Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 November 2017 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) LARA 2017 MARAGA: 70 TSHIFHINGA: Awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 13. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani/HL (P1) 2 DBE/Lara 2017 NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Bammbiri i¼i ¼i na khethekanyo THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyonµivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Zwivhumbeo na milayo ya kushumisele kwa luambo (30) 2. Vhalani ndaela DZO¹HE nga vhuronwane. 3. Fhindulani mbudziso DZO¹HE. 4. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 5. Hune khethekanyo i¿we na i¿we ya fhelela hone ni talele. 6. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso. 7. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso i¿we na i¿we, ni pfuke mutaladzi. 8. Ni dzhiele nzhele mupele¾o na kufha¾elwe kwa mafhungo. 9. Tshifhinga tsho anganyiwaho: KHETHEKANYO YA A: Minetse ya 50 KHETHEKANYO YA B: Minetse ya 30 KHETHEKANYO YA C: Minetse ya 40 10. ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani/HL (P1) 3 DBE/Lara 2017 NSC KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO YA 1: U VHALA U ITELA U WANA ¹HALUTSHEDZO NA U PFESESA Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA A NA TSHA B uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. TSHIBVELEDZWA TSHA A VHU¶IFHINDULELI VHU RE NA MITSHELO 1 Tshanduko i a vhavha? Mbudziso iyi vhomuthumunzhi vha a »ivhudzisa vha fhedza i tshi vha fara ¾haha. Tshanduko i »a na vhu»ifhinduleli ho go»ombelaho, na vhurangaphan»a vhu re na mbuyelo vhu ¾o»aho muthu o raloho. 2 Vho-Pha»uli vho »iwana vho livhana na thavha i no fhira ya Kilimanjaro 5 musi vha tshi wana mushumo wa u vha ¹hohoyatshikolo tsha Mbali. Tshikolo itshi tsho vha tshi tshi remisa vhalangi vhatsho ¾hoho. Fhedzi-ha, vhone ndi muthu ane zwa u imedzana na khaedu na tshanduko zwa tou vha malofhani. 3 Musi vha tshi swika vho wana ¼i ¼a maladze kha vhathusa ¾hohoyatshikolo, 10 ¾hoho dza mihasho, vhadededzi na vhagudi. Ndi ngoho uri shango ¼a shaya thovhela ndi mu¼ano? Vhashumi vha ngadeni na vhakunakisi vha ofisini vha vhuya vha swi¾ula ndi u ya mirunzini ha vuwa mihani i si na pha¾ho. Vhomabalane tshavho ndi u tamba nga lu¾ingo, ngeno mbilo i tshi vhuya a hu na ane a hwala vhu»ifhinduleli. 15 4 Vho-Pha»uli nzulele iyi a yo ngo vhuya ya sumba u vha dina. ºwedzi wa u thoma u tshi fhela ndi musi vho no fara mi¾angano na zwiimiswa zwo¾he afho tshikoloni. Mi¾angano iyo yo vha ya u bvisela khagala ndeme ya mushumo. Khorombusi yo vha na thuso kha u ramba mu¾angano wa vhabebi u si na tsaleli, hu u itela u katela na vhafaramukovhe vho¾he. Afho 20 mu¾anganoni ho »a na vha si no ngo »a. Vha¿we i¾eli vho »ela u holedza. 'U vhona u nga a nga tshi kona uyu munna, tsho balela na Milingoni wa muhaga?' Ndi mukalaha Vho-Maila¿ombe vhe n»ilani ya u ya mu¾anganoni. 5 Mu¾angano uyu wo ita uri vhabebi vha pfe vho vhofholowa musi 25 Vho-Pha»uli vhone vha tshi ri vhana ndi vhashu ro¾he, ri tea u shela mulenzhe. Mbudziso dze vhabebi vha vha vhe nadzo vho fhindulwa nga vhu»alo, ha dovha ha ombedzelwa tshivhangalelwa tshihulwane tshine tsha vha pfunzo ya vhana. Ho tendelaniwa kha ¼a uri ¿wana ane a pfuka milayo ya tshikolo mubebi wawe u »o tea u swika tshikoloni nga u bonya ha i¾o. 30 Vhabebi vho sumbedza thikhedzo nga zwa ½alani na masheleni vhunga tshikolo tsho vha tsho ambarelwa nga u shayea ha tshomedzo. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani/HL (P1) 4 DBE/Lara 2017 NSC 6 ¹hohoyatshikolo na vhone kha sia ¼a thikhedzo ya masheleni a vho ngo peta zwan»a, vho thusana na vhadededzi vhavho kha u ¾o»a ndambedzo kha vhoramabindu na vhoramamaga vha re vha¼edzani na itsho tshikolo. 35 Ndi he vha¿we vhavho hu sa athu na u fhela ¿waha vha thusa nga u vha fha¾ela dzi¿we dza phera dza u gudela saintsi na khomphyutha. Vha¿we vho fulufhedzisa u thusa nga u ¾u¾uwedza vhana luthihi nga vhege. 7 Muhulwane avha vho vha na ¾hu¾huwedzo kha vhadededzi vhavho, ndi he vha vho »igana u funza na nga zwifhinga zwo engedzwaho. Vhana vho 40 tamaho u vhala na nga madekwana, vhone vha½e Vho-Pha»uli vho lilela u vha thusa. Ho vha hu si na »uvha na ¼ithihi ¼ine wa nga wana vha siho nga nn»ani ha musi vha tshi tou vha na zwihulu zwo vha faraho zwan»a. 8 Tshi¿we tshe tsha »isa mvelaphan»a afha tshikoloni ndi nge Vho-Pha»uli vha vhumba komiti dza u shuma dzo fhambanaho. Komiti idzi dzo vha dzi 45 tshi vha na mi¾angano hu u itela mveledziso. ºwedzi mu¿we na mu¿we hu tea u vha na u vhiga zwe komiti i¿we na i¿we ya bveledza, zwe vha kundelwa, na u dovha vha ½ea themenndelo ya zwine zwa tea u itwa. 9 Tshikolo itshi tsha Mbali a tsho ngo vhuya tsha lenga na u sumbedza tshanduko na nyaluwo. I¿we ya tshanduko yo vhonala musi ¿waha u tshi 50 fhela nge mvelelo dza giredi ya fumi na vhuvhili dza vha dzo khwi½ifhadzea. Hezwi a zwo ngo mangadza tshi¾afu khathihi na zwiimiswa zwo¾he zwe zwa vha zwi tshi khou shela mulenzhe. 10 ºwaha u tevhelaho, vhunzhi ha vhabebi vho tama vhana vhavho vha tshi dzhena kha itshi tshikolo. Tsho vha tshikolo tshe tsha kunga vhana vha 55 mashango a ma¼edzani na vha kule. Vho-Pha»uli vho ri u vhona zwo ralo vha ambedzana na vhoramabisi u thusa kha u endedza vhana khathihi na u vha humbelela luafhulelo. Ho mbo »i thoma mu¾a¾isano kha vhoramabisi wa u ½ea vhana luafhulelo. Hezwi zwo thusa kha vhana lwe vha vho tou nanga uri vha namela ya nnyi, vha litsha ya nnyi. Vhoramabisi vho tenda u 60 hwala na avho vhagudi vhe vha vha vha tshi sala vha tshi khou funzwa idzo ki¼asi dza u tou engedzedza. 11 Muhasho wa Pfunzo wo tou mangala musi tshikolo tsha Mbali tshi tshi vho vhalwa na zwi¿we zwine zwa bvisa mvelelo dzavhu»i vhukuma kha ma¾iriki. Zwiphuga tsho vha tshi tshi tou kumbela musi zwi tshi avhelwa. 65 Afha tshikoloni na hone Vho-Pha»uli vho vha vha tshi avhela vhadededzi khathihi na vhagudi vho shumaho zwavhu»i kha thero dzo fhambanaho. U bva kha gireidi ya vhumalo u swika kha ya vhufumi na vhuvhili, wo vha u tshi wana zwi tshi tou naka thovhela ho rambiwa vha»ivhalea na vhabebi. 12 Ndi ngoho, Vho-Pha»uli vho sumba vhe ¹hohoyatshikolo i re na 70 vhu»ifhinduleli na vhu»ikumedzeli. Khetshi tshikolo tsha Mbali tsho shanduka, zwikolo zwa vha¼edzani natsho zwi vho edzisela maitele avhu»i a afho Mbali. [Zwi bva kha Thimu ya vha¾oli] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani/HL (P1) 5 DBE/Lara 2017 NSC TSHIBVELEDZWA TSHA B [Tshiko: www.google.co.za] MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A 1.1 U ya nga phara ya 1, ndi mini tshine tsha bveledza vhurangaphan»a havhu»i? (1) 1.2 Vhalani mitaladzi ya 5–7: 'Vho-Pha»uli vho »iwana … vhatsho ¾hoho.' Ndi tshini tshe tsha ita uri Vho-Pha»uli vha »iwane vho livhana na khaedu? (1) 1.3 Vhalani phara ya 3. Sumbedzani zwithu ZWIRARU zwine zwa bvisela khagala u sa ¾hogomelwa ha mushumo afha tshikoloni tsha Mbali. (3) 1.4 No sedza mitaladzi ya 16–19: 'Vho-Pha»uli nzulele … ndeme ya mushumo.' ¹alutshedzani zwe zwa thusa Vho-Pha»uli u kona u shuma na zwiimiswa zwo fhambanaho afha tshikoloni tsha Mbali. (2) 1.5 Sumbedzani vhungoho kana u sa vha ngoho ha fhungo i¼i zwi tshi yelana na mishumo ye Vho-Phaµuli vha bveledza afha tshikoloni tsha Mbali. (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani/HL (P1) 6 DBE/Lara 2017 NSC 1.6 Vhalani phara ya 6. Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a ¾o»a ri tshi u ¾alukanya mafhungoni a iyi phara? (2) 1.7 Kha phara ya 3, hu na murero. ¹alutshedzani uri u thusedza hani u bvisela khagala nyimele ya tshikolo tsha Mbali musi Vho-Pha»uli vha sa athu u vha ¾hohoyatshikolo. (2) 1.8 ¹alutshedzani ZWIVHILI zwine na vhona zwi tshi takadza nga mvumbo ya Vho-Pha»uli mafhungoni e na vhala afho n¾ha. (2) 1.9 Vhalani phara ya 8. Ni a tendelana na na kuvhonele kwa mu¿wali zwi tshi yelana na mafhungo a iyi phara? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.10 U ya nga kupfesesele kwa½u, ni vhona zwe Vho-Pha»uli vha zwi bveledza kha aya mafhungo e na vhala zwi tshi tendisea? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno THARU dzi pfalaho. (3) MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA B 1.11 Ndi tshini tshine muoli a khou ¾u¾uwedza nga itshi tshifanyiso? (2) 1.12 Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Ni vhona fulo i¼i ¼i ¾anwaho tshifanyisoni itshi ¼i tshi nga khakhiswa nga mini zwitshavhani zwashu? A U shaea ha themamveledziso. B U shaea ha tshomedzo dzo teaho. C U shaea ha vhu»ifhinduleli kha vhabebi. D A, B na C. (1) 1.13 U ya nga kuvhonele kwa½u, ni nga ri mini nga vhu»ipfi ha ¿wana afho tshifanyisoni? Tikedzani phindulo ya½u. (3) MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A NA TSHA B 1.14 ¹alutshedzani vhu¾umani vhune ha vha hone vhukati ha mafhungo a re kha TSHIBVELEDZWA TSHA A na TSHIBVELEDZWA TSHA B. ¹an»avhudzani phindulo ya½u. (3) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani/HL (P1) 7 DBE/Lara 2017 NSC KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO YA 2: U NWELEDZA NGA MAIPFI A¸U Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA C nga vhuronwane. Afha hu ¾an»avhudzwa zwine zwa »isa mutakalo wavhu»i. THANYELANI: Ni lavhelelwa u ita zwi tevhelaho: 1. Nweledzani nga maipfi a½u ni tshi sumbedza zwine zwa »isa mutakalo wavhu»i kha muthu. 2. ºwalani phara yo lunzhedzanaho tshidele, ni shumise maipfi a½u. 3. Manweledzo a½u a faredze mbuno dza SUMBE dzi kha phara nga maipfi a sa fhiri 90. 4. A ni lavhelelwi u dzhenisa ¾hoho ya manweledzo. 5. Sumbedzani tshivhalo tsha maipfi mafheloni a manweledzo a½u. TSHIBVELEDZWA TSHA C MUTAKALO – TSHIVHANGALELWA TSHA NNYI NA NNYI Muthu mubebwa-nga-musadzi ndi ane a tea u vha na mutakalo u fushaho. Ndi ngazwo vhathu vha tshi tea u dalela vha¾oli vha malofha u itela u »ivha lushaka lwa malofha, na uri vha kone u wana ngeletshedzo ya zwi¼iwa zwo teaho mivhili yavho. U ita nyonyoloso tshifhinga tsho¾he ndi zwa ndeme kha muvhili wa muthu, ngauri zwi na thuso ya u fha¾a muvhili khathihi na u u vhea kha nzulele yavhu»i ine ya si sokou kavhiwa nga malwadze o fhambanaho. Ndi ndugelo ya muthu u langa ku¼ele kwawe kwa zwi¼iwa kwa misi yo¾he. Wa »iita nguluvhe muvhili wau u nga vho ½a½a u hula wa vho shanduka haya ha malwadze o fhambanaho. Izwi zwi fhungudza ma»uvha a vhutshilo. Kha vha pulanele muvhili wavho nga u vha na dayari ya u ¿wala zwi¼iwa zwine vha zwi shumisa zwifhinga zwo¾he. Musi u tshi farwa nga vhulwadze zwi a thusa u »ivha uri ndi zwifhio zwi¼iwa zwi sa an»ani na muvhili wau ngauri u na rekhodo nazwo. Zwi¼iwa a zwo ngo tea u ¼iwa zwifhinga zwo¾he. Muvhili kha u vhe wone u langwaho nga n»ala, hu si maitele a u vhona tshi¼iwa, tsha fhelela mulomoni. Kha vha ¼e zwi¼iwa nga n»ila yo linganelaho, nahone nga tshifhinga tsho tiwaho. Hu na zwiimiswa zwine zwa vha na mbekanyamushumo ya zwa mutakalo, hune ha vha na mira»o ine ya thusana kha kufarelwe kwa mivhili. Ndi ngazwo vha tshi tea u vha mura»o, hu u itela u ¾u¾uwedzana na vha¿we. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani/HL (P1) 8 DBE/Lara 2017 NSC Kha hu vhe na tshifhinga tshine muthu a tshimbila nga milenzhe musi a tshi ya hune ha vha tsini. Baisigira ndi tshi¿we tsha zwiendedzi tshine wa nga tshi shumisa u fha¾a muvhili wau. Muthu u tea u vha na ndivho kha zwine a ¾o»ou ita hu u itela wone mutakalo, hone i songo vha i sa swikelelei ngauri wa balelwa u nga zwi thupha. Hone-ha, arali wa kundelwa luthihi u songo ¿ala, sedza tshiitisi u dovhe hafhu u takutshedze u ise phan»a. Muthu ndi muthu, mutakalo wavhu»i ndi wa ndeme. Vhahashu, kha ri ise phan»a na u fha¾a mivhili yashu. Zwone a zwi bali arali muthu o »iimisela. [Zwo redzwa u bva kha Reader's Digest, March 1998] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani/HL (P1) 9 DBE/Lara 2017 NSC KHETHEKANYO YA C: ZWIVHUMBEO NA MILAYO YA KUSHUMISELE KWA LUAMBO MBUDZISO YA 3: U SENGULUSA KHUNGEDZELO ¹alelani khungedzelo (TSHIBVELEDZWA TSHA D) i re afho fhasi uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo vhudziswaho. TSHIBVELEDZWA TSHA D MA¹O A LUSHAKA • Vha a ¾o»a tshimima tsha bvumo? • Ya »o vha »ivhazwakale. • Ri vha fodela minyanya, mabepha, nyonesano – u vhala ndi u pfa nungo. • Vha sa fushea, ri vha ½ea nga mahala. • Luafhulelo ndi i»a-u-vhone, • arali vha tenda u bveledzelwa a¼ibamu. • Vidio na zwinepe zwi dzudza muthu hayani. • Ahee! … mu¼akhulu u a fhinduwa. • Kha vha vhaledze nga u kwama Vhafodi kha 019 100 1452. [Tshiko: http//www.images.google.co.za] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani/HL (P1) 10 DBE/Lara 2017 NSC MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA D 3.1 No ¾alela iyi kungedzelo, ndi mini tshi kokodzaho ma¾o a mu¾aleli wayo? (2) 3.2 Fhungo asi¼i: 'Vha a ¾o»a tshimima tsha bvumo?' Bulani thekheniki yo shumiswaho. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.3 No sedza nyimele ya khungedzelo iyi, ni vhona tshi tshigwada tshifhio tsha vhathu tshine tsha nga vha na dzangalelo khatsho? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) 3.4 Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho. ·ifurase asi¼i: 'Ya »o vha »ivhazwakale.' I¼i ¼ifurase ¼i ni »isela tshifanyiso-»e kha khungedzelo iyi? A Zwithu zwe vha zwi ita kale. B Zwithu zwa u naka. C Zwithu zwine vha sa »o zwi hangwa. D A na C. (1) 3.5 Fhungo asi¼i: 'Vidio na zwinepe zwi dzudza muthu hayani.' U ya nga kuhumbulele kwa½u, ni vhona fhungo i¼i i MBUNO kana KUHUMBULELE kwa mu¿wali/mukungedzeli? Tikedzani phindulo ya½u. (3) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani/HL (P1) 11 DBE/Lara 2017 NSC MBUDZISO YA 4: U PFESESA ZWIºWE ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ¹alelani khathuni i tevhelaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khayo. TSHIBVELEDZWA TSHA E: KHATHUNI NI NA LUSWETHO NGA HAI, NANDI! VHOKHOTSIMUHULU, MAAN¶A. NDI KALE NDO NI MUSADZI HA TOU RWIWA! VHEA I¹O. ¸AMUSI NDI ¶O NI ¹ANGANYA NA VHADZIMU! YOWEE! VHA ¶O MMBULAHA! KHA VHA VHA FARE, NDI A FA! NDO TSHINYA NI-HA N¸E? MUTHU WA 1 MUTHU WA 2 MUTHU WA 3 [Tshiko: www.google.co.za] MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA E 4.1 U ya nga ha iyi khathuni, ni vhona i ifhio ndivho ya muoli? (2) 4.2 No ¾alela MUTHU WA 1, ni nga ri mini nga luambo lwa muvhili lwo ¾aniwaho afho? ¹an»avhudzani. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani/HL (P1) 12 DBE/Lara 2017 NSC 4.3 Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Sedzani MUTHU WA 2. ·ifurase asi¼i: 'Ndi »o ni ¾anganya na vhadzimu', ¼i ni »isela tshifanyiso tsha uri … A vhadzimu vha »o mu takalela. B vhadzimu vha »o mu ¾anganedza. C u »o mu rwa. D u »o mu vhulaha. (1) 4.4 No ¾alela MUTHU WA 3, ni vhona vhu»ipfi hawe vhu vhufhio maelana na nyimele i re kha iyi khathuni? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.5 U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona dzi dzifhio nyeletshedzo dzo fanelaho u ½ewa MUTHU WA 2? Bulani ZWIRARU. (3) [10] MBUDZISO YA 5: KUSHUMISELE KWA LUAMBO NGA N¶ILA YONE Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA F uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA F: PHUROSA NDI NGA N¹HANI HA VHUNDEºWA 1 Mudzuli o ri a tshi tou nga khoro ya mu»i wa hawe khithi, a mbo »i ¼i ¾avha gosi ¼e ¼a akhamadza mukegulu vhe tshi¾angani. Vha bva nga luvhilo vha tshi ri: 'Ndi hone ndi tshi yo gumafhi? ºwana wa vhathu ndi hone vho vhulaha!' Vha tshi tou ma¾o hasha khae, evho, vha wana a tshi tou vha tshigwe½amatope nga husili. Nangoho Mudzuli madukana o mu 5 undudza nga u levha hawe. O itiswa nga vhunde¿wa he vha vhu lela nge vha ri ndi muho¾a ha farwi. 2 Vho-A¼idzuli vho mbo »i ri ½amusi ndi »o mu la¾isela vhanzhi, wanga mu»uhulu a si wa u lela vha¿we. Mukegulu vho vha vha tshi tou rwa ¾hoho na fhasi, vhe i iyo nga i vhe iyo. Mu»uhulu wanga ha shengedzwi 10 ndo lavhelesa. Ene a tshi pfa makhulu vha tshi teketela a tou ½a½a u »igegenedza. 'Nandi mu»uhulu wanga, a ni mmbudzi uri ndi nnyi ane a khou ni ita bola ya u tamba ngayo?' Ndi Vho-A¼idzuli zwenezwo vho sinyuwa. Ene u sokou sumba ha Vho-Ma¾odzi, mukegulu vha ¾uwa vha tshi nga tshi»umbumukwe vho livha henengei. Tshe tsha akhamadza 15 Vho-Ma¾odzi ndi nge ¿wana wavho a vha a siho lwa ma»uvha mararu o fhelaho. Ho tou thusa vha¾hannga vhe vha vha vho awela murunzini u re henefho nge vha ½ea vhu¾anzi ha uri vhatukana vhe vha mu rwa o tou vha levhela. [Zwi bva kha Thimu ya Vha¾oli] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani/HL (P1) 13 DBE/Lara 2017 NSC MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA F 5.1 Kha mutaladzi wa 4, hu na dzinambumbano. ·i topoleni ni sumbedze vhubvo/tshivhumbeo tsha¼o. (2) 5.2 Kha mutaladzi wa 2, hu na ipfi 'tshi¾angani'. ·i ¿waleni nga luambo lwa musanda ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni. (2) 5.3 Fhungo asi¼i: 'Nangoho Mudzuli madukana o mu undudza nga u levha hawe.' Isani fhungo ¼i re afho n¾ha kha maambaitwa. (2) 5.4 Kha mitaladzi ya 17–18, hu na ¼iitii¾aluli. ·i topoleni ni dovhe ni ½ee na mushumo wa¼o. (2) 5.5 Kha mitaladzi ya 12–13, hu na fhungo: 'Nandi mu»uhulu … u tamba ngayo?' Sumbedzani vhu»ipfi vhu bvukululwaho nga luambo lwa mukegulu fhungoni i¼i, ni dovhe ni tikedze vhuimo ha½u. (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 30 MARAGAGU¹E: 70 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa