ha • U pfesesa ¾hoho ha fhasisa. Vhuswikeleli ha - ·ikumedzwa ¼a fhasi nahone ¼i ¾ahelaho fhasi • Phindulo yo »ala ndovhololo nahone fhasi tshivhumbeo tsho pulaniwaho zwi thithisa 30 – 39% huṅwe yo bva. Maraga: 3 nyelelo ya muhumbulo. Maraga: 5 - Luambo lwo khakheaho na tshitaila tshi si • Mihumbulo a si ya vhudzivha, tshone zwi ita uri zwo ¿walwaho zwi si vhe zwa ¾halutshedzo yo khakheaho/Mihumbulo a vhukuma nahone tshitaila a tsho ngo tea ndivho i tikedzwi zwi tshi bva kha tshibveledzwa. ya u ¿wala ha akademi. • U pfesesa ha fhasi lushaka lwa - Phara dzo khakhea. ma¿walwa na tshibveledzwa. Khoudu 1 U sa swikelela • Phindulo i sumbedza vhu¿we vhushaka U sa swikelela - Zwi a kon»a u amba arali mbudziso yo na ¾hoho fhedzi mihumbulo i a kon»a u Maraga: 0 – 2 fhindulwa. 0 – 29% Maraga: 0 – 5 tevhelela nahone/kana yo bva tsho¾he. - A hu na tsumbo ya tshivhumbeo tsho • U kundelwa kha ndingedzo ya u fhindula pulaniwaho hu na thevhekano. mbudziso. Mbuno ¾hukhu dzo lulamaho - Luambo lwa fhasi-fhasi. Tshitaila na khalo zwo a dzi na thikhedzo u bva kha khakheaho. tshibveledzwa. - A hu na dziphara kana ndunzhendunzhe. • U kundelwa u pfesesa lushaka lwa ma¿walwa na tshibveledzwa. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa