Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 November 2009 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHURARU (P3) ·ARA 2009 MARAGA: 100 TSHIFHINGA: awara 2½ Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 8. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa ·uambo lwa Hayani (HL)/P3 2 DoE/·ara 2009 NSC PFESESANI 1. He¼i bammbiri ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO ya A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea) (50) KHETHEKANYO ya B: Zwibveledzwa zwilapfu zwa vhudavhidzani (30) KHETHEKANYO ya C: Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani (20) 2. Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha khethekanyo ya A, NTHIHI kha khethekanyo ya B na NTHIHI kha khethekanyo ya C. 3. ºwalani nga luambo lune na khou lingwa khalwo. 4. Thomani khethekanyo IºWE NA IºWE kha sia¾ari ·ISWA, hune ya fhelela hone ni talele. 5. Ni fanela u pulana (tsumbo: mapa wa muhumbulo/nyolo/tshati ya nyelelo/ maipfi a re khii na zwi¿we), u vhalulula na u sedzulusa mushumo wa½u. Thomani nga u ¿wala pulane ya½u ni kone u ¿wala maanea. 6. Khethekanyani zwifhinga zwa½u nga n»ila i tevhelaho: KHETHEKANYO ya A: minetse ya 80 KHETHEKANYO ya A: minetse ya 40 KHETHEKANYO ya A: minetse ya 30 7. Nomborani phindulo dza½u zwi anane na kunomborelwe kwa mbudziso. 8. ºwalani ¾hoho ya phindulo ya½u. DZHIELE NZHELE: Musi ni tshi vhala tshivhalo tsha maipfi ni songo vhala na maipfi a ¾hoho ye na nanga. 9. ºwalani zwi no vhalea, nahone nga vhuronwane. 10. Ni dzhiele nzhele mupele¾o, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala na tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa ·uambo lwa Hayani (HL)/P3 3 DoE/·ara 2009 NSC KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA) MBUDZISO 1 Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi kha dza rathi dzi tevhelaho. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu vhe maipfi a u bva kha 400 u swika kha 450. 1.1 ¹alelani tshifanyiso nga vhuronwane. ºwalani maanea nga hatsho, nga ¾hoho ine ya ri: Zwe zwa ita uri ndi ane uri halwa mulomoni wanga a vhu nga dzheni [50] KANA 1.2 ¶oroboni ya ha½u ho fha¾wa senthara ya nyonyoloso. I na mitshini minzhi. Inwi ¿walani maanea ane khao na buletshedza senthara heyo. ¹hoho ya maanea i vhe heyi: Senthara ya nyonyoloso »oroboni ya hashu. [50] KANA 1.3 Ho vuwa khani khulu vhukati ha Vho-Kulutu na Vho-Zwivhizwinzhi. Vho- Kulutu vha ri madokotela vha na vhukoni siani ¼a u lafha malwadze u fhirisa ¿anga dza sialala. Vho-Zwivhizwinzhi vhone vha tou dadadza, vha ri ¿anga dza sialala ndi dzone madzembelekete. ºwalani maanea ni tshi khou hanedza kana ni tshi khou ima na ¾hoho heyi: ºanga dza sialala dzi a kona u ilafha u fhirisa madokotela. [50] KANA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa ·uambo lwa Hayani (HL)/P3 4 DoE/·ara 2009 NSC 1.4 Vhathu vhanzhi vha ri goloi ndi tshishumiswa tshi sa tei u shaea mu¾ani. Muhumbulo uyu hu na vhathu vhane vha sa ime nawo. ºwalani maanea nga ¾hoho heyi: Vhu»i na vhuvhi ha u vha na goloi mu¾ani [50] KANA 1.5 Hu na tshanduko khulwane u bva tshe Vho-Mandela vha bva tshiduloni tsha vhuphuresidende nga 1999. Zwino inwi ¿walani maanea nga ¾hoho heyi: Zwi nkhumbudzaVho-Mandela. [50] KANA 1.6 No tshimbila lwendo lulapfu lwa kharikhuḽamu heyi ntswa ya Tshitatamennde tsha Lushaka. Hu na zwo ni takadzaho, zwo ni dziedzaho na zwo ni mangadzaho. ºwalani maanea nga ¾hoho heyi: Kharikhu¼amu ntswa ya Lushaka fhano Afrika Tshipembe. [50] KANA 1.7 Vhathu vhanzhi vha khou fhela nga vhulwadze ha kho¼era. Hu na khuwelelo ine muvhuso wa khou ita ine ya nga thivhela na u fhungudza vhulwadze hovhu. Zwino inwi ¿walani maanea nga ¾hoho heyi: Maga ane a nga dzhiiwa a u thivhela vhulwadze ha kho¼era. [50] KANA Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa ·uambo lwa Hayani (HL)/P3 5 DoE/·ara 2009 NSC 1.8 Vhathu vha na mihumbulo yo fhambanaho zwi tshi yelana na zwine muthu a nga tea u zwi dzhiela n¾ha musi a tshi nanga bu»o. Ndi muholo wavhu»i kana ndi mushumo une muthu a vha na dzangalelo khawo. Inwi ¿walani maanea nga ¾hoho heyi: Zwine muthu a fanela u zwi dzhiela nzhele musi a tshi nanga bu»o. [50] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA A: 50 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa ·uambo lwa Hayani (HL)/P3 6 DoE/·ara 2009 NSC KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI MBUDZISO 2 Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso NTHIHi kha n½a dzo »isendekaho khao. Vhulapfu ha phindulo ya½u vhu vhe maipfi a u bva kha 180 u swika kha 200. (Mufhindulano vhukati ha Takalani Mandende wa bogisi ¼a poswo ¼a PO Box 2694, ¹hohoyandou, 0950 na muzwala wawe Khumbudzo.) Khumbudzo: Muzwala! No vuwa hani mu»uhulu wa ha Mandende? Takalani: A hu na u vuwa, hu vuwa inwi ane na »i»ivha. Hafhu n½e zwa uri ndi pfi nnyi a thi na vhu¾anzi nazwo. Khumbudzo: Ni songo nkhathula mbilu muzwala wanga, n½e haya mafhungo a½u ndi khao. Na zwino kubuli ku khou wanala. Takalani: I»ani nao. Hafhu n½e basa ndo i lindela nga ma¾o matswuku. Khumbudzo: Ndi na ludungela lwa hune khotsi a½u vha vha hone. Nahone na mafhungo e nda vhala kha gurann»a o mpha vhu¿we vhu¾ali. Na ri½e ri »o shumisa hone. Takalani: Ndo femuluwa. Hafhu ndi a ni fulufhela. Hone-ha nnye¾uleleni one. Khumbudzo: Zwi kwamana na u ¿wala athikili kha gurann»a. Takalani: Tenda ndo no amba uri ndi a ni fulufhela. Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa ·uambo lwa Hayani (HL)/P3 7 DoE/·ara 2009 NSC 2.1 VHURIFHI HA TSHIOFISI Inwi »idzhieni ni Takalani Mandende. Hu na mudededzi ane na sa kone u ita tshithu ni songo thoma na mu kwama. Mu ¿waleleni vhurifhi ha tshiofisi ni tshi khou mu ¾alutshedza nga vhukando vhune na ¾o»ou vhu dzhia uri ni wane khotsi a½u. [30] KANA 2.2 ATHIKILI YA GURANN¶A ºwalani athikili ya gurann»a ya u »o ni thusa kha fulo ¼a½u ¼a u ¾o»a khotsi a½u. Rumelani athikili ya½u kha gurann»a i »ivheaho ya Mukosi. [30] KANA 2.3 MUFHINDULANO Mudededzi wa½u vho ri u pfa zwine na khou ¾o»ou ita, vha humbela uri ni tou vha navho no livhana zwifha¾uwo. ºwalani mufhindulano wo bvelelaho vhukati ha½u inwi Takalani na mudededzi avho. [30] KANA 2.4 NGANEAVHUTSHILO/OBITSHUARI Muzwala wa½u o »o ri a kha ndingedzo dza u ni thusa a mbo »i lovha nga khombo ya goloi. Nge vhathu vha »ivha uri no vha ni tsini nae vho mbo »i ni humbela uri ni dzudzanye obitshuari yawe. Zwino inwi ¿walani nganeavhutshilo/obitshuari iyo. [30] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA B: 30 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenμa ·uambo lwa Hayani (HL)/P3 8 DoE/·ara 2009 NSC KHETHEKANYO YA C: ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI MBUDZISO 3 Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso NTHIHI kha tharu dzo »isendekaho khao: Makhulu wa½u Vho-Thidziambi vho fhedza miṅwaha ya fumalo nga ¼a 13 ·ara. Makhulu wa½u vho vha vha tshi konesa u bika vhuswa ha vhutete/mavhele. Vha mu¾a wa ha½u vho mbo »i vha itela vhu¾ambo ha u pembelela »uvha ¼avho ¼a mabebo. Vhu¾ambo uho ho vha vhuhulu nga ngoho. 3.1 Inwi ¿walani gara¾a ine khayo na livhuwa vhathu vho¾he vho shelaho mulenzhe kha mushumo uyo. [20] KANA 3.2 Vhathu vhe vha vha vho »a vho ri u pfa hu tshi ambiwa nga vhukoni ha makhulu wa½u ha u bika vhutshena/vhutete vha ri a vha ¾uwi vha songo wana ndaela ya kubikele kwaho. Zwino inwi ¿walani ndaela iyo ya u bika vhutete ya makhulu wa½u ni kone-ha u ½ea vhathu avho vho humbelaho. [20] KANA 3.3 Nzudzanyo dza mushumo hoyu dzo dzhia tshifhinga vhukuma. ºwalani dayari ni tshi khou sumbedza zwo¾he zwo iteaho ho sala vhege uri mushumo u farwe, khathihi na zwa ¼ene¼o »uvha ¼a mushumo. [20] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO IYI YA C: 20 MARAGAGU¹E: 100 Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa