Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 November 2018 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) LARA 2018 MARAGA: 70 TSHIFHINGA: Awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 12. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 2 DBE/Lara 2018 NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyonµivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Zwivhumbeo na milayo ya kushumisele kwa luambo (30) 2. Vhalani ndaela DZO¹HE nga vhuronwane. 3. Fhindulani mbudziso DZO¹HE. 4. Thomani KHETHEKANYO IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 5. Hune KHETHEKANYO IºWE na IºWE ya fhelela hone ni talele. 6. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso. 7. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso IºWE na IºWE ni pfuke mutaladzi. 8. Ni dzhiele nzhele mupele¾o na kufha¾elwe kwa mafhungo. 9. Tshifhinga tsho anganyiwaho: KHETHEKANYO YA A: Minetse ya 50 KHETHEKANYO YA B: Minetse ya 30 KHETHEKANYO YA C: Minetse ya 40 10. ºwalani nga vhudele, nahone zwi no vhalea. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 3 DBE/Lara 2018 NSC KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO YA 1: U VHALA U ITELA ¹HALUTSHEDZO NA U PFESESA Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA A NA TSHA B uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khazwo. TSHIBVELEDZWA TSHA A MISHUMO NDI YONE IFA ·ASHU 1 Ndi ngoho afha shangoni a hu na vhuawelo, ri lala ro ¾ulutshela izwo zwi no ri karusa khofhe dza mbo ¾hafha. Vha¿we vhe hezwi mapfuvhi o tswuka ndi hone ¼o tsha. U µo wana i tshi tou vha khakhathi, ha u tsa i¾eli hu ha u gonya. Mu¿we na mu¿we u livha he a livha, ndi ralo ngauri a hu na a londaho zwa mu¿we, i¾eli hu iwa hone u tshela nµala. Mbilu yo 5 livha na u sedza hune lupfumo na ifa zwa lala hone. Ee, zwo tea u tou ralo. Ndi zwe ºwali musikavhathu a laedza e muthu u thoma a bva biko a kona u wana tsha u posa thumbuni. 2 Zwikoloni u ya nga u fhambana hazwo u µo wana vhagudisi vho tou shisha na mabiko hu hone ¿wana a tshi mamela lurumbu. I¾eli vho 10 dzhena fhasi vha tshi ralo u ½etshedza yone n»ivho ya vhu¾ali kha vhagudi. Vhagudi vha µivhaho zwe vha µela vha tou ndi ngoho muvheulwa u ½etshedza ¾hoho, vha ralo u shuma vho µifunga. Vha¼a vha no kunakisa dzhara¾a na dziphera vhe nga fha¼a vhe a ri sumbedzwi mushumo, phera dzi tou vhengema ndi tshivhoni, ngeno hatsi na 15 maluvha zwi kha wazwo mu¾a¾isano. 3 Zwo µi ralo-vho dzifemeni na mamagani hu bveledzwaho zwithu u ya nga u fhambana hazwo. Vhashumi vhenevho vha vha na vhuµiimiseli ha u bveledza zwibveledzwa zwa maimo a n¾ha vhukuma. Mamaga a dzigoloi one a vha na vhuronwane kha zwibveledzwa zwavho ngauri goloi ndi 20 tshithu tsha vhu¾hogwa tshine tsha endedza vhutshilo ha vhathu. Tshishumiswa tshi¿we na tshi¿we tshi tea u fha¾a moµoro wonoyo hu si na vhukhakhi na vhuthihi, zwa sa ralo lushaka lu nga fhela nga u sa ¾hogomela ha vhamagi. Zwiambaro zwine wa wana ro tou µinanavhadza ngazwo na zwone zwo bveledzwa-vho nga vhomakone. Henefha hune 25 vha¿we vhe vho ralo u µishomedza ngazwo wa vhuya wa humbula uri vho tou bebwa nazwo! 4 Ma¿we mamaga ane a vha a vhu¾hogwa vhukuma ndi aya ane a bveledza zwi¼iwa. Mutakalo wa vhathu na u µi¾hogomela zwo lala henefha. Vhabveledzi avha ndi vhalondoti vhukuma vha vhathu ngauri 30 zwibveledzwa zwavho zwi tea u fusha vharengi hu u itela mutakalo wavho. Vhamagi vha dovha hafhu vha sumbedza na »uvha ¼o tewaho ¼a u fhelelwa nga tshifhinga tsha itsho tshibveledzwa kana tshi¼iwa. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 4 DBE/Lara 2018 NSC 5 Afrika Tshipembe hu na zwibadela, dziki¼iniki na dzisedzhari dze ra fha¾elwa hu u itela u ¾hogomela mutakalo wa muthu. Madokotela na 35 vhaongi ndi vhathu vho pfumbudzwaho vhukuma kha u ¾ha¾huvha na u ½etshedza dzilafho kha vhalwadze. ºwali o vha roredza nga nµivho ya maimo a n¾ha vhukuma. Vhane vha vha na mulwadze a re vhuongeloni, musi vhe hayani vha na fulufhelo ¼a uri mulwadze wavho u zwanµani zwa vhududo. Madokotela ndi vhathu vha lufuno, u ¾hogomela na u 40 davhidzana zwavhuµi na vhathu. Hu tshi kha µi vha hanefha vhuongeloni hune ¾hogomelo ya tea u vha ya ma¾hakheni, hu µi vha na vhu¾udze¾udze vhu khakhisaho tshumelo yo fheleleho kha vhalwadze. Vhalwadze ndi vhathu vhane vha tewa nga u konµelelwa zwifhinga zwo¾he, fhedzi kha vha¿we vha vhaongi a zwo ngo ralo ngauri hu vha na u fhela mbilu musi 45 vhe kha mushumo wonoyo, wa wana ¾hoho yo no fhambana na mpato. 6 Lwanzhe na u hula halwo hu µi vha na vhathu vhane vha khou shuma khalwo mishumo yo fhambanaho. Afha lwanzheni na hone hu na vhathu vhane musi vhe kha mishumo yavho vha tou µigana naho hu na zwipuka zwine zwa ofhisa zwi tshilaho nga u ¼a ½ama ya zwi tshilaho hu tshi 50 katelwa na vhathu. Henefha lwanzheni ri wana hu na vhathu vha shumaho u ¾hogomela vhabambeli musi vhe kha u µimvumvusa. U tshi isa ma¾o ngei kule u vhona zwikepe; ndi vha shumaho u rea khovhe dzenedzi dzine ra renga mavhengeleni. Zwi¿we zwikepe ndi izwo zwi hwalaho vhathu musi vhe nyendoni dzavho. 55 7 Vha tshumelo ya dzibadani musi vhe nga fha¼a vha ¾hogomela dzibada nga u vhona uri dzo lugela u tshimbila zwiendedzi zwo fhambanaho. U µo wana vhe kha khakhathi ya u khura vha tshi aledza tshigon¾iri khathihi na u thivha madindi uri goloi dzi gidime zwavhuµi, dzi vhe na vhutshilo vhulapfu. Ane a gidima nga luvhilo luhulwane dzibadani u µo 60 ¾angana na vhaofisiri vha shumaho u tsireledza khombo dzibadani. Vhaofisiri musi vhe kha wonoyu mushumo wavho, vha thivhela vhugevhenga nga u phulusa goloi dzo tswiwaho na dzo hwalaho zwidzidzivhadzi, zwigevhenga zwa konaha u kudzwa khothoni. 8 Mushumo mu¿we na mu¿we afha shangoni ndi wa vhu¾hogwa; ri si 65 nyadze kana u nyefula lu¿we lushaka lwa mushumo ngauri yo¾he i a ¾ha»ulana. A hu na mushumo une wa tou vha muimawoga. [Zwi bva kha: Thimu ya Vha¾oli] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 5 DBE/Lara 2018 NSC TSHIBVELEDZWA TSHA B [Tshi bva kha: www.google.com] MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A 1.1 Vhalani phara ya 1. No »isendeka kha iyi phara, ndi tshini tshine tsha ita uri shangoni hu si vhe na vhuawelo? (2) 1.2 Kha phara ya 2, hu na mishumo yo fhambanaho zwikoloni. Bviselani khagala iyo mishumo yo bulwaho kha iyi phara. Bulani MIRARU. (3) 1.3 Vhalani mitaladzi ya 17–23. ¹alutshedzani uri ndi ngani vhamagi vha goloi vha tshi tea u dzhiela mushumo uyu n¾ha. (2) 1.4 Vhalani mitaladzi ya 24–27. Sumbedzani vhutsila vhune ha lavhelelwa kha vharungi vha zwiambaro u ya nga zwo faredzwaho kha iyi mitaladzi. (2) 1.5 Nangani phindulo yoneyone ine ya tikedza ¼ikumedzwa ¼i re kha mitaladzi ya 32–33: 'Vhamagi vha dovha hafhu vha sumbedza na »uvha ¼o tewaho ¼a u fhelelwa nga tshifhinga tsha itsho tshibveledzwa kana tshi¼iwa.' Zwi amba uri tshibveledzwa/tshi¼iwa itsho a ... A tshi tsha »ifha. B tshi tsha tea u shumiswa. C tshi tsha furisa. D tshi tshee na mutengo. (1) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 6 DBE/Lara 2018 NSC 1.6 Kha mutaladzi wa 13, hu na murero: '... muvheulwa u ½etshedza ¾hoho'. U khwa¾hisedza hani u bvisela khagala ¾halutshedzo ya mafhungo e na vhala kha phara ya 2? ¹alutshedzani. (2) 1.7 Sumbedzani phambano ya vhu»ikumedzeli ha vhashumi vha wanalaho maongeloni na dziki¼iniki zwi tshi yelana na vha½etshedzi vha dzilafho kha vhalwadze. (2) 1.8 Vhalani phara ya 6. ¹alutshedzani zwi khagala khaedu dzine vhashumi vha lwanzheni vha nga ¾angana nadzo zwi tshi kwama mishumo yavho. Bulani ZWIVHILI fhedzi. (2) 1.9 U ya nga mitaladzi ya 60–64, ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u »isa kha vhavhali? (2) 1.10 ¹alutshedzani vhupfiwa ha½u malugana na mafhungo e na vhala nga u angaredza. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.11 U ya nga kupfesesele kwa½u, ni vhona mafhungo aya a tshi nga thusa hani u ¾o¾omodza/alusa ikonomi ya shango ¼ashu? Tikedzani kupfesesele kwa½u nga mbuno THARU dzo dziaho. (3) MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA B 1.12 Ndi tshini tshine muoli wa tshifanyiso itshi a tama u tshi ¾anela vha¾aleli zwi khagala, nahone ndeme ya hone ndi mini? (2) 1.13 ¹alutshedzani maga a tsireledzo o ¾aniwaho kha itshi tshifanyiso. Bulani MAVHILI. (2) MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A NA TSHA B 1.14 Vhuvhili ha izwi zwibveledzwa (A na B), zwi kwama ndeme ya mushumo kha vhathu. Nga kuvhonele kwa½u, ni vhona tshi tshibveledzwa tshifhio (tsha A kana tsha B) tshine tsha nga vha na ndeme khulwane kha mu¾oµi wa mushumo? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno THARU dzo khwa¾haho. (3) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 7 DBE/Lara 2018 NSC KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO YA 2: U NWELEDZA NGA MAIPFI A¸U TSHIBVELEDZWA TSHA C tshi ¾ana n»ila dzine vhaaluwa vha tea u ¾hogomelwa ngadzo. Nweledzani nga maipfi a½u ni tshi sumbedza n»ila dzo fhambanaho dza u londota vhaaluwa. THANYELANI: 1. Manweledzo a½u a tea u faredza mbuno dza SUMBE dzi sa pa»iho maipfi a 90 dzi kha phara. 2. ºwalani PHARA yo lunzhedzanaho tshidele. 3. A NI LAVHELELWI u dzhenisa ¾hoho ya manweledzo. 4. Sumbedzani tshivhalo tsha maipfi mafheloni a manweledzo a½u. TSHIBVELEDZWA TSHA C VHAALUWA NDI VHA NDEME Vhaaluwa ndi vhathu vhane vho no vhala makole manzhi na zwilimela, ngauralo ri tea u vha ¾hogomela nga ngona. Zwenezwo vha tea u ¾honifhiwa tshifhinga tsho¾he, fhedzi-ha u wana hu na mi¿we mira»o ya mu¾a ine ya sa vhuye ya vha ita vhathu. Mualuwa sa muthu na ene u na ¾hama dzawe dzine a bungadza nadzo. U tea u tendelwa uri dzi mu dalele na ene a ye a dzi dalele-vho. Hu na vhaaluwa vhane mutakalo wavho wa sa tsha vha wavhu»i. Nga zwenezwo vha fanela u ¾o»elwa dzilafho ¼ine ¼a vha thusa kha zwi¾havhi zwo fhambanaho uri mivhili yavho i dzule i na mutakalo wavhu»i. Vhaaluwa kha vha ¾u¾uwedziwe u ita nyonyoloso naho zwi songo leluwa. Arali zwi tshi konadzea kha vha fha¾elwe fhethu hune vha nga »ionyolosela hone musi vhe hayani. Zwenezwo zwi »o ita uri vha vhe na n»owelo ya u ¾hogomela mivhili yavho. Musi hu tshi ¼iwa zwi¼iwa kha hu ¼iwe mu¾a wo¾he wo dzula fhethu huthihi na vhaaluwa, vha songo tou iselwa dzipherani dzavho dza u e»ela ngauri zwi a »i itea vha sa ¼e. U dzula ¾afulani nthihi na vhaaluwa musi hu tshi khou ¼iwa zwi ita uri vha pfe vha vha ndeme kha mu¾a, vha kona-ha u anetshela vha»uhulu dzingano na u vha gudisa dzithai. Kha vha¼a vhane vha vuwa vha tshi bva vho¾he afha mu¾ani vha tshi ya mishumoni yo fhambanaho, kha hu tholiwe muthusi ane a »o sala o ¾hogomela mualuwa. Vhathusi na vhone vha tea u vha na mbilu ndapfu vhunga vhaaluwa vhe vhathu vhane vha ¾o»a u fun»edza fha¼a na fha¼a. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 8 DBE/Lara 2018 NSC Arali mualuwa a na mbuyelo ya masheleni, i nga vha ya mundende kana ya phensheni, kha vha tendelwe u dzhia dzitsheo. Hu »i nga na musi vha tshi ¾o»a u »irengela zwine vha tama kha vha fhiwe masheleni a u zwi renga. Arali ra londota vhaaluwa vhashu, ri »o wana vha tshi ri tshilela vha vhona na zwikwenda. Na ri½e-vho nga fha¼a ra lalama shangoni ¼e Mudzimu vha ri ½ea ¼one. [Zwi bva kha: Thimu ya Vha¾oli] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 9 DBE/Lara 2018 NSC KHETHEKANYO YA C: ZWIVHUMBEO NA MILAYO YA KUSHUMISELE KWA LUAMBO MBUDZISO YA 3: U SENGULUSA KHUNGEDZELO ¹alelani TSHIBVELEDZWA TSHA D uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA D WAVHU¶I Ri vhathu vha vhathu!!! VHAFHA¹I! VHAFHA¹I WEE! Ndi vhonnyi vhathusi vha si na thidza? Vha Wavhu»i vho »ilugisela u vha thasululo. A ri ri ½amusi ndi matshelo. Ma¾iraka a swika hu sa swikiwi. Ro vha lindela nandi! Mitengo yashu ndi phamuphamu. Luafhulelo ndi 40% kha vha fumi vha u thoma. Ri wanala henefha kha ¼a Man»odzi kana vha nga ri kwama kha 065 442 5867. [Tshi bva kha: www.google.co.za] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 10 DBE/Lara 2018 NSC 3.1 ¹alelani nyolo ya khungedzelo iyi nga vhuronwane. Ni vhona ndivho ya mukungedzeli i ifhio, nahone ndi tshini tshine tsha khou kungedzelwa? (2) 3.2 Fhungo asi¼i: 'Ndi vhonnyi vhathusi vha si na thidza?' ¹alutshedzani zwine mukungedzeli a tama vhavhali vha tshi zwi ¾alukanya maelana na khungedzelo iyi nga u shumisa iyi mbudziso ya rethoriki. (2) 3.3 Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho afho fhasi: ·iambele 'A ri ri ½amusi ndi matshelo', ¼i sumbedza tshumelo ya Wavhu»i i ya ma¾hakheni ngauri vha »isa tshumelo ... A ½amusi. B matshelo. C na zwenezwo. D naho u songo badela. (1) 3.4 Kha khungedzelo iyi, hu na fhungo: 'Luafhulelo ndi 40% kha vha fumi vha u thoma.' Ndi thekiniki-»e ya luambo yo shumiswaho kha fhungo i¼i? Ndi ngani o shumisa thekiniki iyi? (3) 3.5 Kha khungedzelo iyi, hu na tshi¼ogeni: 'Ri vhathu vha vhathu!!!' Nga kuvhonele kwa½u, ni vhona tshi¼ogeni itshi tsho tea khungedzelo iyi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 11 DBE/Lara 2018 NSC MBUDZISO YA 4: U PFESESA ZWIºWE ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ¹alelani TSHIBVELEDZWA TSHA E uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA E: KHATHUNI MUTHU WA 1 MUTHU WA 2 MUTHU WA 3 EHE! NDO NETA. HOYU SHUMANI NDI ZWE HAI! U NGA ZWI PFA MUSHUMO WO ¶ALESA. NA ¶ELA ZWONE. NGA MISHUMO I SA FHELI. [Tshi bva kha: www.google.co.za] 4.1 No ¾alela khathuni iyi, ndi ngafhi hune nyimele iyi ya khou bvelela hone? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.2 Sumbedzani vhushaka vhune ha vha hone vhukati ha MUTHU WA 1 NA MUTHU WA 3. Tikedzani phindulo ya½u. (3) 4.3 Sumbedzani tsatsaladzo i wanalaho kha iyi khathuni no sedza luambo lwa muvhili. (3) 4.4 Arali no vha ni mutholi, no vha ni tshi nga ita mini nga vhu»ifari ha vhashumi avha? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI dzi pfalaho. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P1 12 DBE/Lara 2018 NSC MBUDZISO YA 5: KUSHUMISELE KWA LUAMBO NGA N¶ILA YONE Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA F uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA F U SA FULUFHEDZEA 1 Mula¾edzi o vha o no tou vha tshi¾un»ulume tsha munna. Izwo ri zwi ambiswa ngauri o vha o no tou vha na tshifha¾o tshihulu tsha u lugisela goloi. Mu»uhulu wawe Tshite¿wa o vha e ene muhulwane wa vhashumi, nangoho u naka a hu fani na u »ihwa. Tshite¿wa o »o ¼a nyala musi hu tshi tholiwa Mafanedza musidzana we a vha a tshi kha »i bva u fhedzisa 5 pfunzo dzawe kho¼idzhini. Ene o vha a tshi sumbedza u »ivha mushumo wawe, u sa vhuyi we ndi hone a tshi khou thoma u shuma lini. Tshite¿wa o vha a tshi ri vhaswa vha no bva kho¼idzhini vha dzhiela vhashumi vha kale mishumo. 2 ·i¿we »uvha Tshite¿wa a onesa Mula¾edzi a ri: '¸amusi a thi »ipfi 10 zwavhu»i.' U bva afho, madzuloni a u ya hayani a ri ri, a tshi ya mu»ini wa Mula¾edzi a wana Nyadzanga mufumakadzi wa Mula¾edzi e kha khakhathi ya u bika. O ri u swika a fhiwa tie, muthada ya thoma u vhalavhala nga zwa mushumoni. Mula¾edzi nga tshifhinga tsha tshiswi¾ulo a livha hayani. A tshi tou khithi a wana Tshite¿wa a tshi khou 15 swura tie, zwenezwo ha mbo »i vha u dzhena hatsi vhudala. Mula¾edzi o vho sokou dzungudza ¾hoho, a dzula fhasi vha mu ½ea zwi¼iwa, a endela u ro»a. [Zwi bva kha: Thimu ya Vha¾oli] 5.1 Kha mutaladzi wa 2, hu na dzina 'tshifha¾o' ¼o vhumbwaho ¼i tshi bva kha tsinde ¼a ¼iiti. ¸eani ¼iiti ¼ene¼o. (1) 5.2 Kha mutaladzi wa 5, hu na ipfi: 'tholiwa'. Isani ipfi i¼i kha ¼iitana ¼i fhungoni ¼e na to µivhumbela. (2) 5.3 Fhungo asi¼i: 'Tshite¿wa a ri: '¸amusi a thi »ipfi zwavhu»i.' Isani fhungo i¼i kha luambo lwa u vhiga. (2) 5.4 Kha mitaladzi ya 15–16, hu na ¼iidioma/¼iambele. ·i topoleni ni ¼i shumise fhungoni ¼e na tou µivhumbela. (2) 5.5 Kha phara ya 1, hu na fhungo asi¼i: '... vhaswa vha no bva kho¼idzhini vha dzhiela vhashumi vha kale mishumo.' Sumbedzani uri fhungo i¼i ndi mbuno kana ndi kuhumbulele kwa mu¿wali/muambi? Tikedzani nga mbuno THARU. (3) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 30 MARAGAGU¹E: 70 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa