Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 November 2009 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) ·ARA 2009 MARAGA: 70 TSHIFHINGA: awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 11. Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 2 DoE/·ara 2009 NSC PFESESANI 1. Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A (30) KHETHEKANYO YA B (10) KHETHEKANYO YA C (30) 2. Vhalani ndaela DZO¹HE nga vhuronwane. 3. Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha hedzi khethekanyo. 4. Thomani Khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 5. Hune khethekanyo i¿we na i¿we ya fhelela hone ni talele. 6. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso. 7. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho. 8. ºwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele. 9. Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupele¾o, tswayo na khethekanyo ya maipfi. Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 3 DoE/·ara 2009 NSC KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO 1 Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao: TSHINYALELO I VHANGWAHO NGA MULILO Mulilo u shumiswa »uvha ¼i¿we na ¼i¿we u itela u swikelela ¾ho»ea dzashu dza vhutshilo. Fhedzi arali wa sa shumiswa zwavhu»i u a tshinyadza. Tshinyalelo i vhangwaho nga mulilo a i bvi kule. Vho-Ludongo vho vha vha tshi khou fhisa mavhivhi museni wavho musi mulilo u tshi vha ponyoka wa vho fhisa tsimu ya Vho-Mabu»a ya mihafukhada ya hekhithara dza fumi. A wo ngo vha mulandu mu¾uku, vho swikisana na ha vhoramilayo. Mafhungo o »o lala nge Vho- Ludongo vha rengisa ½amana dzavho vha lifha mulandu. Tshibvumo o vha o »owela u rafha ½otshi »akani ¼a khamphani ya Mondi. Zwigili, tshinda na mazhana o vha a tshi vhuya nazwo a »a a zwi rengisela vhoradzigoloi badani ya tshigon¾iri i fhiraho henefho tsini na kusi kwa hawe. Kha hu ri ¼i¿we »uvha a tshi khou rafha ½otshi dza tshimana, i¿we ½otshi ya mbo »i mu luma kha ¾hodzi ya ningo. O ri u fhufha ha ¾uwa Bele na ½otshi. O mbo »i sia mulilo we a u funga kha tshidzabi a tshi khou kambisa ½otshi a songo u dzima. Vhunga wo vha u ṅwedzi wa ¹hangule, muya wa mbo »a wa hwala tshidzabi itsho wa tshi posa mahatsini. Ha vuwa zhalinga, mipaini ya swa i songo swa. Tshibvumo o tou kweta ningo ngauri a zwo ngo »ivhea uri ndi ene muthomi wa mulilo. Arali zwi »ivhee ndi musi dzo tsha. Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 4 DoE/·ara 2009 NSC Hu na miri minzhi ine ya vha ya ndeme kha mutakalo wa vhathu, sa mu¾avhatsindi, murumbulashe»o, musunzi, mulambadzea, nkhwe na mi¿we. ¶uvha ¼e Lukhangasa a fhisa thavha ya Maranzhe, a tshi ri thakha yawe i wane luswu, Vho-Doyoyo vho tou lila sa ¿wana. Vha lile vha lile nga hone, mishonga ya u tshidza vhalaxwa vhavho vha »o i wana ngafhi? Kha Vho-Doyoyo a vho ngo tshinyalwelwa nga miri fhedzi, vho tshinyalelwa na nga zwikhokhonono zwi ngaho sa zwipande, zwine zwa vha na ndeme kha mithuso ya vhana. Hafha kha Vho-Doyoyo zwiṅwe zwipuka zwi¾uku na zwikokovhi zwi a vhulahwa, zwa hadzingwa, zwa kuyiwa, zwa vha mishonga i tshidzaho vhalwadze. Lukhangasa ho ngo vha kona, vha »o tou zwi endela kule. Mulilo wo fhisaho »aka ¼o¾he ¼a mibomo ya khamphani ya matanda ya Simunye wo tou thoma sa miswaswo. Ndo vha ndi khou reila goloi ndi murahu ha i¿we goloi ya zwidakwa. Zwo tou bvula na dzihemmbe zwi tshi khou vhu thuthubisa, mabo»elo na zwiko¾iko¾i zwi tshi poswa nn»a nga mafasi¾ere. Ndo »i lavhelesa zwine zwa khou itwa, tshiṅwe tsha zwidakwa izwi tsha mbo »i posa tshi¾ommbi tsha fola nga fasi¾ere. Tshi¾ommbi itsho tsha wela kha khwakhwa na vhu¾asana ho omaho ha mibomo. Mulilo wa thoma u nzhangama. Ho fhela ma»uvha ma½a mulilo u sa sendelei, u tshi tou nga wo shelwa pharafeni. Tsimu dzo¾he dza mibomo dzo swa dza tou lore, khamphani ya vala, vhathu vha fhelelwa nga mushumo. Dzi¼a ran»avhula tharu dza mahatsi dza Vho-Mawelewele dzo swa nga ma»autsha. Ri½e ri tshi vuwa ro wana mulilo wa hone wo no ¾ho¾hela. A vho ngo kona u lamukisa tshithu na tshithihi. Zwe zwa ri takadza ndi u vha vhona vho ima vho ¾ungufhala mu»ini wa muhura wavho Vho-Tshigekhe, nga dzimbilu ra sokou ri tenda vho ponya, muthu ha rengwi. Mulilo wo fhisaho ran»avhula hedzi wo vha wo vhaswa nga vhashumi vha shumaho »oroboni ya Driekoppies vhunga vhuriha ho vha ho »i½ea maan»a. Vho ri musi vha tshi ½amela bisi vha sia zwitoko zwi kha »i nyengelela. Ho mbo »i »a tshi»umbumukwe tsha hwala zwitoko zwi¼a tsha zwi posa kha iṅwe ya dzirann»avhula dza Vho-Mawelewele. Vhunga dzo vha dzi tsini na tsini dzo mbo »i swa dzo¾he. Zwi¿we zwikegulu zwo vha zwi tshi vho thoma u amba mafhungo a sa »ivhalekani. Zwi tshi vho ri rann»avhula idzo dzo tou rwiwa nga n»adzi, na ¼iṅwe na ¼i¿we dzo tou fhiswa nga vhaloi vhusiku. Mu»i wa Vho- Mawelewele wo tou fela u vha tsini na vhuimabisi, arali zwi songo ralo ndi musi phanzi iyi i songo vha wela. Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 5 DoE/·ara 2009 NSC Musiiwa ndi musidzanyana a re kha gireidi 4. O vha a tshi khou tamba na kurathu kwawe musi a tshi vhona buvhi tsini na tshi¾ofu. A tshi ri a ¼i rwe nga luswielo, ¼a mbo »i dzhena khadibogisini. O mbo »i dzhia thanda ya metshisi a pferudzha uri a ¼i fhisele nga ngomu khadibogisini. Mulilo u tshi duga a shavha nga u vhona mudugudugu wo no vha muhulu. Mulilo wo mbo »i fara xara»eni, wa fara si¼ini, nn»u yo¾he ya swa. Naho vhathu vho lingedza u phalala zwo sokou sea zwi tshi ¾anama. Vhabebi vha Musiiwa vho tou founelwa vhe mushumoni, vha tou vhuya nga shishi. Mulilo ndi mulanda wavhu»i, kha ri u ¾honifhe, ri u shumise nga pfanelo. 1.1 Shumisani thebu¼u i re afho fhasi u sumbedza tshinyalelo yo vhangwaho nga mulilo: Muvhangi Tshiitisi Tshinyalelo 1.1.1 ... ... Nn»u yo swa yo¾he. 1.1.2 Vhashumi vha Driekoppies ... ... 1.1.3 ... ... ... 1.1.4 ... U ¾o»a luswu ... (9) 1.2 Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai, ni tikedze phindulo ya½u: 1.2.1 Vho-Ludongo vho lifha mulandu nga tshelede ye vha bvisa banngani. (2) 1.2.2 Musiiwa ho ngo »idina nga u dzima mulilo. (2) 1.2.3 Mulilo u konela nn»u dza ran»avhula fhedzi. (2) 1.3 Ndi ufhio ¿wedzi une wa »ivhelwa muya? (1) 1.4 Ndi zwifhio zwi sumbedzaho uri Vho-Ludongo vho vha vha tshi khou hana u lifhela Vho-Mabu»a tshinyalelo ye vha vha itela? (2) 1.5 Mafhungoni aya hu na ¼ifanyisi ¼o talelwaho. Inwi sumbedzani u tea ha¼o kha mafhungo haya. (2) 1.6 Hu na he mu¿wali a shumisa luambo lwa u sasaladza/nyefula o livhisa kha zwi¿we zwigwada. Topolani huthihi. (2) 1.7 Ndi ifhio pfunzo ye na guda kha mafhungo aya? (2) Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 6 DoE/·ara 2009 NSC 1.8 Kha vhavhangi vha mulilo vhe na vhala ndi ufhio we a sumbedzesa u sa londa? Tikedzani. (2) 1.9 Zwe zwa bvelela mu¾ani wa Vho-Mawelewele vha¿we vha tshi khou¾u¾uwedzwa nga mvelele vho zwi dzhiisa zwi¿we-vho. Ndi vhafhio nahone vho zwi dzhia nga n»ila-»e? (2) 1.10 Mu½wali u ambani a tshi ri: ''Mulilo ndi mulanda wavhu»i?'' Tikedzani phindulo ya½u. (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 30 Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 7 DoE/·ara 2009 NSC KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO 2 Nga maipfi a u bva kha 80 u ya kha 90 nweledzani zwine vhaswa vha dahela zwone fola. ºwalani mbuno dza sumbe dzi kha phara. Ni songo hangwa u ¿wala tshivhalo tsha maipfi zwitangini magumoni a manweledzo a½u. Kale fola ¼o vha ¼i tshi kungedzelwa kha dzigurann»a ¼o kho»wa vhukuma lune zwa kunga. Mufumakadzi Vho-Nkosazana Zuma vho lwa na muhumbulo uyu nga nungo dzo¾he vha vhuya vha kunda. ¸amusi khungedzelo dzi re kha phakhethe dza fola a dzi kungi. U o wana ho walwa uri: ''U daha fola hu »o ni vhulaha, u daha hu vhanga vhulwadze ha khentsa, u daha hu na khombo'', na zwi¿we. Fhedzi naho zwo ralo, vhaswa a vha litshi u daha. Musi ndi tshi ¾angana na vhaswa fhethu ho fhambanaho ndi a vha vhudzisa uri vha dahela mini. Ma»ou ndi kutukana ku re kha gireidi 7 fha¼a phuraimari ya Mofolo. Kwone ku ri ku a daha ngauri khotsi akwo vha a daha. Mususumeli o no »i tou vha khomba i si na vhukono. Khae zwa u firika zwo no tou vha makwan»ani. Ene u ri a sa daha a nwa a nga bora khonani dzawe. Hezwo u ri a hu na ane a nga mu bvisa khazwo. Vhabebi na vhagudisi vhawe vha a zwi »ivha. Mu»anabu o thoma u daha e na mi¿waha ya ¾ahe. Ene u ri o vha a tshi ¾o»a u pfa zwine vhahulwane vha khou »ifhelwa ngazwo. U daha ho mbo »i shanduka dzema, ha tsha kona u litsha. Mpinga u kha giredi 11 henefha sekondari ya Ratshilumela. Ene u ri vhadededzi vha tshi funza vha a mu bora nahone vha mu vhangela tshi¾irese na dzimbilaelo. U »ibvisa kha vhuleme uvhu, u zwi kona nga u daha nga bureiki ¾hukhu na khulwane. ''Vhasidzana vha funa vha¾hannga vha no daha,'' Buli o ralo musi ndi tshi mu vhudzisa zwine a dahela zwone. Tshibo¾ebo¾e na Lumila»i vha ri fola ndi ¼avhu»i, ¼i a netulusa arali muthu o shumesa a vho pfa e na maan»a maswa. N½e ndi tshee mu¾uku ndo vha ndi tshi daha. Ndo vha ndi khou dahela u sokou ita-vho zwi¿¿we zwine vhabebi vhanga vha si zwi fune uri ndi vha bvise mbanzhe. Fola ¼i na nikhothini ine ya vhanga khentsa na ma¿we malwadze ane a khou fhedza vhathu. U daha ndi dzema/n»owelo mmbi. Vhaswa kha ri ¼i furalele. ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 10 Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 8 DoE/·ara 2009 NSC KHETHEKANYO YA C: PHEN¶A NA KUSHUMISELE KWA LUAMBO MBUDZISO 3 3.1 Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho: ¹hingothendeleki dzi »isa phambano kha vhafunani. Musolwa o founelwa nga mu¿we wa vhafunwa vhawe vha kale. Izwi zwo »o vhaisa Masindi mufumakadzi wawe. O ri u pfa lu¾ingo a ½angavhedza, a vhandalala murahu ha sofa a tshi ¾o»ou thetshelesesa zwi ambiwaho. Musolwa o vha a tshi tou ¿we¿wela a dovha, ngeno Masindi o sokou duu! Ngoho maduna ha »ivhalekani. 3.1.1 Isani dzina sofa kha vhunzhi ni dovhe ni ¼i shumise kha fhungo ¼e na tou »ifha¾ela. (2) 3.1.2 Topolani ¼iitesa ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho ¼e na tou »isikela. (2) 3.1.3 Shandulani fhungo i¼i ¼i vhe kha khanedza: ¹hingothendeleki dzi »isa phambano kha vhafunani. (2) 3.1.4 Shandulani fhungo ¼i tevhelaho ¼i ye kha maitiitwa (phasivi): ¹hingothendeleki dzi »isa phambano kha vhafunani. (1) 3.1.5 Ni a tendelana na zwine ¼ifurase ¼o talelwaho nga fhasi ¼a amba zwone? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.1.6 Topolani ¼inyanyu ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼e na tou »isikela. (1) Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 9 DoE/·ara 2009 NSC 3.2 ¹alelani tshifanyiso itshi ni dovhe ni vhale na mafhungo a tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho: 3.2.1 Mafhungo ane a khou ambiwa afha a elanafhi na ndayotewa ya shango ¼a Afrika Tshipembe? (2) 3.2.2 Fhungo 'Vhafumakadzi na vhana vha na ndugelo', ndi fhungombumbano. Inwi vhumbani-vho fhungombumbano ¼a½u ni sa kopololi i¼o ¼e na ½ewa sa tsumbo. (2) 3.2.3 ºwalululani fhungo ¼i tevhelaho no shandula nzudzanyo ya maipfi hu u sumbedza khwa¾hisedzo: Ri tea u hasha mulaedza. (1) 3.2.4 Kha vhanna vha re afho kha tshifanyiso hu na mu¿we o »aho na fhungo ¼i sa elani na zwine zwa khou ambiwa. Topolani fhungo i¼o ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u. (2) Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 10 DoE/·ara 2009 NSC 3.2.5 Topoloni ipfi ¼o ¿walwaho ¼i songo swaiwa, ni ¼i ṅwale ¼o swaiwa ¼i fhungoni. (1) 3.2.6 Ipfi 'vha' ndi ¼ipfanisi. Vhumbani fhungo ¼a½u ni tshi khou shumisa ¼ipfanisi i¼i. (1) 3.2.7 Shumisani ¼i¾anganyi 'nahone' u vhumba fhungo ¼i pfalaho. (1) 3.3 ¹alelani tshifanyiso tshi tevhelaho ni dovhe ni vhale na mafhungo a tshi tevhelaho: MVELEDZISO LABOROTHARI YA KHOMPHUYUTHA PFESESANI: 1. Fungani khomphuyutha ya½u. 2. Dzhenani kha 'Microsoft Word'. 3. Vulani faela ye na i vhulunga nga fhasi ha dzina ḽa½u. 4. Swifhadzani ipfi ¼e na ¿wala sa ¾hoho ya mafhungo a½u. 5. Engedzani zwine na vhona zwi tshi khou ¾ahela. 6. Vhulungani mushumo wa½u fhasi ha DZINA ·A¸U. Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 11 DoE/·ara 2009 NSC 3.3.1 Mafhungo aya e na vhala ndi tsumbo ya ¼i¿walo ¼a lushaka lufhio? (1) 3.3.2 Ho shumiswa ¼imudi ¼a lushaka lufhio? Tikedzani. (2) 3.3.3 Khephusheni ya kha itsho tshifanyiso ndi ifhio? (1) 3.3.4 No sedza ndaela i re afho n¾ha topolani hune na vhona mudededzi a tshi khou ½ea khwa¾hisedzo. Ni tikedze phindulo ya½u. (2) 3.3.5 Ndi vhufhio vhushaka vhu re hone vhukati ha mafhungo e na vhala na tshifanyiso? (2) 3.3.6 Ndi ngani ipfi 'micro softword' ¼o ¿walwa nga ngomu ha zwi»evhe? (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C: 30 MARAGAGU¹E: 70 Vhu½e ha khanμiso iyi ho vhaledzwa