Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2009 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) ·ARA 2OO9 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: awara 21/ 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 20. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DoE/·ara 2009 NSC PFESESANI Vhalani ndaela dzi tevhelaho nga vhuronwane ni sa athu u thoma u fhindula mbudziso: 1. Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso. 2. Ni songo »idina nga u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani sia¾ari ¼a Zwi re Ngomu ni swae nomboro dza mbudziso dzo »isendekaho kha bugu dze na guda ¿waha uno. 3. Bammbiri he¼i ¼i na khethekanyo THARU: • KHETHEKANYO YA A: Vhurendi (30) • KHETHEKANYO YA B: Nganea (25) • KHETHEKANYO YA C: ¶irama (25) 4. Tevhedzelani ndaela dzo ½ewaho mathomoni a khethekanyo i¿we na i¿we nga vhuronwane. 5. Fhindulani mbudziso ¹HANU dzo fhelela: tharu kha KHETHEKANYO YA A, nthihi kha KHETHEKANYO YA B na nthihi kha KHETHEKANYO YA C. Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri ni wane thuso. 6. Nomborani phindulo dza½u sa zwe mbudziso dza nomboriswa zwone kha bammbiri ¼a mbudziso. 7. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 8. ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho. 9. Ndangatshifhinga yo anganywaho: • KHETHEKANYO YA A: minetse ya 40 • KHETHEKANYO YA B: minetse ya 55 • KHETHEKANYO YA C: minetse ya 55 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DoE/·ara 2009 NSC ZWI RE NGOMU KHETHEKANYO YA A: VHURENDI Vhurendi ho randelwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE NA DZIºWE NOMBORO MBUDZISO MARAGA 1. Tshirendo: Tshilwavhusiku Mbudziso ndapfu 10 tsha Ha-Ramabulana KANA 2. Tshirendo: Ro ¾angana Mbudziso pfufhi 10 KANA 3. Tshirendo: Vhungoho Mbudziso pfufhi 10 KANA 4. Tshirendo: Tshidakwa Mbudziso pfufhi 10 NA Vhurendi vhu songo randelwaho: Fhindulani mbudziso NTHIHI 5. Tshirendo: Lufu Mbudziso ndapfu 10 KANA 6. Tshirendo: Lufu Mbudziso pfufhi 10 KHETHEKANYO YA B: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI* 7. Tshi »o lilwa Mbudziso ndapfu 25 KANA 8. Tshi »o lilwa Mbudziso pfufhi 25 KANA 9. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso ndapfu 25 KANA 10. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso pfufhi 25 KANA 11. Mafeladambwa Mbudziso ndapfu 25 KANA 12. Mafeladambwa Mbudziso pfufhi 25 KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI 13. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso ndapfu 25 KANA 14. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso pfufhi 25 KANA 15. Milomo ya ½ukala Mbudziso ndapfu 25 KANA 16. Milomo ya ½ukala Mbudziso pfufhi 25 *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DoE/·ara 2009 NSC MUTEVHE WA U SEDZULUSA Ivhani na vhu¾anzi ha uri no fhindula mbudziso dzo¾he nga u vhea luswayo kha uyu mutevhe wa u sedzulusa: KHETHEKANYO MBUDZISO TSHIVHALO TSHA MBUDZISO TSHO X TEAHO A: Vhurendi 1–4 2 (Tshirendo tsho randelwaho) A: Vhurendi 5–6 1 (Tshirendo tshi songo gudelwaho) B: Nganea 7 – 12 1 (Mbudzdiso ndapfu kana mbudziso pfufhi) C: ¶irama 13 – 16 1 (Mbudzdiso ndapfu kana mbudziso pfufhi) *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na ya C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DoE/·ara 2009 NSC KHETHEKANYO YA A: VHURENDI Fhindulani mbudziso MBILI kha N¸A dzo vhudziswaho. VHURENDI HO RANDELWAHO/GUDELWAHO MBUDZISO 1 (Mbudziso ndapfu) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso yo vhudziswaho: TSHILWAVHUSIKU TSHA HA-RAMABULANA – LR Ndlovu 1 Afrika Tshipembe nga ¼i niwe nga ¾oni 2 Vun»u ¼a Devhula ¼i rwiwe nga ¾hamu 3 Vun»u ¼i ½ewe tsole 4 Nge ¼a ziamedza khosi Makhado 5 Tshi ngafhi tshiangaladzi tsha khumbudzo 6 I ngafhi mihuvho ya phululedzo na thendo 7 ·i ngafhi dzadza ¼a u mo½a biko 8 Kha mbokoti iyi yo milwaho nga mavu 9 Mavu a ¼a zwi½u nangoho 10 Thumbu ya Swongozwi yo fura malofha a muhali 11 Muhali o dzungudzaho a hagala shango ¼i tshi rengwa 12 A lwa a kunda vhatshena henengei Schoemansdaal 13 Tshirengululi tsha mbofholowo ndi iwe Makhado 14 Pfumo ¼o pfulaho zwifhe¾i misi i¼a 15 Tshi¾angu tsha philamisevhe 16 Ndi iwe Tshilwavhusiku tsha ha Ramabulana 17 Dzina ¼a Makhado nga ¼i rungunye mbabvuni dza »ivhazwakale 18 ·i edze ¼a Shaka khosi ya mazulu 19 Makumba e Makhado a sia o vhea 20 Vhaalameli vhao nga hu vhe ri½e. Sengulusani tshirendo itshi ni tshi sumbedza n»ila ye murendi a shumisa ngayo maipfi u bveledza thero ya tshirendo. [10] KANA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DoE/·ara 2009 NSC MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho: RO ¹ANGANA – AC Bvumbi 1 N½e na inwi 2 Ro ¾angana ndi songo humbula 3 Mbilu dzashu dza angana 4 Dza vha mbilu nthihi 5 Ra humbula mazha 6 Dzo vhoxwa nga lufuno 7 Ra ho¾ola ro¾he. 8 Lwendoni ri tshimbila ro hakana 9 Ri tshi posa maga khathihi 10 Ri tshi swika murunzini ra awela ro¾he 11 Ri tshi takuwa ra takuwa ro¾he 12 Hu si na lu¿we lunako lu nkambaho 13 Nda farwa nga n»ala ni a ntikela khali 14 Nda farwa nga »ora ni a nkela ma»i 15 Nda farwa nga duda ni a nkota 16 Nda dzhenwa nga mbiti ni a nkhuthadza 17 Wanga muya wo fhola 18 Ri ¼a ndilo nthihi 19 Ri kuvhatedzana nguvho nthihi 20 Ri amba nga ipfi ¼ithihi 21 Ra thathedza vhavilinganyi 22 Vhokhu¾he vha re zwifhe¾i. 2.1 Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-»e? (1) 2.2 Ndi vhonnyi vho ¾anganaho afha? (1) 2.3 Ipfi 'nkota' ¼o shumiswaho kha vese 15½ ¼i khou amba mini? (1) 2.4 Ndi muhumbulo ufhio une ra u wana kha ndima 4? (1) 2.5 Vhu»ipfi ha murendi ndi vhufhio? Tikedzani. (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DoE/·ara 2009 NSC 2.6 Zwine murendi a khou amba tshirendoni itshi zwi a tendisea na? Tikedzani. (2) 2.7 ¹alutshedzani n»ila ye murendi a shumisa ngayo luambo kha vese 21 – 22. (2) [10] KANA MBUDZISO 3 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho: VHUNGOHO – TA Ravhanga 1 Vhungoho ndi bako mukuvhatedzi 2 Ndi nguvho ya phila 3 I dzumbetshedzaho vhuthu ya vhu serisa 4 Fhasi ha magovha matswu ha dadamala 5 Vhuthu ha ima he dzi! 6 Vhungoho ndi murunzi wa tshina»a 7 Murunzi u sa fhisi u sa rotholi 8 Ndi dzhavhelo ¼a ho¾he vhuthu 9 Ho xedza yo¾he ngelekanyo vhutshiloni 10 Vhuthu ho farwaho nga n»a»o 11 Vhungoho ndi dzhavhelo ¼i sa wi 12 Naho mu»alo u wa Noaxe 13 Ndi tombo ¼i sa tseki 14 Nge mudzi wa¼o wa shanduka munanga 15 Pharani dza dzithombo dza sunguvhela 16 Vhungoho ndi tshiguru tshi sandwaho 17 Nga wa mbilu yo furaho tshimbevha 18 Nga u ha½wani ha dzulela u ¾hakha 19 Sa khali ya tshisese 20 Vhungoho ndi musevhe u pfulaho zwihulu 21 U kundaho na diabolo u ima 22 Nga vhutulu ha sia ¼a bulayo 23 Kha we n»ilani a ima 24 A tshi lingedza u thivha mulambo tshan»a Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DoE/·ara 2009 NSC 3.1 Murendi u amba nga ha mini tshirendoni itshi? (1) 3.2 Ndi tshivhumbeo-»e tsha tshirendo tsho bveledzwaho nga ndima 1 no sedza dzivese/mitala yatsho? (1) 3.3 Bulani dzina ¼o bulwaho ¼i tshi bva Bivhilini ¼ine murendi a sumbedza u khwa¾ha ha vhungoho. (1) 3.4 Ndi vhafhio vha sandaho ngoho? (1) 3.5 Muhumbulo muhulwane wa tshirendo itshi ndi ufhio? (2) 3.6 Ndi zwone na zwine murendi a ri 'Vhungoho ndi musevhe u pfulaho zwihulu'? Tikedzani. (2) 3.7 Inwi ni vhona vhungoho sa tshithu-»e? (2) [10] KANA MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho: TSHIDAKWA – T Makhado 1 Vhutshilo hau vhu nga ha lu¾hwe¾hwe vhulimboni 2 Naho wa sin»wa mutulini wa mavhele 3 Vhutshilo hau a vhu nga guvhuwi 4 Nge mathada a u »ela sa zwitshele zwa muumba 5 Ngavhe u vhe khundavhalai i shayaho mudengu 6 Ha nga u konana na dziphombwe u lusa ndaka 7 ¸ayo dzau wo dzi rea nga tshikwekwe 8 Wa nga tsilu ¼i bulaho zwo¾he zwa mbiluni 9 Ngavhe u sa ½ewi tuvhu 10 Nge wa hangwa vhu¾oma hau 11 U sa tsha elelwa zwa ma¾hupho 12 Vhunga nyambo dzau hu zwiombo ngomani 13 Ngavhe mulomo wau u tshi ambela mbevhevhe 14 U lwela vha tsikuni na vhashai 15 U nga magungwa a vhashai o nwela khothe 16 Ngeno vhaphulusi vha tshi tshimbila nga thongathusedzi Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DoE/·ara 2009 NSC 17 Iwe tshidakwa u vhusaho vha¾oma 18 U nga ndau i vhombaho ya phanzhe 19 Vhunga ¾hamu na tsole zwi tshi iledza vhu¾ala 20 Nge muvhuso wau wa tshimbila nga thongatserekanyo 21 Vhutshilo hau ndi khangala khanganyise 22 Nge khangala ya ru»a ma¾o 23 Vuluvulu ¼o fa nga vhuhwavho. 4.1 Tshirendo itshi ndi tsha lushaka-»e? (1) 4.2 Ipfi 'khundavhalai' kha vese 5 ¼i amba mini? (1) 4.3 Ndi muhumbulo ufhio une murendi a ¾o»a u u bveledza nga vese 17 na 18? (1) 4.4 ¸eani muhumbulo muhulwane une murendi a ¾o»a u bveledza nga ndima 1. (2) 4.5 Vhu»ipfi ha murendi ndi vhufhio tshirendoni itshi? Tikedzani. (2) 4.6 ¹alutshedzani ndivho ine murendi a tama ni tshi i swikela tshirendoni itshi. (1) 4.7 Figara ye murendi a i shumisa kha vese 1 i kwama hani kupfesesele kwa½u kwa itshi tshirendo? (2) [10] NA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DoE/·ara 2009 NSC VHURENDI VHU SONGO GUDELWAHO/RANDELWAHO MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. LUFU – PP ¸emaenzhe 1 Vhuongelo ho fha¾wa. 2 Dzikereke dzo fha¾wa. 3 Zwo¾he zwo fha¾elwa u dzula iwe. 4 Lufu, u ofhiwa nga vho¾he: 5 Vho¾he vhane vha si u »ivhe vhungomu hau; 6 Vho¾he vhane vha si kone 7 U xwatusa luvholela lwau. 8 Vhutulu ho fhomiwaho kha vhura hau, 9 A si vhutulumulimo 10 Ndi vhutuluvhutshilo. 11 Luvholela lwau ndi mu½unzwu, 12 Mu½unzwu wa vhutshilo. 13 Ane a rungwa nga luvholela. 14 U rungwa nga vhutshilo. ¹alutshedzani n»ila ye murendi a shumisa ngayo zwiga zwa u vhala kha u ¾u¾uwedza ¾halutshedzo ya tshirendo itshi. [10] KANA MBUDZISO 6 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni μo kona u fhindula mbudziso dzi »isendekaho khatsho: LUFU – PP ¸emaenzhe 1 Vhuongelo ho fha¾wa. 2 Dzikereke dzo fha¾wa. 3 Zwo¾he zwo fha¾elwa u dzula iwe. 4 Lufu, u ofhiwa nga vho¾he: 5 Vho¾he vhane vha si u »ivhe vhungomu hau; 6 Vho¾he vhane vha si kone 7 U xwatusa luvhonela lwau. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DoE/·ara 2009 NSC 8 Vhutulu ho fhomiwaho kha vhura hau, 9 A si vhutulumulimo 10 Ndi vhutuluvhutshilo. 11 Luvholela lwau ndi mu½unzwu, 12 Mu½unzwu wa vhutshilo. 13 Ane a rungwa nga luvholela. 14 U rungwa nga vhutshilo. 6.1 U ya nga ha murendi, lufu lu ho¾he-ho¾he. Bulani tshithu tshithihi tsho fha¾elwaho u dzula lufu. (1) 6.2 Ndi ngani lufu lu tshi ofhiwa nga vhathu? (1) 6.3 ¹alutshedzani zwine murendi a ¾o»a u ri vhudza zwone nga ndima 2 (vese 4 – 7). (2) 6.4 Ndi tshiga-»e tsha vhurendi tsho shumiswaho kha vese 4? (1) 6.5 Murendi u ¾o»a u ri vhudza mini nga ipfi ''luvholela'' kha vese 11? (1) 6.6 Ndi figara-»e ya muambo yo shumiswaho kha vese 11, nahone murendi o i shumisa u bveledza muhumbulo ufhio? (2) 6.7 Murendi u dzhia lufu sa tshithu-»e? (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 30 NA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DoE/·ara 2009 NSC KHETHEKANYO YA B: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI kha khethekanyo iyi. MBUDZISO 7 (Mbudziso ndapfu) TSHI ¶O LILWA – NE PHASWANA Sedzulusani n»ila ye siangane na fhethuvhupo zwa thusedza ngayo kha u bveledza thero ya bugu iyi. [25] KANA MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi) TSHI ¶O LILWA – NE PHASWANA Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela: ''Ndi vho kona u zwi vhona zwino. Zwikolodo hafha mu»ini zwi tou tshatshama sa nnda kha tshirahadonngi tsho anewaho »uvhani; ngoho, zwi tou vha zwone zwiendangankhunyu nga khaladzi. Ndi »o ri a zwo ngo ralo ngani; he, »a½u mmbudza; zwo¾he zwine ra vha nazwo ndi zwikolodo fhedzi. Zwiambaro zwashu khathihi na zwa vhana, zwi kha »i badelwa. Ni ri zwi a ¾anzwa mbilu ya muthu zwenezwi. Masofa aya e ra dzula n¾ha hao, ndi tshikolodo tshi½u. A zwi hanedzwi ro tou n¾ha ha zwikolodo tshanzha! Tshi¾ofu khathihi na ¾afula na the¼evishini, a ri tsha vhuya ra kha »i zwi amba; ndi ndima ine ya kha »i tou bva u randwa. Nn»u yone tshi tou vha tshikolodo tsha vhutshilo ...'' Vho-Eme¼i vha mbo »i vha dzhena ha½wani; ''Vha songo hangwa goloi na tshelede ya vhana ya tshikolo ngei Capricon, Pietersburg hune ra kha »i koloda na ya ¿wedzi wo fhiraho''. 8.1 Bulani dzina ¼a muambi wa aya mafhungo na vhushaka hawe na muambiwanae. (2) 8.2 Afho mafhungoni hu khou ambiwa nga ha mini? ¸eani tshiitisi tsho ¾u¾uwedzaho nyimele iyi. (2) 8.3 Aya mafhungo vha khou a amba vhe ngafhi? (1) 8.4 Ndi nnyi a sumbedzaho u sa vhilaedzwa nga zwine zwa khou ambiwa? (1) 8.5 Vhana vha vhaambi avha vha dzhena tshikolo ngafhi, nahone inwi ni vhona unga a nga vha e nnyi o itisaho uri vha ye tshikoloni itsho? (2) 8.6 Sumbedzani kutshilele ku sa fani kha vhutshilo ha avha vhavhili. (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DoE/·ara 2009 NSC 8.7 ¹alutshedzani uri mu¿we na mu¿we wavho u shuma mini. (2) 8.8 Ndingedzo dzo mo»aho/dzi songo tsha shumaho dze vhaambi avha vha lingedza u dzi ita uri vha »ibvise kha nyimele ine vha vha khayo ndi dzifhio? ¹alutshedzani mbili. (2) 8.9 Vho-Luvhone vho vha vha si tshigevhenga. Ni a tendelana kana u hanedzana na ¼ikumedzwa i¼i? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 8.10 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u pfukisela vhavhali kha nganea iyi. (2) 8.11 ¹alutshedzani masiandaitwa ane a bvelela kha muthu nge a »idzhenisa kha zwa vhugevhenga. (2) 8.12 Vhu»ifari ha Vho-Eme¼i mu»ini wa ha ¸e¾hulwe ni vhona vhu tshi pfala? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 8.13 Vhupfiwa ha½u ndi vhufhio kha zwe zwa bvelela kha Vho-Luvhone musi bugu i tshi fhela? Tikedzani. (2) [25] KANA MBUDZISO 9 (Mbudziso ndapfu) BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW MAGAU Sedzulusani n»ila ye siangane na fhethuvhupo zwa ¾u¾uwedza ngayo kubveledzele kwa thero buguni iyi. [25] KANA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DoE/·ara 2009 NSC MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi) BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW MAGAU Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela: ''Vhone Vhaven»a n½e vho vha vha tshi »o pfa ndo bwelwa tshaloni tshithihi na Muana¼o nga Swondaha yo fhiraho.'' ''Mulandu u mini iwe mufunzi wanga ¿wana wa muzwala wa mme anga?'' ''Vhaven»a n½e ndo ¾ulelwa, ndo sukumedzelwa tshaloni tsha mufu Muana¼o nga ¼ivemu.'' ''Nga muthu o takalaho zwavhu»i, ndi nnyi onoyo? Zwino ndi mini vha songo mu hwelela khoroni ra mu lifhisa ra dovha ra mu pandela?'' Vha tshi ralo vho vha vha tshi khou givha-givha fhasi nga tshi¾iki tshe vha fara nga tshan»a tshau¼a khathihi na u dzungudza ¾hoho. Ho »o fhela tshifhinga vhuvhili havho vho sokou duu, vho lavhelesana zwifha¾uwo. 10.1 Uyu mufhindulano u vhukati ha nnyi na nnyi? (2) 10.2 Vhathu avho vho vha vha tshi khou bva ngafhi, nahone u ita mini? (2) 10.3 Bulani dzina ¼a muthu we a sukumedzela muambi wa aya mafhungo tshaloni. (1) 10.4 Mbulungo iyo yo vha i tshi khou bvelela ngafhi? (1) 10.5 Vhaambi vha mafhungo aya vho vha vha tshi khou bva u senga mulandu wa nnyi, nahone wo vha u mulandu wa mini? (2) 10.6 Kutshilele kwa vhaambi vha aya mafhungo ku fana ngafhi? (2) 10.7 ¹alutshedzani uri ndi ngani muhwelelwa a songo wanala mulandu. (2) 10.8 Vhaven»a a vha fulufhedzei. Tikedzani. (2) 10.9 ¹alutshedzani zwithu zwe zwa ita uri vhaambi vha mafhungo aya vha vhenge Vho-Lugisani. (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DoE/·ara 2009 NSC 10.10 Vhambedzani n»ila ine Vho-Lugisani na Vhaven»a vha fhambana ngayo kha kutshetshelwe kwavho kwa mafhungo kana milandu. (2) 10.11 ¹alutshedzani nga ha masiandaitwa e a bvelela kha vhathu vhe vha vha vha tshi vhenga Vho-Lugisani. (2) 10.12 Ni »ipfa hani nga masiandaitwa enea? (3) 10.13 Muhumbulo we Vho-Lugisani vha u bula wa uri vha¾hannga vha fanela u guda u reila inwi ni vhona u wavhu»i? Tikedzani. (2) [25] KANA MBUDZISO 11 (Mbudziso ndapfu) MAFELADAMBWA – NE SIGOGO Sedzulusani nμila ye siangane na fhethuvhupo zwa thusedza ngayo kha kubveledzele kwa thero buguni iyi. [25] KANA MBUDZISO 12 MAFELADAMBWA – NE SIGOGO Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao: TSHIPI¶A 1 ''Vhone musadzi vha a »ivha vha a »iambadza ma¾ari masiari tshivhangalala! Vha ri mmbwa yo wanalaho giratshini yashu? A thi ri ndi phele yavho ine vha lala vha tshi gadisa ngayo vhusiku ri½e ro lala? N½e ndi khou ri ndi »o vha vhidzela ¿wana wanga a »a na makhomorethe a henengei ha Zulu hune a dzhena hone tshikolo. Ndi ri a »o fhisa muthu ma¾o hayo ane a nga a tshiluma½amana a fa o rondolowa.'' TSHIPI¶A 2 ''… Zwino n½e ndi khou vhona hei mi¾odzi yo¾he ye vhathu vha shingizhela i tshi tou vha mufhululu wa uri o shuma. Ndi ya u fhululedza kha nndwa ye vhone vhavhili a vha lwela. N½e ndo rali ndo sokou phirimela birimani ngeno tshine nda khou fela tshone hu si na. Vhone vha khwi½e ngauri vho vhuelwa. Zwanga zwi a pfisa vhu¾ungu. Ndi khou fela felo sa bete ¼i tshi wela mutukuni.'' Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DoE/·ara 2009 NSC 12.1 Muambi wa mafhungo kha Tshipi»a 1 ndi nnyi, nahone o vha a tshi khou amba na nnyi? (2) 12.2 Uyu '¿wana wanga' ane a khou ambiwa afha ndi nnyi, nahone ndi tshini tshi itisaho uri vha pfe vha na fulufhelo ¼a uri a nga vha thusa? (2) 12.3 Mafhungo a uri mmbwa a si 'mmbwa' ndi 'phele', muambi uyu o a wanafhi? (1) 12.4 Hone mmbwa yeneyo yo vha yo dzhena hani giratshini? (1) 12.5 Bulani vhathu vhane vha khou ambiwa navho kha Tshipi»a 2. (2) 12.6 Kutshilele kwa muambi wa Tshipi»a 1 na wa Tshipi»a 2 kwo fhambanafhi? (2) 12.7 ¹alutshedzani n»ila ye hezwi zwa 'u fela dambwa' zwa itea ngayo kha hoyu muaanewa ane muambi a ri '¿wana wanga' hafha mafhungoni e na vhala. (2) 12.8 Hoyu '¿wana wanga' ane a khou ambiwa nangoho ndi muthu wa u sokou wela-wela zwithu. Tikedzani fhungo i¼i. (2) 12.9 ¹alutshedzani zwo itisaho uri ngoho yo¾he ya mafhungo a mmbwa i bvele khagala ngei khothe. (2) 12.10 Vhambedzani n»ila ine muambi wa Tshipi»a 2 a fhambana ngayo na ¿wana wawe kha kuvhonele kwa mafhungo. (2) 12.11 ¹alutshedzani nga ha masiandaitwa e a bvelela kha ¿wana wa muambi wa Tshipi»a 1. (2) 12.12 Inwi ni »ipfa hani nga masindaitwa enea? (2) 12.13 Kuambele kwa muambi wa Tshipi»a 2 ku bvukulula vhu»ipfi-»e? Sumbedzani arali ni tshi ima navho kana ni sa imi navho kha zwine vha khou amba. (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 25 NA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DoE/·ara 2009 NSC KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA MBUDZISO 13 (Mbudziso ndapfu) HA U TSA NDI HA U GONYA – LL MAFENYA, NA MILUBI MUTSHUTSHU – LL MAFENYA Saukanyani ni tshi sumbedza n»ila ye mu¿wali a shumisa ngayo khu»ano u bveledza ndivho(thero) ya »irama iyi. [25] KANA MBUDZISO 14 (Mbudziso pfufhi) HA U TSA NDI HA U GONYA – LL MAFENYA, NA MILUBI VHA ¶ILINDE – NA MILUBI Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho: Wanani: (A tshi ambela fhasi.) Havha munna vho vhumbea nga n»ila i fushaho. Idzanu sedza khana yavho, maha»a avho na musi vho ambara vha fanelwa. Tshifha¾uwo u nga vhuya wa ri vha ¾amba nga mafhi. Havha munna vha 'sexy' ni a »ivha? Kani: Kani ni khou vha ¾o»a? (U a mwemwela.) Wanani: Ndi kale ndi tshi khou vha ¾o»a. Ndi khou vha ¾o»a holu¼a lune a thi fulufheli uri vha »o mmbalela. Kani: Inwi i¾ali ni a balelwa nga muthu naa? Ni tou vha ¾ere¾ere ¼i no tupula na midzi. 14.1 Wanani na Kani afha vha khou amba nga ha nnyi, vhe ngafhi, nahone hu tshi khou itwa mini? (3) 14.2 Ndi mini zwi kungaho Wanani kha avha munna vhane a khou amba nga havho? (1) 14.3 ¹alutshedzani mvumbo ya Wanani. (2) 14.4 Vhambedzani kutshilele kwa Kani na kwa Wanani. (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DoE/·ara 2009 NSC 14.5 Bulani zwo iteaho rumuni ya Wanani musi havha muambiwa vho vhidzelwa ngomu. (2) 14.6 Ndi zwifhio zwe Vho-Funani vha vha vha sa zwi »ivhi nga ha Wanani ngeno zwi tshi »ivhiwa nga mufumakadzi wavho na shango ¼o¾he? (2) 14.7 Ndi tshini tsho itisaho uri Vho-Funani vha »iwane vha tshi khou nwa waini nahone masiandaitwa a zwenezwo o vha afhio? (2) 14.8 Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai ni dovhe ni tikedze: 14.8.1 U ya nga ha Kani, u nwa kholo»irinngi ndi u »iita muthu wa fhasi. (2) 14.8.2 Wanani na Vho-Funani vho ¼a 'sapha' resitorenteni ya Tusk. (2) 14.9 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une mu¿wali a khou ¾oda u u isa vhathuni nga »irama iyi. (2) 14.10 Inwi ni lila na Vho-Funani kha zwe vha ¾angana nazwo? Tikedzani. (3) 14.11 Arali no »iwana ni kha nyimele ye Vho-Funani vha vha vha vhe khayo ngei hodelani, no vha ni tshi »o ita mini? (2) [25] KANA MBUDZISO 15 (Mbudziso ndapfu) MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸EFEFE Saukanyani ni tshi sumbedza n»ila ye mu¿wali a shumisa ngayo khuμano u bveledza ndivho (thero) ya »irama iyi. [25] KANA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DoE/·ara 2009 NSC MBUDZISO 16 (Mbudziso pfufhi) MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸EFEFE Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho: Vho-Buku¾a: (Vho no fhedza zwe vha vha vha tshi khou ita zwone) Zwino a si zwenezwi ndo fhedza. Zwenezwi ndi pfe mme au vha tshi khou zwi »ivha. Nda vhuya nda tou zwi pfa vha tshi khou zwi »ivha, kale wo vhulungiwa wa shona. A zwi vhudziwi muthu hezwi. Ndi tshiphiri tshashu ri vhavhili. U khou zwi pfa? Ntshengedzeni: (A tshi khou lila) Ndo zwi pfa. Vho-Buku¾a: Wa vhuya wa tou zwi vhudza muthu u zwi »ivhe zwauri ndo u vhulaha kale. Ntshengedzeni: Vho-vho mmbaisa baba! Vho-Buku¾a: Muthu ndi u kon»elela u vhuya u swika zwi tshi fhola hezwi zwithu. ¹avhanya u yo dudedza ma»i a u ¾amba Tsumbedzo a sa athu vhona tshithu. (Vha a bva) 16.1 Bulani vhushaka vhu re hone vhukati ha Vho-Buku¾a na Ntshengedzeni. (2) 16.2 Ndi ngani Ntshengedzeni a tshi khou lila? (2) 16.3 Nga nyambo yavho, ni vhona Vho-Buku¾a vha muthu-»e? (2) 16.4 Kha Tsumbedzo na Ntshengedzeni, Vho-Buku¾a vha funesa ufhio? Tikedzani. (2) 16.5 ¹alutshedzani zwe zwa bvelela vhukati ha Vho-Buku¾a na Ntshengedzeni. (2) 16.6 Ndi zwifhio zwe zwa vha zwi tshi khou bvelela mu»ini wa Vho-Buku¾a zwe Vho-Takalani vha vha vha sa zwi »ivhi? (2) 16.7 Bulani masiandaitwa e Vho-Buku¾a vha ¾angana nao nga zwe vha ita. (2) 16.8 Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai, ni dovhe ni tikedze: 16.8.1 Ntshengedzeni u na tshikhuna. (2) 16.8.2 Muofhe o vha a tshi funa Ntshengedzeni. (2) Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DoE/·ara 2009 NSC 16.9 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane une mu¿wali a khou ¾oda u u isa vhathuni nga »irama iyi. (2) 16.10 Inwi ni a lila na Vho-Buku¾a kha tshigwevho tshe vha ¾angana natsho? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 16.11 Arali inwi no vha ni tshi khou »iwana ni kha nyimele ye Ntshengedzeni a vha e khayo no vha ni tshi »o ita mini? (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa