Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2018 Memo

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LARA 2018 TSUMBAN¶ILA YA U MAKA MARAGA: 80 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 28. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI  Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.  Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho, khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma.  Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza vhukoni/ndeme yazwo. MAGA A U ¹OLA/MAKA 1. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa bugu/¼i¿walwa.) 2. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha KHETHEKANYO YA A, (zwirendo zwo vhonwaho), kha vha make/¾ole phindulo mbili fhedzi dza u thoma. 3. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha vha make/¾ole phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we, tenda a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu. 4. Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. 5. Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha make/¾ole vha tshi tevhedza memorandamu. 6. Arali vhukhakhi ha mupeleṱo vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make sa zwone. 7. Mbudziso ndapfu/dza maanea Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane. Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola maanea a vhalingiwa. 8. Mbudziso pfufhi Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe, vha songo ½ea nda¾iso. 9. Kha mbudziso dzo vuleaho (open-ended questions), hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/ Khwa¾hisedzo/¹halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. 10. Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/ ¹halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO VHONWAHO/RANDELWAHO/GUDIWAHO MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU KUAVHELWE KWA MARAGA Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:  Maraga dza 6 ndi dza mbuno.  Maraga dza 4 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila hei: o Maraga 4 arali mbuno dzi 5–6 o Maraga 3 arali mbuno dzi 4 o Maraga 2 arali mbuno dzi 3 o Maraga 1 arali mbuno dzi 2 o Maraga 0–1arali mbuno dzi 0–1 HU TSHI KOVHIWA IFA – FR Mudau - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha,kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Milaedza ndi zwine murendi a tama u tsivhudza kana u vhudza vhavhali nga tshirendo tshawe. Mitaladzi/Vese dzi vhumbwa nga maipfi ane a bveledza milaedza. Mulaedza muhulwane une murendi a tama u u bvisela khagala ndi wa u sumbedza uri arali mu½e wa ndaka a dzula o kovha ndaka yawe nga u tou ¿wala/wi¼i zwi a thivhela dzipfudzungule mi¾ani. Mbuno - Kha mitaladzi/vese ya 1 na ya 2, murendi u ombedzela uri mu½e wa ndaka u fanela u dzula o kovhekanya ndaka yawe a kha µi tshila nga u tou ¿wala/wi¼i hu na vhoramilayo nga vhukati. - Kha mitaladzi/vese ya 3 na ya 4, murendi u sumbedza ndeme ya µuvha ¼a u kovhiwa ha ndaka, na u dzula wo ¿wala uri ndaka i kovhiwe hani nahone nga vhonnyi. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka - Kha mitaladzi/vese dza 5, 6, na 7 murendi u sumbedza uri hu tshi kovhiwa ifa zwi a ofhisa lune vha¼aifa vha vha vho tshuwa, u sinyutshelana lune vha nga vha sa vhulahana, fhedzi murendi u sumbedza uri hezwi zwo¾he zwi nga tshimbila zwavhuµi arali mu½e wa ndaka o shumisa vhoramilayo u kovha ndaka yawe. - Kha mutaladzi/vese ya 8, murendi u khwa¾hisedza uri ndaka ya sa kovhiwa lwa mulayo i nga µisa khakhathi dzine ha nga vha na mabulayo nga vhukati. - Kha mitaladzi/vese dza 9, 10, 11 na 12, murendi u sumbedza uri arali ndaka ya kovhiwa lwa mulayo a hu nga vhi na mivhango vhunga mu¿we na mu¿we a tshi µo vha o wana zwo mu fanelaho u ya nga he mu½e wa ndaka a funa. - Mutaladzi/Vese ya 10 i sumbedza uri vhana vha songo tou fhulufhela ifa ¼i bvaho kha khotsi, kha vha tou µishumela. - Kha mitaladzi/vese ya 13 na ya 14, murendi u sumbedza uri kanzhi mukovhe munzhi wa ndaka u ya kha lupedzi vhunga e ene a tshee mu¾uku, nahone phedzi dzi a funeswa. Magumo Murendi o kona u shumisa mitaladzi/vese u bvisela khagala milaedza ya tshirendo itshi nga u sumbedza uri arali ndaka ya nga kovhiwa lwa mulayo zwi nga fhungudza dzipfudzungule dzine dza nga vha hone musi hu tshi kovhiwa ifa mi¾ani. [10] MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI A SI ENE – LR Ndlovu 2.1 Ndi ¼ifanyisi,√ ngauri hu khou fanyiswa murangaphanµa ane a µo shumela vhathu vhone vho dzula sa ¿wana mu¾uku o tou lindelaho u ½usedzwa zwi¼iwa.√ (2) 2.2 Murendi u khou bvisela khagala zwauri a hu na muthu ane a µo bveledza shango ¼ashu, mu¿we na mu¿we u tea u tou takutshedza a shumesa ra ita mutingati.√√ [Kana zwi¿we-vho zwi pfalaho.] (2) 2.3 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri a hu na murangaphanµa o tewaho nga u shumela vhathu vhone vho dzula/Vhathu kha vha ¾utshele vhubva/Muthu mu¿we na mu¿we u tea u tou µishumela a litshe u fhiwa zwo¾he o dzula/Zwi ri ¾oµa ro¾he uri ri ite mutingati kha u bveledza shango. [Maraga MBILI kha muhumbulo muthihi u pfalaho.] √√ (2) 2.4 Thouni tshirendoni itshi i bvisela khagala uri murendi ho ngo takala, u khou dinwa nga vhathu vhane vha sa ¾oµe u µishumela/vhane vha tenda uri vha µo shumelwa nga muvhuso/vharangaphanµa vha shango/murendi u khou dinwa nga vhathu vha vhubva, vha sa ¾oµi u µishumela. [Maraga 1 ya thouni, na maraga 1 ya thikhedzo.] √√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka 2.5 EE/Ndi a tendelana/ima nae. - Ngauri ndayotewa ya ¼ino a i haneli vhathu vha tshi µisikela mishumo ine nga khayo ha vha na nyaluwo ya ikonomi. - U bvelela zwi kha muthu ene mu½e ngauri milayo ya ¼ino shango i tendelana na u tikedza vhathu vhane vha takalela u µisa mvelaphanµa nga u µisikela mishumo na u vha tendela vha tshi amba thaidzo dzavho. KANA Hai/A thi tendelani/imi nae. - Ngauri a si vho¾he vhathu vhane vha kona u µiimisa nga vhone vha½e; vhunzhi havho vha ¾oµa thuso na thikhedzo u bva kha vha¿we uri vha kone u tshila. - Vha¿we vhathu vha a wana thuso kha vharangaphanµa/muvhuso vha songo vhuya vha shuma na tshithu. [Zwivhili zwi pfalaho.] √√ (2) [10] MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI NDI DAKALO-ZWILILO – BR Mafhege 3.1 Murendi u khou sumbedza uri vhathu vha takadzwa nga madzanga a shango ¼ino vha hangwa u shumela Mudzimu. √√ (2) 3.2 Murendi o shumisa figara ya muambo ya ¼imethafore√ a tshi ¾oµa u sumbedza uri shangoni vhathu vha kha mu¾a¾isano, a hu na ane a ¾oµa u fhirwa.√ (2) 3.3 Murendi u ¾oµa u ombedzela uri dakalo ¼a vhukuma a ¼i wanali arali vhathu vha tshila vho hangwa Mudzimu/Dakalo ¼a vhukuma ¼i bva kha u tenda/renda Mudzimu. [Maraga 2 kha muhumbulo u pfalaho.] √√ (2) 3.4 ¹humano kana ndungekanyo i bveledzwaho nga ipfi 'zwino' i ombedzela/ khwa¾hisedza uri vhathu ri µiphina nga zwine ra vha nazwo nga tshifhinga tshenetsho ra vho hangwa uri zwi a fhela matshelo ra vho tambula/Zwa ½amusi zwi a fhela, ri tea u tshila ri tshi pulanela/lugisela ¼a matshelo. [Maraga 2 kha muhumbulo u pfalaho.] √√ (2) 3.5 EE/Ndi a ima/tendelana nae. - Ngauri vhathu vhane vha tshila vha tshi µiphina nga zwa ¼ino shango vha sa humbuli ¼a matshelo vha fhedza vha tshi tambula/Kha zwo¾he kha ri rangise Mudzimu phanµa ri litshe u fusha/takadza mivhili yashu. KANA HAI/A thi tendelani nae. - Ndi khwi½e u µiphi½a nga zwine wa vha nazwo zwino vhunga zwa matshelo hu si na a zwi µivhaho. [Mbuno NTHIHI i pfalaho i avhelwa maraga mbili.]√√ (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI MBILU I LILELA U GAVHA – WMR Sigwavhulimu 4.1 Murendi u ¾oµa u bvisela khagala uri vhutshiloni uvhu muthu/vhathu vha lwela u wana fhedzi/takalela u µiphina nga zwa shango ¼ino.√√ [Kana zwi¿we-vho zwi pfalaho.] (2) 4.2 Murendi u ¾oµa u bvisela khagala uri mihumbulo ya vhathu ndi ya vhuhovheleli hune vha ¾oµa u swikelela na zwine vha si zwi kone/zwi songo vha fanelaho/teaho/zwa madzanga tshifhinga tsho¾he.√√ [Kana zwi¿we-vho zwi pfalaho.] (2) 4.3 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri murendi u tama vhathu vha tshi ¾utshela u µiphina nga madzanga a shango tshavho hu vhe u lilela u tshidza mimuya yavho nga u tenda Mudzimu.√√ [Kana zwi¿we-vho zwi pfalaho.] (2) 4.4 Murendi ho ngo takala, u khou pfa vhu¾ungu na u dinalea√ musi a tshi vhona vhathu vha tshi litsha u renda Mudzimu vha khetha u µiphina nga zwa ¼ino shango zwine zwa µo fhedza zwo lozwisa mimuya/vhutshilo havho.√ [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.] (2) 4.5 EE/Ndi a tendelana nae. Ngauri vhunzhi ha vhathu fhano shangoni vha khou µiphina nga zwithu zwi fushaho ½ama/madzanga a shango, vha simesa u takadzwa nga miµifho lune vha vho hangwa u shumela na u takadza Mudzimu wavho. KANA Hai/A thi tendelani nae. Ndi vhona zwi khwi½e u tama zwithu zwavhuµi fhano shangoni wa µiphi½a ngazwo vhunga hu si na a µivhaho zwa matshelo. [Mbuno NTHIHI i pfadzaho i avhelwa maraga MBILI.]√√ (2) [10] NA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO/RANDELWAHO HA KHOMBEKHOMBE MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI ¹ANZWA MA¹O – RF Ratshi¾anga 5.1 Murendi u ¾oµa u bvisela khagala uri muthu kha sokou sedza, a songo µilwela naho vhathu vha re tsini nae vha tshi mu vhambela maano mavhi a u mu vhaisa.√√ (2) 5.2 Figara ya muambo ndi ¼iedzamuthu/¼ifanyamuthu.√ U hulela ha vengo hu vho nga u aluwa ha muthu.√ (2) 5.3 Muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bvisela khagala ndi wa uri muthu musi a tshi vhona vhathu vha tshi mu itela zwo vhifhaho a songo dinalea, kha sokou lavhelesa ngauri hu µo swika hune zwa µo fhela a hangwa.√√ (2) 5.4 Murendi u pfa vhu¾ungu,√ nga u vhona zwine vhathu vha tshilisa zwone, sa u vhengana, u sa funana, u zwifhelana, u lukelana maano mavhi a u vhaisana, na zwi¿we.√ (2) 5.5 EE/Ndi a ima nae. - Ngauri arali vhathu vha tshi u vhenga, vha sa tendelani na ngoho ine wa amba, vha tshi u ambela mazwifhi, naho wa lingedza u vha lwisa, a vha litshi u zwi ita, zwa vho fhirwa nga u sokou vha litsha, vha µo neta nga vho¾he. - Ngauri nndwa a i vhuedzi tshithu. - Nndwa a si yashu, ndi ya mulamuleli Mudzimu washu. KANA HAI/A thi imi nae. - Ngauri vhathu arali wa sa vha sumbedza uri vha khou u vhaisa, a vha neti, vha a bvela phanµa na u u vhenga lune hu¿we vha tou nga vha sa u vhulaha/vhulahisa. - Ndi nga hwelela vho¾he vhane vha tshinya dzina ¼anga. [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.] √√ (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLOKU·OO NGANEA NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha,kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Puloto ndi nµila ye mu¿wali wa nganea a lunzhedza ngayo mafhungo awe u bva mathomoni u swika magumoni. Yone i na zwipiµa zwi½a – mathomo, u bveledza mafhungo kana nyito i gonyaho, ma¾hakheni na magumo kana thasululo. Mbuno Mathomo:  Vho-Luvhani na Vho-Madilaga ri vha wana vhe na thaidzo ya uri a hu tsha ¾oµea ¿wana afha mu¾ani.  Mashudu mavhi Vho-Luvhani vha µihwala zwi songo lavhelelwa, lune zwa sinyusa mukalaha wavho Vho-Madilaga. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka Nyito i gonyelaho n¾ha:  Vho-Madilaga na mufumakadzi wavho Vho-Luvhani vha lu¾ana hunzhi nga mafhungo a u µihwala havho.  Vha fhedza nga u beba ¿wana Tshifhiwa e na ¼ino, zwe zwa sinyusa Vho- Madilaga na u ½ea samba mu¾a wavho.  Nga u vhona vha si tsha ¾anganedzea tshitshavhani, Vho-Luvhani vha pfulutshela Bulugwane na vhana vhavho.  Vhe henengei vho lwa nga ½dila dzo¾he uri vhana vhavho khathihi na Tshifhiwa vha funzee. Ma¾hakheni:  Ma¾hakheni a bugu iyi ri vhona hu tshi vha na madakalo nge Tshifhiwa a phasa pfunzo dzawe nga ½aledzi. Ri tshee henefha kha ma¾hakheni, Tshifhiwa o µo wana basari u bva kha vha ha Mercedez Benz.  Tshifhiwa o µo ya a gudela vhuinzhiniara ngei shangoni ¼a Germany he a fhedza o dzi phasa zwavhuµi.  Musi o no khunyeledza pfunzo, o fhedza o vhidza vhabebi vhawe vho¾he uri vha vhe hone musi a tshi ambara gaweni.  Izwi zwo takadza vhabebi vhawe vha hangwelana/pfumedzana kha zwo¾he zwe vha khakhelana khazwo. Magumoni a bugu Ma¾hakheni a nganea iyi he ha vha na madakalo ho vha na ¾hu¾huwedzo ya magumo nga nµila hei:  Musi vha tshi vhuya Germany vho µo wana Tshifhiwa o itelwa munyanya muhulu wa u mu ¾anganedza.  Ndi kha wonoyo munyanya he Vho-Madilaga vha humbela pfarelo phanµa ha gogo vha tshi µisola zwihulu nge vha si ime na u tikedza ¿wana wavho Tshifhiwa na mufumakadzi nga tshifhinga tsha musi vha tshi khou vha ¾oµa.  Vho-Madilaga vho fhedza vho tenda uri ¿wana wavho Tshifhiwa a si shenga u µi fana na vha¿we vhana.  Thaidzo ya Vho-Luvhani na Tshifhiwa i kwamaho uri Tshifhiwa ndi shenga na yone yo tandululea nge vhahura na vhathu vho¾he vha muvhundu uyo, vha vho tenda na u pfesesa uri shenga ndi tshipiḓa tsha tsiko, a si u seṅwa lini.  Mafhungo a bugu o fhela musi Tshifhiwa a tshi livhuwa vhathu vho¾he vhe vha ima na mme awe musi vhe kha nyimele i konµaho vhukuma, khathihi na u hangwela vhathu vho¾he, hu tshi katelwa na khotsi awe. Magumo  Mu¿wali o kona u sumbedza nµila ndunzhendunzhe ya puloto ngauri nyito i¿we na i¿we i fha¾a i¿we u bva mathomoni u ya magumoni nga nµila i tendiseaho. [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI 7.1 Ndi lushaka lwa khuµano ya nga nnµa√ ngauri muvhigo we Vho-Luvhani vha vhuya nawo u bva ki¼iniki wa uri vho µihwala wo sinyusa munna wavho Vho-Madilaga lwe ha vho vuwa tsemano vhukati havho.√ (2) 7.2 Vho-Nicholson vho ¾anwa sa muthu ane a si vhe na vhutendatenda zwi tshi kwama sia ¼a vhuholefhali/vho ¾a¿wa sa mubvumbedzwa ane a takalela u thusa vhathu, a re na lufuno/a re na nµivho/o funzeaho vhukuma.√√ (2) 7.3 Mafhungo aya a ¾ana tshipiµa tsha nyito i takuwaho√ ngauri ndi hune ra khou pfa thaidzo ya Vho-Luvhani i tshi khou aluwa i tshi livha ma¾hakheni hune ra vho pfa vhoradzipfunzo vha tshi vho dzhenelela kha u edzisa uri vhathu vha pfesese nga ha tsiko i bveledzaho ma½o a shenga.√ (2) 7.4 Zwo thusedza ma¾hakheni ngauri Tshifhiwa we vhathu vha vha vha tshi mu dzhia e shenga, zwine kha vhathu ¼a vha samba, a vho fhedza o bvelela vhutshiloni sa ¿wana mu¿we na mu¿we nge a phasa masi¾asi ya vhuinzhiniara zwavhuµi ngei Germany.√√ (2) 7.5 U sengiswa ha milandu khoroni ya Tshandebvu u fana na mulandu wa Vho-Madilaga na Vho-Ana zwi bvisela khagala uri ndi fhethu ha mahayani kha tshifhinga tsha zwino,√ ngauri kha vhu¾anzi ho ½etshedzwaho ho ambiwa nga ha gethe, goloi, giratshi na khishi.√ (2) 7.6 - Zwo ita uri Vho-Luvhani vha farwe nga vhulwadze ha mutsiko wa malofha. - Zwo ita uri hu si vhe na mulalo mu¾ani wa ha Madilaga. - Zwo ita uri Vho-Luvhani vha pfulutshele Polokwane na vhana vhavho. - Zwo ita uri Vho-Luvhani vha aluse vhana vhe vho¾he hu si na thikhedzo i bvaho kha munna wavho. [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]√√√ (3) 7.7 - Mu¿wali wa nganea iyi u ¾oµa u bvisela khagala uri vhuholefhali ha u bebwa u na ¼ino a vhu kundisi muthu u bvelela. - U konµelela vhutshiloni naho nyimele dzi tshi vhavha zwi a½wa mitshelo yavhuµi. - U ita zwivhuya vhutshiloni zwi a thusedza kha u shandukisa kuhumbulele kwa vhathu kwo khakheaho. [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]√√√ (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka 7.8 - Zwi ita uri mu¾a wa ha Madilaga u dovhe hafhu u vhe huthihi/u vhuyelele tshikale. - Zwi ita uri vhushaka vhukati ha Vho-Ana na mu¾a wa ha Madilaga vhu vuwe hafhu sa vhahura. - Zwi ita uri kuhumbulele kwa vhathu ku shanduke vha vho fhedza vho tenda uri vhuholefhali a si samba kana u se¿wa/Vhathu vha shandukisa kuhumbulele kwavho zwi tshi kwama 'shenga'. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2) 7.9 Vho-Mainganye ndi muthu ane a takalela u vhona mu¾ani zwithu zwi tshi tshimbila zwavhuµi/vha a ¾oµa mulalo/vha a kona u imela vhuimo ha vhomakhadzi,√ ngeno Vho-Ana vhe muthu ane a funa dzikhakhathi/ tshisolo/vho µala vengo/u kola/u tenda kha zwa vhuloi na zwa dzi¿anga/na u funesa mafhungo/u lu¾ana na vhahura.√ (2) 7.10 HAI/A kwo ngo tea. - Ngauri u µihwala ha Vho-Luvhani a wo ngo vha mulandu wavho vhe vho¾he. - A vho ngo tou zwi funa zwo sokou vha zwithu zwe zwa bvelela vha songo zwi lavhelela. - Mihwalo ye Vho-Luvhani vha vha vhe nayo yo µiswa nga vhone Vho-Madilanga. - Vho-Madilaga a vho ngo shumisa zwitsireledzi zwo mbebo. KANA EE/Kwo tea. - Ngauri Vho-Luvhani vho fhedza vho µihwala ngeno vho vha vho langana sa mu¾a uri a vha tsha ¾oµa mu¿we ¿wana. - Vho-Luvhani a vho ngo fhulufhedzea kha zwe vha langana na munna wavho - Vho vha vha khou gudisa mufumakadzi wavho uri a µivhe uri vhana vhanzhivhanzhi ano maµuvha vha a µura vhukuma. [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2) 7.11 EE/Ndi a vha pfela vhu¾ungu. - Ngauri vho fhedza vho badeliswa masheleni manzhi vhukuma. - Vho niwa nga ¾honi u bva kha lushaka. - Zwo tsitsa tshirunzi tshavho. - Vho fhurwa nga ¿anga ya mazwifhi. KANA HAI/A thi vha pfeli vhu¾ungu. - Ngauri ndi mulandu we vha tou µivhangela nga u vha na mbilu ya tshi¾uhu ya u ¾oµa u vhaisa mu¾a wa ha Madilaga. - Vha omelela kha vhutendatenda kha zwithu zwi si na sia. - Vho vha vha tshi kolela Tshifhiwa a si na mulandu navho. [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]√√√ (3) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka ISHA·A MI¹ODZI – NE Phaswana MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Fhedzi-ha,kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Puloto ndi nµila ye mu¿wali wa nganea a lunzhedza ngayo mafhungo awe u bva mathomoni u swika magumoni. Yone i na zwipiµa zwi½a – mathomo, u bveledza mafhungo kana nyito i gonyaho, ma¾hakheni na magumo kana thasululo. Mbuno Mathomo:  Afha ri ¾angana na Maria na Aifheli vha tshi khou funana lune vha vho langana na u tou malana nga munyanya.  Fhedzi hu vha na thaidzo ngauri Maria o no vhifha muvhilini nga Vho-Loshani khonani ya Aifheli.  Naho Aifheli a sa µivhi tshithu, izwi zwi mbo ¼a Maria na Vho-Loshani lune vha vho langana u tou ri Vho-Loshani vha dzhenelele kha ndugiselo dza munyanya. U bveledza mafhungo:  Nangoho Vho-Loshani vho vha vhone murangaphanµa kha ndugiselo dza munyanya wa Aifheli na Maria. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka  Munyanya uyu wo tshimbila zwavhuµi naho ho µi vha na vha¿we vho zwi solaho.  Tshifhinga tsho¾he Maria u mbilimbiµana na thaidzo iyi a tshi lwa nga nµila dzo¾he uri munna wawe a si µivhe tshiphiri itshi. Ma¾hakheni  Ma¾hakheni a nganea iyi ri vhona zwithu zwi tshi vhifha tsho¾he nge Musatondwa na Rotondwa vha funana musi vhe ngei yunivesithi, izwi zwo mbo thoma thaidzo i sa takuwi.  Musi vhana vha tshi µivhadza vhabebi vhavho nga ha u funana havho, Vho- Loshani na Maria a vho ngo zwi ¾anganedza nge vha µivha uri avha vhana ndi dzikhaladzi.  Naho havha vhana vhabebi vhavho vho vha vha sa ¾anganedzi u funana havho, vhone vho µi bvela phanµa na u funana.  Mafhungo o µo ½a½a u vhifha musi Rotondwa na Musatondwa vha tshi khakhisana.  U khakhisana ha avha vhana zwo ita uri malwadze a Vho-Josephine na Maria a ½a½e.  Maria nge a vha a tshi khou konµelwa u ¾anganedza u khakhisana ha avha vhana vhavhili, o fhedza a ¿walela munna wawe vhurifhi ha u mu humbela pfarelo na u bula tshiphiri tsha uri Rotondwa ndi ¿wana wa Vho-Loshani, a fhedza a ¾uwa vhuhadzi. Magumoni a nganea  U vhifha he ra hu vhona kha ma¾hakheni, hu mbo ela hu tshi ya na kha [25] magumo a nganea iyi.  Musatondwa na Rotondwa vho langana uri naho vha tshi zwi µivha uri vha dzikhaladzi, vha µo dzula vho¾he sa munna na musadzi.  Vho-Loshani vho ri u zwi pfa zwauri Aifheli u vho µivha tshiphiri, vha mbo pfulutshela Shakadza he vha vho shanduka tshidakwa.  Mafhungo a bugu yashu a khou fhela musi Musatondwa a vhuongeloni ha Vhufulwi o no vha na ¿wana. Nga murahu ha u vhofholowa, Musatondwa u mbo µi thoma u vhaisala muhumbulo/penga. Magumo  Mu¿wali o kona u sumbedza nµila ndunzhendunzhe ya puloto ngauri nyito i¿we na i¿we i fha¾a i¿we u bva mathomoni u ya magumoni nga nµila i tendiseaho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI 9.1 Ndi lushaka lwa khuµano ya nga nnµa ngauri ri wana Aifheli a tshi ¾oµa uri Vho-Loshani vha vhe tshipiµa tsha ndugiselo ya munyanya wa mbingano ngeno lushaka lwa hawe vho vha vha tshi hanedzana na muhumbulo uyu. KANA Ndi lushaka lwa khuµano ya nga ngomu i bvelelaho kha Aifheli musi a tshi µivhudzisa mbudziso i si na phindulo ya uri ndi nga mini avha vha lushaka vha sa ¾oµi Vho-Loshani vha tshi shela mulenzhe kha ndugiselo dza munyanya. [Maraga 1 ya lushaka, maraga 1 ya thikhedzo.] √√ (2) 9.2 Aifheli u ¾anwa sa mubvumbedzwa a re na lufuno kha mu¾a wawe/a dzhenelelaho na u ½ea thikhedzo kha pfunzo ya ¿wana wawe/a sa ¾oµi zwitshele zwi tshi kwama vhudavhidzani na vha mu¾ani wawe.√√ (2) 9.3 Tshipiµa tsha nyito i takuwaho,√ngauri ri wana thaidzo ya Maria ya u ¾oµou dzumba tshiphiri tshawe na Vho-Loshani i tshi khou ½a½a u hula. Ro pfa a tshi vho amba uri maipfi a Aifheli na Rotondwa a a fana naho mavala avho a sa fani, i ndingedzo ya u µodza Aifheli muse¾o ma¾oni. √ (2) 9.4 Tshiphiri tsha uri Rotondwa ndi ¿wana wa Vho-Loshani tsho vho fhedza tsho bvela khagala musi Rotondwa na Musatondwa vha tshi funana vha fhedza nga u khakhisana.√√ (2) 9.5 Mafhungo a kumalele kwa Aifheli o bvelelaho kha ¼a Folovhoµwe a dzumbulula fhethuvhupo ha mahayani hune tshifhinga tsha vha tsha zwino√ ngauri ndugiselo dza hone dzi katela dzibennde na zwipikara, vhafunzi na vidio-khamera. √ (2) 9.6 - Zwo ita uri Vho-Josephine vha farwe nga vhulwadze. - Zwo ita uri Vho-Loshani vha pfulutshele Shakadza na u vha tshidakwa. - Zwo ita uri Maria a lwale na u ¿ala vhuhadzi. - Musatondwa o ri u vhofholowa a mbo µi ¾angana ¾hoho. - Zwo ita uri vhana vha khotsi muthihi vha funane vha dovhe vha khakhisane. [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3) 9.7 - Ndivho ya mu¿wali ndi ya uri vhabebi vha shandukise kutshilele kwavho kwo khakheaho. - Vhabebi vha songo dzumba zwiphiri. - U sa fhulufhedzea mbinganoni zwi na masiandaitwa a si avhuµi vhutshiloni. [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]√√√ (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka 9.8 Tshiphiri tsha uri Vho-Loshani ndi vhone vho khakhisaho Maria tsho fhedza tsho no bvela khagala nga murahu ha musi Rotondwa na Musatondwa vho no funana na u khakhisana.√√ (2) 9.9 Vho-Loshani a vha fulufhedzei/vha amba mafhungo a si one/vha na tshimbevha/vha pwasha miµi ya vha¿we,√ ngeno Aifheli a muthu a fulufhedzeaho/a tshilaho e kha ngoho.√ (2) 9.10 HAI/A vhu ¾angananedzei. - Ngauri a si zwavhuµi uri u na khonani nahone wo mala, wa dovha wa anµana na mufunwa wa khonani yau wa ita na u fhedza nga u mu khakhisa. KANA EE/Vhu a ¾anganedzea. - Ngauri zwe vha zwi ita zwi khou itea mi¾ani minzhi kha vhutshilo ha µuvha na µuvha. [Kana zwi¿we-vho zwi pfalaho.]√√ (2) 9.11 EE/Ndi a mu pfela vhu¾ungu. - Ngauri o vho fhedza o lwala na u thutha vhushaka ha vhukonani na mu¾a wa ha Loshani. - Mu¾a wawe wo fhedza wo ho¾efhala. - O tou fhuriwa nga Vho-Loshani. [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho] KANA HAI/A thi mu pfeli vhu¾ungu. - Ngauri ndi mafhungo e a tou µivhangela nga u sa fhulufhedzea hawe. - O dzumba tshiphiri a si ambe ngoho. - O eletshedzwa nga khonani a si thetshelese. [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho] √√√ (3) [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka FOLUKU·OO KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi MBUDZISO YA 10: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Muhumbulo muhulwane ndi zwine muanetsheli a tama u ri funza nga lungano kana tshikhoµo tsha sialala. Vhaanewa vhane muanetsheli a nga vha shumisa vha nga vha vhathu kana phukha a tshi itela u pfukisela muhumbulo muhulwane kha vhavhali kana vhathetshelesi. Mbuno Kha lungano lwa 'Pfe½e na muvhuµa': Vhaanewa vhahulwane ndi pfe½e, muvhuµa na VhoNµou. Pfe½e ¼i bveledzwa ¼i muanewa a songo ¾alifhaho ngauri ¼a tenda u fhurwa. Muvhuµa u olwa sa muanewa o ¾alifhaho ane a kona u fhura. VhoNµou vha olwa sa muanewa/ murangaphanµa a dzhiaho tsheo dzo dziaho o sedza vhutsila ho ¾anwaho. Afha kha lungano pfe½e ¼o tenda u fhurwa nga muvhuµa ¼a bikwa ha ¼iwa ½ama ya¼o. Kha lungano muvhuµa u vhamba maano a uri pfe½e ¼i dzhene khalini ¼i bikiwe. Muvhuµa u dovha hafhu wa ita vhu¾ali ha uri ma¿we mapfe½e a si vhulahwe, wa ri kha ri tou ya musanda uri u sengiswe hone. Vhamusanda VhoNµou vha sumba u vha na vhu¾ali ha u ¾oµa u wana mu½e wa tshi½anga ngauri vhe ri mapfe½e na muvhuµa vha tea u lidza tshi½anga itsho uri hu wanale mu½e watsho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka  Hezwi zwi »isa mbambedzo ya vhaanewa ngauri Pfe½e ¼o imela muthu wa tsilu ane u a tenda u fhurea a dzhielwa na zwi re zwawe/a vhulawa. Kha ¼i¿we sia, Muvhuµa ndi tsumbo yavhu»i ya muthu o ¾alifhaho ane a kona u fhura, u zwifha na u µivha uri milandu i hwelelwa na u sengwa musanda. Musanda VhoNµou vha ½ekedzwa sa khosi ine ya dzhia tsheo yo tou kungea nga vhukoni hu ¾anwaho nga muhwelelwa, naho tsheo iyo i sa tou vha yone tsho¾he.  Izwi zwi funza vhathu uri kha ri thanyele vhathu vhane vha nga ri fhura, vha ri dzhiela vhutshilo, vha dovha hafhu vha kunda tsengoni. Musi vho salaho vha hashu vha tshi ¾oµa u wana ngoho yo fhelelaho, ya tsho ri ¼aho zwe vhutoto. Ri dovha hafhu ra gudiswa uri ri tshi dzhia tsheo ri fanela u thoma ra dzi lingulula. Kha 'Vhalaudzi vha Lwamondo' hu na mbambedzo ya zwifuwo na zwipuka zwi ngaho sa khongoni, kholomo, khuhukadzi na pfe½e. Tsumbo: o 'Khongoni' – i ¾anwa i phukha i re na mukumba wo khwa¾haho lune na luzwa lwa hone lu a konµa u ¾hukhuwa. Ndi phukha ya ndeme kha lushaka. o 'Kholomo' – i ¾anwa i tshifuwo tshi re na mukumba u songo khwa¾haho, lune na luzwa lwa hone a lu lengi u ¾hukhuwa. Vhalaudzi vha Lwomondo vha ¾anwa vhe vhathu vha re na maanµa ane a ¾oµa luzwa lwa khongoni, ngauri lwa kholomo vha nga lu ¾hukhula. Ngauralo kholomo a i dzhiwi sa ya ndeme kha lushaka. o 'Khuhukadzi' – Afha khuhu ya phambo i fanyiswa na muthu wa musadzi ane a si fanele u ambisa munna. Ndi tshithu tshi si na maano. o 'Pfe½e' – Afha pfe½e ¼i ½ekedzwa ¼i muanewa ane a fanela u rerelwa nga Vhalaudzi vha Lwamondo. Ndi ngazwo vha tshi ana nga¼o. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa vhaanewa vhane vha vha phukha na zwifuwo u bveledza muhumbulo muhulwane/u funza lushaka kha masia o fhambanaho a vhutshilo, nga lungano lwa 'Pfe½e na muvhuµa ' na tshikho»o tsha 'Vhalaudzi vha Lwamondo.' Zwi khagala uri tshaka idzi dza ma¿walwa a sialala dzo sikwa nga n»ila ya vhu¾ali vhukuma lune ra guda na u funzwa zwinzhi vhutshiloni hashu nga khazwo. [Kha vha ¾anganedze mihumbulo yo fhambanaho na iyi, nahone i tendiseaho.] [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 11: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO PFUFHI PHINDULO DZA MBUDZISO PFUFHI DZA TSHIBVELEDZWA TSHA E LUNGANO 11.1 Mu¿wali u khou ¾oµa u bveledza uri ndi hone a tshi khou thoma u anetshela lungano lwawe, zwino u khou ¾oµa vhathetshelesi vha tshi mu bvumela na u mu thetshelesa.√√ (2) 11.2 - Mbila yo olwa sa muanewa wa vhubva. - I a bvafha u µi¾oµela zwi¼iwa, i tshi lavhelelwa u thuswa nga khonani yayo gwavhavha. - I a dovha hafhu ya bvafha u ya guvhanganoni ¼a u phakha mitshila yo fhulufhela uri gwavhavha ¼i µo i vhuela nawo. [Zwivhili zwi pfalaho.]√√ (2) 11.3 U dziµa ha mbila mathomoni yo dovha hafhu ya zwi ita na magumoni a lungano hu u gungula ngauri i bvafha u ya guvhanganoni ¼a u phakha mitshila na u µi¾oµela zwi¼iwa.√√ (2) 11.4 Mbila yo kundwa mutshila nga u rumela.√ (1) 11.5 Muhumbulo muhulwane wa lungano ulwu ndi wa uri ri songo bvafha u µishumela ngauri ri µo fhirwa nga zwivhuya zwo ri teaho/lindelaho.√√ (2) 11.6 - Gwavhavha ¼o wana zwi¼iwa zwinzhi ngauri ¼o vha ¼i sa bvafhi. - Gwavhavha ¼o wana mutshila wavhuµi. - Gwavhavha ¼o sinyutshelwa nga mbila musi ¼o vhuya na mutshila mu¾uku. [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3) 11.7 EE/Ndi a i pfela vhu¾ungu. - Ngauri yo dzulela u vhaiswa nga nµala misi minzhi yo lindela u µiselwa zwi¼iwa nga gwavhavha. - A yo ngo wana mutshila wavhuµi. - A yo ngo eletshedzwa zwavhuµi nga gwavhavha. KANA HAI/A thi i pfeli vhu¾ungu. - Ngauri yo kundwa u wana mutshila wavhuµi nga ¿wambo wa vhubva. - Mbila yo vha i tshi µiita yo thanyaho, i tshi ¾oµa u tou shumelwa nga gwavhavha yo dzula. - Mbila yo vha i tshi tou µilwadza yo fhulufhela thuso i bvaho kha khonani yayo gwavhavha. [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]√√√ (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka PHINDULO DZA MBUDZISO PFUFHI DZA TSHIBVELEDZWA TSHA F VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O) 11.8 Vha ha Tshikovhi vha nga u ½ea na kholomo, ngeno zwi¼iwa vha si nga si u ½ee na luthihi.√ (1) 11.9 Tshiga garukela tshi khou shuma u khwa¾hisedza ndeme ya lushaka lwa ha Tshikovhi.√ (1) 11.10 Ngeletshedzo ndi ya uri vhathu vha songo tshimbila vhusiku ngauri vha nga ¾angana na khombo/phanzi/khakhathi/u hombokwa.√√ (2) 11.11 Gwavhavha kha lungano ¼i dzima mbila zwi¼iwa, ngeno vha ha Tshikovhi vha si nga si u ½ee zwi¼iwa/Vhuvhili hazwo zwi khwa¾hisedza u dzima zwi¼iwa.√√ (2) 11.12 Murendi o takala,√ ngauri u khou khoµa vhuµi/ndeme ya lushaka lwa vha ha Tshikovhi.√ (2) 11.13 EE/Ndi tendelana nae. - Vhathu vhane vha ita zwithu nga vhuronwane vha zwi ita nga nµila yavhuµi zwa sala zwo naka vhukuma. - Hu tshi lunzhedzwa vhulungu hu ¾oµea ¾hogomelo, tshenzhemo na vhulondo, tshipikwa hu u itela uri vhu nake na u dzudzanyea zwavhuµi. KANA HAI/A thi tendelani nae. - Ngauri vha µi vha hone vhathu vha ha Tshikovhi vhane a vha koni u lunzhedza vhulungu na khathihi. - Ngauri hu µi vha na vhathu vha si vha ha Tshikovhi vha re na vhutsila vhukuma ha u lunzhedza vhulungu lwa maimo a n¾hesa. [Mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√ (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana MBUDZISO YA 12: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha,kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Milaedza ndi zwine mu¿wali a tama u tsivhudza kana u funza vhathu nga mafhungo a bugu yawe. Milaedza yeneyo i nga katela u kaidza, u eletshedza/tsivhudza na u laya. Mubvumbedzwa ndi muthu ane mu¿wali a mu shumisa u bvisela khagala muhumbulo muhulwane/thero khathihi na milaedza ya hone. Mbuno  Vhomme vha songo imelela vhana vhavho musi vha tshi ita zwo bvaho. Musi Mashudu a tshi kaidzwa nga khotsi awe Vho-¸efefe, mme awe Vho-Mari¾a vho vha vha tshi mu imelela uri a songo vhilaedzwa nga zwe khotsi awe vha amba, lwe zwa vho ita uri Mashudu a vhone unga kutshilele kwawe kwo lulama.  Vhomme kha gudise vhana vhavho mishumo ya hayani. Vhunde¿wa ha Mashudu vhu dovha hafhu ha ½a½iswa nga mme awe vha vha vha tshi mu shumela ene o sokou µidzulela zwawe, a sa khou ita tshithu. Izwi zwi vhaisa khotsi awe na Khwa¾hisani vhane vha dzulela u gungula vha tshi vhona maitele aya. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka  Vhomme kha vha tsinye/kaidze vhana vhavho vha litshe u ḓidzhenisa kha zwa vhudzekani vha tshee vha¾uku. Mashudu o vha a tshi funana na vhatukana vhanzhi, mme awe vha tshi mu ¾u¾uwedza. Izwi ri zwi vhona musi vha tshi tendela vhatukana vha tshi tou dzhena muµini wa Vho-¸efefe vha ita na u vha bikela zwi¼iwa, vhone vha bva vha sia Mashudu na mutukana wawe henefho hayani.  Vhana kha vha ¾honifhe na u hulisa vhadededzi vhavho. Mashudu ndi musidzana we a vha a tshi nyadza vhadededzi. Izwi ri zwi vhona musi Mashudu o vhudza mme awe uri mudededzi Vho-Ludwevha a vha mu fari zwavhuµi, zwa vho ita uri mme awe vha ye tshikoloni vha ite zwa u semana na vhadededzi.  Vhaswa kha vha fune pfunzo na u ita mishumo ya tshikolo. Mashudu ndi musidzana we a vha a sa funi tshikolo. Izwi ri zwi vhona musi Vho-¸efefe vha tshi rwa Mashudu nga murahu ha musi ¾hohoyatshikolo Vho-La¾ani vho vha vhudza uri Mashudu ha ¾oµi u ¿wala mishumo ya tshikolo.  Mu¾ani miraµo ya mu¾a i tea u vha na matshilisano kwao. Mashudu o vha a sa thetshelesi u kaidzwa nga khotsi awe na khaladzi awe ngauri o vha a tshi khou wana thikhedzo kha mme awe. Vho-Mari¾a vha sasaladza Vho-¸efefe vha tshi ri vha khou tambudza Mashudu nga u ¾olou mu rwa. Vha ri Vho-¸efefe vha funesa Khwa¾hisani ngeno vha tshi vhenga Mashudu.  U lema vhana nga vhabebi ndi u »iremela ngoma. U lemala ha Mashudu zwi ita uri a fhedze o vutshela na vhone mme awe vho mu lemaho. Izwi zwi ita uri Vho-Mari¾a vha fhedze vho µivhulaha.  U ¾aha ha Mashudu a tshi ¾ahela Tsa¿wani a re na musadzi wawe i vha pfunzo ya u kaidza vhaswa uri munna wa mu¿we a si wau. Izwi ri zwi vhona musi He¼eni a tshi shushedza Mashudu nga lufhanga.  U sa pfa hu a vhulahisa. U lemala ha Mashudu zwo mu vhangela lufu. Izwi ri zwi vhona musi Mashudu a thuliwa nga goloi a lovha a tshi khou shavha musadzi wa Tsa¿wani. Magumo Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa Mashudu u bveledza milaedza ya uri arali ṅwana a sa aluswa nga nḓila kwayo, u a lemala a fhedza o u vhangela khakhathi na ene a vho ha¾ula vhutshilo hawe zwi songo tea. Buguni ri vhona Mashudu o le¿wa nga Vho-Mari¾a zwa vho vhangela vhuvhili havho lufu. [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana MBUDZISO YA 13: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO PFUFHI 13.1 - Ndi mme ane a khou lema ¿wana. - Vha gudisa ¿wana mazwifhi vha tshi itela u mu tsireledza kha zwa vhatukana. - A vha ¾honifhi mu¾a wavho. [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.] √√ (2) 13.2 Aironi ya µirama yo vha hone musi ri½e sa vhavhali ri tshi zwi µivha zwauri Mashudu u khou µo ya a shushedzwa nga He¼eni nga lufhanga ngeno ene Mashudu a sa zwi zwi µivhi.√√ (2) 13.3 U ¾ana mudzedze wa tshifhinga tsha zwino/musalauno√ ngauri vhana vha vhasidzana vha a kona u dzula na vhomme avho vha amba nga mafhungo a vha¾hannga vhane vha funana navho.√ (2) 13.4 Nyito i takuwaho√ ngauri mafhungo a Mashudu a u lemala na u tshintsha vhatukana a khou ṋaṋa a tshi ya, zwino o no vha na Tsaṅwani.√√ (2) 13.5 Vho-Nefefe vha a kaidza ¿wana musi a tshi ita zwo bvaho na u sa ita mushumo wa tshikolo.√ Vho-Marita vha dzumba vhukhakhi ha ṅwana wavho Mashudu musi a tshi ita zwa vhatukana na u sa mu ṱuṱuwedza kha zwa pfunzo.√ (2) 13.6 Mulaedza une mu¿wali a tama u u rumela kha vhavhali ndi wa uri vhomme/vhabebi vha songo lema vhana vhavho.√√ (2) 13.7 Vhavhali vha a dinalea/sinyuwa/nyefula√ nga mulandu wa uri Vho-Mari¾a vha khou xedza ¿wana nga u mu ¾u¾uwedza uri a µidzhenise kha zwa u funana na vhatukana vhanzhivhanzhi a tshee mu¾uku.√√ (3) 13.8 Mu¿wali o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga nµila heyi a tshi ¾oµa u bveledza uri Vho-¸efefe vha songo pfa zwine mme na ¿wana vha khou amba/sola zwone.√√ (2) 13.9 - Nyambedzano iyi yo fhedza yo vhangela Mashudu lufu. - Yo dovha ya vhangela Vho-Mari¾a lufu. - Muµi wa Vho-¸efefe wo fhalala. √√ [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.] (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka 13.10 - Ndo vha ndi tshi ḓo dalela vhashumelavhapo/vhaµivhi vha zwa muhumbulo vha nthusa kha thaidzo dzine nda khou ¾angana nadzo. - Ndo vha ndi tshi µo ¾anganedza nyimele ine nda vha khayo. - Ndo vha ndi tshi µo kwama vhakoma, vha siviki na vhamusanda u ¾oµa thuso. - Ndo vha ndi tshi µo ¾oµa thuso ya vhafunzi u thusa kha iyi thaidzo/ dandetande. [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3) 13.11 EE/Ndi a vha pfela vhu¾ungu. - Ngauri vho fhedza vho lovha nga nµila i vhavhaho ya u tou µivhulaha nga u guma phi¼isi. - Vho lovhelwa nga ¿wana nga nµila i ¾ungufhadzaho. KANA HAI/A thi vha pfeli vhu¾ungu. - Ngauri u lovha havho vho tou µiitela nga u lema ¿wana wavho. - Vho tendela ¿wana wavho a tshi µidzhenisa kha zwa u funa vha¾hannga a tshee ¿wana. [Mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√ (2) [25] TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 6–7 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–3 u wana maraga 2 - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha,kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka Marangaphan»a Pfunzo ndi zwine mu¿wali a tama ri tshi guda zwone nga mafhungo a µirama yawe. Vhatambi ndi vhabvumbedzwa/vhathu vhane mu¿wali a vha shumisa a tshi itela u bveledza thero/muhumbulo muhulwane wa µirama yawe khathihi na zwine a tama u ri funza zwone. ¶iramani iyi mu¿wali u shumisa Tshilwavhusiku na vharangaphanµa vha maforo¾etreke sa vhathu uri ri gude uri mavu ndi a ndeme tshitshavhani lune arali wa µibandutshedza khao u µivhangela khakhathi na mafhanza. Ndi uri vhathu kha vha litshe u dzhavhulelana/dzhielana mavu/mashango. Mbuno  Vharangaphan»a vha ¾honifhe u swielelwa mavuni/shangoni ¼a vha¿we. Thovhele Tshilwavhusiku u vhigelwa vhukhakhi ha maforo¾erekere nga magota na vhalanda vhawe. Mafhungo aya a ½a½a u vha thaidzo khae sa khosi yavho. Ri mu vhona e na thaidzo ya u tambudzelwa vhalanda vhawe nga maforo¾erekere nahone vha si tsha ¾oµaho u fhira shangoni ḽawe ¼a Swongozwi.  Murangaphan»a o thanyaho u tea u ita/vhamba maano a u vhuisa shango ¼awe murahu. Thovhele Tshilwavhusiku u dzulela u fara mi¾angano na magota a Swongozwi vha tshi lingedza u tandulula thaidzo ine vha khou vhangelwa nga mavhuru vhane vha khou tambudza vhadzulapo na u µibandutshedza shangoni ¼avho. Tshilwavhusiku ndi ene a bvaho na muhumbulo wa u ruma dzi¾holi (sa Ntsieni) uri dzi µowelane na Luka (Mavhuru) uri dzi pfe hune muya wa mavhuru wa khou rwela hone dzi tshi zwi vhiga khae.  Tsha mu¿we a si tshau. Mu¿wali u ri ½ea Luka na vha¿we vharangaphanµa vha maforo¾erekere vha tshi vho takadziwa nga u nona ha shango ¼a Swongozwi vha vho humbula u dzula lwa tsho¾he.  Tshe wa tou hadzimiwa u tea u tshi humisela murahu. Luka na vha¿we vharangaphanµa vha mavhuru vha vho thoma u µiengedzela shango khathihi na u µibandutshedza shangoni ¼a Tshilwavhusiku.  Vharangaphan»a vha songo tambudza avho vho vha swielelaho mavuni avho. Luka na ma¿we mavhuru vha vho thoma u tambudza vhadzulapo. Izwi ri vhona hu tshi rwiwa Mphelekedzeni na Ntsieni.  Vharangaphan»a vha tea u fara nyambedzano u itela u tandulula thaidzo. Thovhele Tshilwavhusiku ndi ene a rumelaho vhurumelwa ha u ya u ambedza na maforo¾erekere, a tshi lingedza uri thaidzo yawe i tanduluwe, mavhuru vha vha shakulisa.Luka na maforo¾erekere vha vho thoma u tambudza vhadzulapo.  A si zwavhu»i u vhulaha vha½e vha shango/mavu. Thovhele Tshilwavhusiku ndi ene a rumaho mmbi ya mukoma Mushozholo, ya kundiwa/ya vhulahwa yo¾he nga mavhuru, ha ponya ene e e¾he.  Munna ha wi nga vili ¼ithihi. Thovhele Tshilwavhusiku o dovha hafhu a vha ene a humbulaho u tsho¾ela mavhuru, a bva pfumo na mmbi yawe a lwa na mavhuru a vha vhulaha vhe vhanzhi. Thovhele Tshilwavhusiku o ri u fhedza mavhuru nga pfumo, mavhuru vha si ¾uwe. Vhunzhi ha maforo¾erekere o vhulahwa nga n¾hani ha u µibandutshedza mavuni a Thovhele Tshilwavhusiku. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka Magumo: Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa Thovhele Tshilwavhusiku na vharangaphanµa vha maforo¾erekere kha u sumbedza ndeme ya mavu. Ndi henefha he ra wana »ivhazwakale ya nndwa ya Vhavenµa na mavhuru musi maforo¾erekere vhe vha vha vho sendelelwa, vha si tsha funa u ¾uwa shangoni ¼awe. [25] MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI 15.1 Ndi munna wa tshi¾uhu na u sa vhavhalela vha¿we vhathu, ane a ¾o»a u dzhia zwithu zwa vha¿we nga khani/Ha pfi tsha mu¿we. [Kana zwi¿we zwi pfalaho.]√√ (2) 15.2 Vhavhali vha khou zwi »ivha zwauri Thovhele Tshilwavhusiku na mmbi yavho vha khou ya u tsho¾ela mavhuru vhusiku vho e»ela ngeno mavhuru vha sa »ivhi tshithu. √√ (2) 15.3 U ¾ana mudzedze wa tshifhinga tsha kale/musalau¼a√ ngauri vhathu vha kha »i ka ma»i zwisimani/hu na zwifuwo zwine zwa fula dzithavhani/Khosi i tshi zwa i vha i tshi khou kumeliwa/Mafhungo aya ndi a ¶ivhazwakale ya vhukati ha Vhavenµa na maforo¾erekere nga misi i¼a ya vhuhosi ha Thovhele Tshilwavhusiku. √ [Tshifhinga maraga 1, mbuno ya thikhedzo maraga 1.] (2) 15.4 Ndi nyito i takuwaho√ ngauri ndi henefha hune khu»ano vhukati ha mavhuru na vhadzulapo ya khou ½a½a i tshi ya.√ (2) 15.5 Ledia u khou ¾o»a vha tshi pfuluwa kha shango ¼a Swongozwi ngauri o neta nga u tswelwa khuhu dzawe, ngeno Luka a tshi ri ene ha nga ¾uwi Swongozwi u »o fela henefha.√√ (2) 15.6 Mu¿wali u tama u kaidza vhathu uri vha litshe u dzhavhula zwi si zwavho ngauri zwi a vhanga dzikhakhathi na u shuluwa ha malofha.√√ (2) 15.7 Kuambele kwa Ledia ku bvukulula vhu»ipfi ha u pfa vhu¾ungu/sinyuwa/ dinalea√ a tshi sinyuswa nga u tswelwa hawe dzikhuhu√ na nga musi Luka a tshi khou hana u ¾uwa.√ (3) 15.8 Mu¿wali o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga n»ila heyi hu u ¾o»a u sumbedza uri Luka u a funa mufumakadzi wawe, lune u mu kuvhatedza zwi tshi ¾ana u mu khuthadza/u sa ¾oµa u mu vhona o dinalea.√√ (2) 15.9 Mafhungo ane Ledia na Luka vha khou amba a ¾u¾uwedza nndwa vhukati ha Thovhele Tshilwavhusiku na mavhuru vha vho fhedza vho vhulahana.√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka 15.10 - Ndo vha ndi tshi do fara nyambedzano na maforo¾erekere. - Ndo vha ndi tshi »o lwa na maforo¾erekere. - Ndo vha ndi tshi »o dzhia vhukando ha mulayo. [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.]√√√ (3) 15.11 Ee/Ndi a vha pfela vhu¾ungu. - Ngauri vho tsho¾helwa vhusiku vho lala. - Vho vhulawa nga nµila ya tshi¾uhu. - Vhana na vhafumakadzi a vha vhulahwi nndwani. KANA Hai/A thi vha pfeli vhu¾ungu. - Ngauri vho tou µivhulaisa nga swili ya tshikhuna ya u sa ¾oµa u ¾uwa. - Na u ¾oµa u thuba shango ¼i si ¼avho he vha vha vho tou swielelwa. - Vho humbelwa lunzhi uri vha ¾uwe vha ita tshipimbi. [Mbuno THARU fhedzi dzi pfalaho.] √√√ (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 27 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA MAANEA A ·ITHERETSHA – MBUDZISO NDAPFU: VHURENDI [MARAGA: 10] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili Tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Tsenguluso yo -U sumbedza u pfesesa -Tsenguluso i fushaho/ -Tsenguluso ya ¾hoho i -A hu na u pfeseswa ha Tsenguluso ya ¾hoho nwelelaho ya ¾hoho na u sengulusa ¾hoho linganelaho ya ¾hoho sa fushi ¾hoho Tshidziki tsha mafhungo/u -Mbuno dzo angalalaho nga nµila yone -Hu na dzi¿we mbuno - Hu na tshaedzo -A hu na thikhedzo u khwa¾hisedza nga vhu¾anzi dzi gobolaho; hu na -Phindulo ndi yo dzavhuµi dzi tikedzaho khulwane ya mbuno bva kha tshirendo na kupfesesele kwa khwa¾hisedzo yo dziaho faredzaho ¾hoho dzi tikedzaho ¾hoho -Mugudi ha na nµivho tshibveledzwa u bva kha tshirendo zwidodombedzwa zwi -Naho dzi¿we dza mbuno -Kupfesesele kwa fhasi ya lushaka lwa ¼i¿walwa -U pfesesa ha n¾hesa ha khagala dzo tikedzwa, hu µi vha kwa lushaka lwa (vhurendi) na tshirendo MARAGA 7 lushaka lwa ¼i¿walwa -Mbuno dzi pfadzaho na vhu¾anzi vhu sa ¼i¿walwa (vhurendi) na (vhurendi) na tshirendo dzo ½ekedzwa, naho tendiseiho tshirendo dzi¿we dzadzo dzi -U pfesesa ha mutheo ha songo tou tikedzwa u lushaka lwa ¼i¿walwa swika henefho (vhurendi) na tshirendo -U pfesesa ha lushaka lwa ¼i¿walwa (vhurendi) na tshirendo TSHIVHUMBEO NA -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi re -Hu µi vha na vhu¿we -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tsho LUAMBO lunzhedzanaho tsho¾he khagala na mbuno dzi vhukhakhi ha pulaniwa lwo khakhea tsho¾he -Mbuno dzo lundwa tevhelelanaho lu tshivhumbeo khakheaho -Vhukhakhi vhunzhisa Tshivhumbeo, thevhekano tshidele nahone dza pfadzaho -Maanea/Phindulo i -Mbuno a dzo ngo ha luambo na tshitaila i pfadzaho na bveledzwa zwi khagala -Thevhekano ya mbuno i shaedza thevhekano yo dzudzanywa lu ku½ekedzelwe kwa tsho¾he a pfadza fha¾eaho ya kupfesesele pfadzaho mafhungo -Luambo, tshitaela, na -Luambo, thouni na na ndunzhendunzhe -Vhukhakhi ha luambo Luambo, thouni na thouni zwo vhibva, zwi a tshitaela vhunzhi zwo -Luambo lwo faredza vhu khagala tshitaila zwo shumiswaho ¾okonya, nahone zwo lulama vhukhakhi vhu si gathi, -Thouni na tshitaila a kha maanea/phindulo lulama thouni na tshitaela zwo ngo tea ndapfu -A hu na vhukhakhi vhu hunzhi zwo tea vhonalaho ha girama, MARAGA 3 mupele¾o na zwiga zwa u vhala MARAGANYANGAREDZI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 28 DBE/Lara 2018 NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A ·ITHERETSHA – PHINDULO NDAPFU: NGANEA NA ¶IRAMA NA FO·OKU·OO [MARAGA: 25] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Phindulo ya -U sumbedza u pfesesa na -U pfesesa ¾hoho lwo -U pfesesa ¾hoho lwa u -U pfesesa hu¾uku¾uku ha Tsenguluso ya ¾hoho ma¾hakhe¾hakheni/n¾hesa: u sengulusa ¾hoho nga linganelaho/hu songo tou phuphuledza; a hu ¾hoho Tshidziki tsha mafhungo/u 14–15 nµila yone goµombelaho; a si zwo¾he tou vha na zwi¿we -Ndingedzo yo khwa¾hisedza nga vhu¾anzi Phindulo ya -Phindulo ndi yo zwi¾alusi zwo zwi¾alusi zwo rembeµaho/i songo na kupfesesele kwa ma¾hakheni/n¾ha: 12–13 faredzaho dodombedzwaho senguluswaho nga khwa¾haho ya u fhindula tshibveledzwa -Tsenguluso yo nwelelaho zwidodombedzwa zwi -Hu na dzi¿we mbuno dzi vhuµalo mbudziso ya ¾hoho khagala tikedzaho ¾hoho -Mbuno ¾hukhu dzi -Makumedzwa ha tendisei MARAGA 15 -Mbuno dzo angalalaho -Mbuno dzi¿we dzi -Ma¿we makumedzwa o tikedza ¾hoho na kathihi dzi gobolaho; hu na pfadzaho dzo ½ekedzwa, tikedzwa, fhedzi vhu¾anzi -Makumedzwa a -Mugudi ha na nµivho ya khwa¾hisedzo yo dziaho naho dzi¿we dzadzo dzi a vhu tendisei tshifhinga tshimbilelanaho ndi lushaka lwa ¼i¿walwa kana u bva kha tshibveledzwa songo tou tikedzwa u tsho¾he ma¾uku¾uku tshibveledzwa -U pfesesa ha n¾hesa ha swika henefho -U pfesesa ¼i¿walo na -U pfesesa hu¾uku ha lushaka lwa ¼i¿walwa na -Hu na vhu¾anzi ha u tshibveledzwa hu songo ¼i¿walwa na - tshibveledzwa pfesesa lushaka lwa fhelelaho tshibveledzwa ¼i¿walwa na tshibveledzwa TSHIVHUMBEO NA 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 LUAMBO -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi re -Hu na vhu¿we vhu¾anzi -Tshivhumbeo tsho -U shaea ha tshivhumbeo lunzhedzana tsho¾he khagala na makumedzwa ha tshivhumbeo pulaniwa nga nµila yo tsho pulaniwaho zwi Tshivhumbeo, thevhekano i -Marangaphanµa na a tevhelelanaho lu -U pfadza na khakheaho khakhisa thevhekano ya pfadzaho na ku½ekedzelwe magumo ndi zwa n¾hesa pfadzaho ndunzhendunzhe zwi µi -Makumedzwa ho ngo ¼ikumedzwa kwa mafhungo -Makumedzwa o -Marangaphanµa na vha hone, fhedzi zwo vhekanywa nga nµila i -Vhukhakhi ha luambo na Luambo, thouni na tshitaila vhekanywa zwavhuµi magumo na dzi¿we phara faredza vhukhakhi pfadzaho tshitaila zwi itisa uri zwo shumiswaho kha nahone a bveledzwa zwi zwo dzudzanywa nga -Hu na vhukhakhi vhu -Vhukhakhi ha luambo phindulo iyi i kundelwe u maanea/phindulo ndapfu khagala nµila yo faranaho vhonalaho ha luambo; vhu khagala swikelela -Luambo, tshitaela, na -U tevhekana hu thouni na tshitaila hunzhi -Thouni na tshitaela a -Thouni na tshitaela a MARAGA 10 thouni zwo vhibva, zwi a pfadzaho ha zwo tea zwo ngo tea zwo ngo tea ¾okonya, nahone zwo makumedzwa -Phara hunzhi dzo lulama -Phara dzo khakhea -Phara dzo khakhea lulama -Luambo, thouni na tshitaela hunzhi zwo lulama MARAGANYANGAREDZI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa