Downloaded from hlayiso.com
GRADE 12
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
GIREIDI YA 12
TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)
BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)
LARA 2023
TSUMBAN¶ILA YA U MAKA
MARAGA: 80
Tsumbanµila iyi ya u maka i na masia¾ari a 29.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Skip to contentAll 2023 papers 





View all





Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo
Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2023, 29 pages. Read online or download the free PDF.
Tshivenda Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · tshivenda. Memorandum. Read online or download the PDF.
- Subject
- Tshivenda HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Tshivenda
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2023
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 29
- File size
- 699.4 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 29
This exam
NSC November Exam 2023
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2U vhala na u lavhelesa (Reading and Viewing — non-literary)10 marks
- Question 3U vhala na u lavhelesa (Reading and Viewing — non-literary)10 marks
- Question 4U vhala na u lavhelesa (Reading and Viewing — non-literary)18 marks
- Question 5U vhala na u lavhelesa (Reading and Viewing — non-literary)18 marks
- Question 7Vhupo ha luambo na milayo (Language Structures and Conventions)25 marks
- Question 9Vhupo ha luambo na milayo (Language Structures and Conventions)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI
Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.
Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho
khathihi na phanele ya u linga musi u maka hu sa athu u thoma.
Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza
vhukoni/ndeme yazwo.
MAGA A U ¹OLA/MAKA
1. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha
vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula
mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa
bugu/¼i¿walwa.)
2. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha
KHETHEKANYO YA A, (vhurendi ho randelwaho), kha vha make/¾ole
phindulo mbili fhedzi dza u thoma.
3. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi
mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha
litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha
vha make phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we, tenda
a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu.
4. Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo
khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya
vhuvhili.
5. Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha make/¾ole vha tshi
tevhedza memorandamu.
6. Arali vhukhakhi ha mupeleṱo vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha
zwi make/¾ole sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha
make sa zwone.
7. Mbudziso ndapfu/dza maanea:
Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi
tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene
mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole
nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane.
Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola
maanea a vhalingiwa.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
8. Mbudziso pfufhi:
Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe,
vha songo ½ea nda¾iso.
9. Kha mbudziso dzo vuleaho, hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana kha
NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha
zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.
10. Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI
MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo
kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.
11. Phindulo dza mbudziso pfufhi dzi tea u ¾oliwa/makiwa nga vhusedzi hu tshi
dzhielwa nzhele mbofho dzo tshewaho/dzhiwaho kha dzulo ¼a u linganyisa
memorandamu.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
VHURENDI HO RANDELWAHO
MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU
TSHIFHUFHANI – DN Munzhelele
KUAVHELWE KWA MARAGA
Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
Maraga dza 6 ndi dza mbuno.
Maraga dza 4 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila heyi:
o Maraga 4 arali mbuno dzi 5–6
o Maraga 3 arali mbuno dzi 4
o Maraga 2 arali mbuno dzi 3
o Maraga 1 arali mbuno dzi 2
o Maraga 0–1 arali mbuno dzi 0–1
- Izwi hu tou vha mutheo wa u maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi maka mbudziso iyi.
Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi
¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
- Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
- Kha vha shumise rubriki i re kha masia¾ari a mafhedziseloni musi vha tshi maka
mbudziso iyi
Marangaphanµa
Mutevhetsindo ndi u elela ha tshirendo, u nga vha wa u ¾avhanya kana wa u
ongolowa. Vhu»ipfi ha murendi ndi n»ila ine murendi a »ipfisa zwone musi a tshi
¿wala tshirendo tshawe, a nga takala, a sinyuwa kana a ¾ungufhala. Kha tshirendo
itshi murendi u sumbedza u ¾ungufhala nahone mutevhetsindo watsho u khou
ongolowa ngauri u khou renda nga vhatambi vha bola ya Zambia vhe vha lovhela
lwanzheni lwa Gabon.
Mbuno
Mutevhetsindo wa tshirendo itshi ndi wa u ongolowa ngauri murendi u khou
renda nga ha vhatambi vha bola vhe vha lovhela lwanzheni musi bupho ¼e vha
vha vha tshi khou fhufha nga¼o ¼i tshi ½upela.
Murendi u khou ¾ungufhadzwa ngauri bupho i¼o ¼e ¼a vha ¼o hwala vhatambi vha
bola vhane vha kha »i vha vha¾uku, zwenezwo zwi ita uri mutevhetsindo u vhe u
ongolowaho.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
Murendi u ½a½a u pfa vhu¾ungu ngauri bupho i¼o ¼o mbo »i fhela mapfura ¼i
muyani zwa mbo vhanga u wa ha¼o.
Murendi u pfa a tshi vhaisala nga n»ila ye vhatambi avha vha lovha ngayo, ya u
tou nwela khothe, zwine zwa vha zwithu zwi vhavhaho vhukuma.
Mutevhetsindo u ongolowaho u pfala musi murendi a tshi amba nga ha vhatambi
vho tou tevhulwaho nga tshifhufhani na vhutshilo havho ha lozwea. Izwi ndi
zwithu zwi pfisaho vhu¾ungu.
Murendi u vhaisala musi a tshi humbula uri tshifhufhani itsho tsho lozwisa
vhatambi vha bola vhe vha vha vhe na vhukoni ha u tamba bola.
Murendi u khou pfa vhu¾ungu naho a tshi dovha hafhu a tama mashaka a vhafu
vha tshi khuthadzea vha ¾anganedza zwo bvelelaho.
Magumo
Mu¿wali o kona u shumisa mutevhetsindo u bvisela vhu»ipfi hawe khagala. O
sumbedza u pfa vhu¾ungu nga n»ila ye vhatambi vha Zambia vha lovhela lwanzheni
nga n»ila i vhavhaho. [10]
MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
TENDAMUDZIMU O ¹UWA – MW Mbulaheni
2.1 Murendi u ¾oµa u bvisela khagala uri naho Tendamudzimu o lovha, vhathu
vha µi dzula vha tshi mu humbula/vha dzula vho mu ¾uvha.√√ (2)
2.2 Ipfi 'µomu' ¼i khou amba uri Ramaano ndi ene we a dzhia vhurangaphan»a
ha shango ¼a Ven»a.√√ (2)
2.3 Ndi figara ya ¼itatathino.√ ·i khwa¾hisedza uri murendi u khou tama uri
ngavhe na ene na vha¿we vha fele ngoho na hoyu Tendamudzimu.√ (2)
2.4 Thounu i re fhasi, i dzumbulula vhuµipfi ha murendi ha u pfa vhu¾ungu,√
ngauri musi a tshi vhona muthu o lwelaho vhathu na ngoho ya vhutshilo a
tshi amba a sa thetsheleswi.√ (2)
2.5 Ee, ndi a ima nae. Ngauri vhathu arali vha vhona muthu a tshi lilela u vha
vhofholola kha kuvhusele ku si kwavhuµi, vha a ¾oµa muthu onoyo a sa
¾uwi kana u lovha, hu¿we vha a tou ¾oµa na u fa nae.
KANA
Hai, a thi imi nae. Ngauri naho muthu e mulwelambofholowo, a zwo ngo
naka uri a tshi fa vhathu vho¾he vha fe nae, shango ¼i µo sala ¼i si na vhathu.
[Na zwi¿we zwi pfalaho.]√√ (2)
[10]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
AFURIKA-TSHIPEMBE – LR Ndlovu
3.1 Murendi u ¾oµou uri shango ¼a Afurika-Tshipembe ¼i shanduke, ¼i ¾utshele
vhuhana/na maitele a¼o a kale.√√ (2)
3.2 Ipfi 'µuvhudza,' ¼i khou amba uri shango ¼a Afurika-Tshipembe kha ¼i
¾utshele maitele mavhi/kha ¼i shanduke ¼i vhe shango ¼a mulalo/maitele
maswa.√√ (2)
3.3 Ndi ¼ifanyisi.√ ·i khou »isa kuhumbulele kwa uri shangoni ¼a Afurika-
Tshipembe, vhavhusi vha¼o kha vha litshe zwa u vhulaha vhathu mikanoni
ya¼o na ma¿we mashango.√ (2)
3.4 Thouni ya fhasi i dzumbulula vhuµipfi ha murendi ha u pfa
vhu¾ungu/dinalea,√ ngauri murendi u pfala a tshi kaidza vhavhusi vha
shango uri kha vha ¾utshele kule na zwa dzinndwa dzine dza khou fhedza
vhathu.√ (2)
3.5 Ndi a ima nae. Arali vhavhusi vha tevhela maitele kwao a dimokirasi,
vhathu vha µo tshila zwavhu»i, shango ¼a si dzhene khomboni.√√
[Muhumbulo u hanedzanaho na uyu kha u sedzuluswe/¾oliwe.] (2)
[10]
MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
VO¶A KHA TSHIANGALADZI – TT Mudau
4.1 Murendi u ¾o»a u bvisela khagala uri muvha»i wa tshifanyiso itsho u a kona
mushumo wawe.√√ (2)
4.2 Ipfi 'gondo', ¼i amba uri nyalunako uyu o nakesa ho sedzwa na zwine
mbumbo ya u hula ha tshikondo na khundu dzawe zwa vha zwone.√√ (2)
4.3 Ndi ¼imetafore.√ ·i khwa¾hisedza uri nyalunako uyu u fhira vhonyalunako
vha µivheaho ¼ifhasini vhanzhi.√ (2)
4.4 Thouni ya tshirendo itshi i re n¾ha i dzumbulula vhu»ipfi ha murendi ha u
takala.√ Murendi u pfala o takala musi a tshi vhona tshifanyisovhaµwa tsha
nyalunako lune a tou tama na uri a tou mu kwama zwawe.√ (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
4.5 Ee, ndi a ima nae. Shangoni hu na muthu o nakesaho u bva tsha kale lune
naho hu tshi khou »i bebwa vha¿we vho nakaho muthu uyu u »i dzula a
tshi vhonala o naka.
KANA
Hai, a thi imi nae. Shangoni a hu na muthu ane a nga fhira vhathu vho¾he
nga u naka, hu µi vha na vha¿we vho nakaho u mu fhira.
[Na zwi¿we zwi pfalaho]√√ (2)
[10]
NA
VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO (HA KHOMBEKHOMBE)
MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
KON¶ELELA – KY Ladzani
5.1 Ndi A¼egori,√ ngauri tshi khou funza vhathu nga matshilele avhu»i a u
kon»elela naho zwi tshi lemela.√ (2)
5.2 Raimi/pfanapheledzo: abcd.√√ (2)
5.3 Ndi ¼ivhuvhisi,√ ¼i »isa uri naho vhathu vha tshi sumbedza u sa u takalela, u
songo tenda u la¾a fulufhelo, u tea u kon»elela uri u fhedze u tshi wana
zwivhuya.√ (2)
5.4 Thounu yo fholaho ya fhasi,√ i bvisela khagala vhu»ipfi ha u pfa
vhu¾ungu.√ (2)
5.5 Ndi a tendelana nae, ngauri vhutshiloni muthu u tea u kon»elela naho zwi
tshi vhavha uri a kone u wana zwivhuya.√√ (2)
[10]
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO
NGANEA
MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Arali e kha khritheria 5(12 – 15) 8 – 10
o Arali e kha khritheria 4(9 – 11) 6 – 7
o Arali e kha khritheria 3(6 – 8 ) 4 – 5
o Arali e kha khritheria 2(4 – 5 ) 2 – 3
o Arali e kha khritheria 1(0 – 3 ) 0 – 1
Izwi hu tou vha mutheo wa u maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi maka mbudziso iyi.
Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi
¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi maka mbudziso iyi.
Marangaphanµa
Siangane ndi nyimele/maitele/kuhumbulele/kuvhonele kwa zwithu zwine zwa vha na
¾hu¾huwedzo kha kutshilele kana mvumbo ya vhabvumbedzwa/vhaanewa.
Fhethuvhupo ndi fhethu/vhupo vhune mafhungo na nyito zwa khou bvelela hone.
Vhaanewa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza
mafhungo a nganea yawe. Kha nganea iyi mu¿wali u shumisa Vho Madilaga na Vho
Ana u bvisela khagala ¾hu¾huwedzo ya siangane na fhethuvhupo zwi tshi kwama
kutshilele kwavho.
Mbuno
Kha nganea iyi ri na fhethuvhupo vhune ha vha ha Tshandebvu, hune ra wana hone
siangane zwi tshi kwama Vho Madilaga na Vho Ana.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
Vho Madilaga
Ri vhona kuhumbulele kwa Vho-Madilaga kwa mulovha kwa vhutendatenda ha
sialala kwa u ¾o»a u vha ambadzifhele kha tshi¿we na tshi¿we, zwine zwa khou
¾u¾uwedzwa nga mvelele ya mahayani. Vha vhudza mufumakadzi wavho uri
vhone a vha tsha ¾o»a mu¿we ¿wana. Zwithu izwi zwi khou itea mahayani kha
¼a Ven»a.
Vhuponi ha mahayani musi hu na thaidzo mi¾ani hu vhidziwa vhomakhadzi
uri vha i tandulule. Musi mu¾ani wa Vho Madilaga hu na thaidzo ine ya tea u
tandululwa vhukati havho na Vho Luvhani, hu vhidzwa Vho Mainganye uri
vha lugise mafhungo a mu¾ani uri mu»i u sa kwashee. Zwo¾he izwi zwi
¾u¾uwedzwa nga maitele a mvelele. Vho Muvhi na vhone ri vhona vha tshi
vhidzwa uri vha »e vha kaidze na u sengisa Vho Madilaga kha u sa tshilisana
zwavhu»i na mufumakadzi. Nga mvelele ya Tshiven»a vhomakhadzi na
vhomalume ndi vhone vhane vha pfiwa.
U bebiwa ha ¿wana Tshifhiwa e na ¼ino zwi hashiwa kha dziradio sa musi zwi
tshi tou vha tshimangadzo kha lushaka vhuponi ha Tshandebvu. Izwi zwi
sinyusa Vho Madilaga ngauri phungo ya ¿wana i khou pfala ho¾he.
Siangane na fhethuvhupo vhune ha vha ha Tshandebvu, mahayani hu kha »i
vha na vhathu vhane vha vha na vhutendatenda ha uri ¿wana ane a bebwa e na
¼ino ¼a n¾ha ndi shenga, o se¿wa, nahone ndi samba ¼ihulu mu¾ani lune ha
¾anganedzei na tshitshavhani. Hezwi zwi ½a½a u vhaisa Vho Madilaga, na uri
vha a tenda uri ¿wana wavho ndi shenga.
Fhethuvhupo ha Tshandevu vhu ¾u¾uwedza Vho Madilaga kha u tenda kha
zwa vhuloi na dzi¿anga na uri ¿wana ane a bebwa e na ¼ino o se¿wa.
Vhupo ha Germany hu vha na ¾hu¾huwedzo kha u shandukisa kuhumbulele
kwa Vho Madilaga na u shandukisa kutshilele kwa vhadzulapo vha
Tshandebvu ngauri ri vhona Vho-Madilaga vha tshi vho thoma u ¾anganedza
¿wana wavho Tshifhiwa, na vhadzulapo na vhone vha mu ¾anganedza.
Vho Ana
Siangane na fhethuvhupo zwa Tshandebvu hune ha vha vhupo ha mahayani
zwi ita uri Vho Ana vha pfe vha tshi ofha uri mu»ini wa muhura wavho Vho
Madilaga ho bebwa ¿wana wa shenga ane vha tenda uri a luma muthu
tshilonda tsha hone a tshi fholi.
Vhathu vha mahayani vha funesa u »ivha zwa mi»ini ya vhathu.Vho Ana vha
¾o»a u »ivha kha mushumi Vho Mboneni uri ndi vhonnyi vhaeni vhe vha vha
vho »a mu»ini wa Vho Madilaga. Musi vha songo tsha vhudzwa uri vhaeni ndi
vhonnyi, vhone vha tou semana vhukuma vha tshi khou tou huwelela.
Vhathu vha tendaho kha zwa vhuloi vha ya dzi¿angani uri vha wane thuso.
Vho Ana musi mbudzana dzavho dzo vhulawa nga mmbwa dza Vho Madilaga,
Vho Ana vha ya ¿angani uri vha wane mushonga wa u sikela ngauri vha tenda
kha uri mbudzana dzavho dzo lu¿wa nga shenga ¼avho Tshifhiwa. Vha wanala
khoroni ya Vho Madilaga vha tshi khou shela mushonga.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
U sengiswa ha mulandu khoroni ya Tshandebvu u fana na mulandu wa Vho
Madilaga, Vho Ana na Vho Jonas zwi bvisela khagala uri ndi fhethuvhupo ha
mahayani. Vho Ana vha lifhiswa na mbudzi henengei musanda.
Munyanya wa u pembelela u phasa ha Tshifhiwa u shandukisa kuhumbulele
kwa Vho Ana kha zwa ¿wana wa shenga.
Magumo
Mu¿wali o kona u shumisa siangane na fhethuvhupo kha u ¾u¾uwedza na u bvisela
khagala kutshilele kwa Vho-Madilaga na Vho Ana. Kha Vho Madilaga ri vhona
munna a re na vhutendatenda fhedzi ane a tenda kha u shandukiswa nga nyimele na
tshifhinga, a vho pfesesa na u ¾anganedza zwe a vha a sa zwi ¾anganedzi, ngeno Vho
Ana vho ¾anwa sa mufumakadzi ane a funesa mafhungo a vha¿we na vhutendatenda
kha zwa vhuloi, fhedzi vha fhedzisela vha tshi farelana. [25]
MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI
7.1 Mafhungo aya a sumbedza tshipi»a tsha nyito i takuwaho/u bveledza
mafhungo,√ ngauri ndi hune thaidzo ya Vho Luvhani ya khou aluwa hone,
hune ra pfa vha tshi khou vhilaedzwa nga u aluwa ha thumbu hu si na
zwine mukalaha wavho Vho Madilaga vha khou amba.√ (2)
7.2 Mafhungo aya a ¾ana khu»ano ya nga ngomu,√ hune ra pfa Vho Luvhani
vha tshi khou amba nga mbilu vho hanganea nahone vha tshi vho tou
humbula u sedzana na mukalaha wavho Vho Madilaga vho livhana
zwifha¾uwo, ngauri vho sokou fhumula ngeno mihwalo i tshi khou hula i
tshi ya.√ (2)
7.3 Lufuno u dzumbululwa sa ¿wana a sa funi khakhathi/phambano/u funa
vhabebi vhawe vha tshi tandulula thaidzo ine vha vha nayo.√ Buguni
Lufuno u ¾o»a vhabebi vhawe vha tshi dzudzanya mafhungo avho hu si
phan»a ha vhana, uri mu»ini vha dzule nga mulalo.√ (2)
7.4 Mufhindulano u re vhukati ha Lufuno na Vho Luvhani u dzumbulula
siangane ya mu¾a u si na pfano/nyan»ano ya vhabebi.√ Buguni Lufuno u
vhona mme awe vha tshi dzula vha songo takala ngauri a vha khou an»ana
na khotsi awe.√ (2)
7.5 Mafhungo aya a thusedza u anetshela zwa murahu hune Vho Madilaga vho
sumbedza uri a vha tsha ¾o»a mu¿we ¿wana.√√ (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
7.6 Muhumbulo muhulwane ndi wa u kaidza na u tsivhudza vhathu/lushaka/
vhokhotsi uri vha tea u ¾anganedza vhana vho bebwaho vhe kha nyimele
dzo¾he ngauri vha tshi aluwa vha vha thikho afho mu¾ani/U eletshedza
vhokhotsi uri vha tea u tikedza vhafumakadzi vhavho musi vhe kha nyimele
dzo fhambanaho.√√ (2)
7.7 - Zwi ita uri Vho Luvhani vha farwe nga vhulwadze ha mutsiko wa
malofha.
- Zwi ita uri hu si vhe na mulalo mu»ini hu dzule hu na dzikhakhathi.
- Masiandaitwa a vha a u ri mufumakadzi na vhana vho fhedza vho
pfulutshela Polokwane/u fhambana ha mira»o ya mu¾a.
- Zwi ita uri mu»i wa Vho Madilaga u fhandekane.
- Zwi ita uri Vho Luvhani vha aluse vhana vhe vho¾he hu si na muthu wa
munna ane a vha tikedza.
[ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho] √√√ (3)
7.8 Vhupo ha Tshandebvu hu vha na ¾hu¾huwedzo ya uri musi Vho
Maambavha¿we vha tshi pfa mafhungo a ¿wana o bebwaho e na ¼ino vho
mbo »i gidimela vhuongeloni.√√ (2)
7.9 - Vho Luvhani ndi mufumakadzi o vu»aho ngeno Vho Ana vha
mufumakadzi wa vhuhali.
- Vho Luvhani a vha na vhutevheleli ha zwithu zwi iteaho mi»ini ya
vha¿we ngeno Vho Ana vha tshi funesa u »ivha mafhungo a mi»ini ya
vha¿we.
- Vho Luvhani a vha tendi kha shenga ngeno Vho Ana vha tshi tenda uri
hu na shenga.
- Vho Ana ndi mufumakadzi ane a tenda kha zwa vhuloi ngeno
Vho Luvhani vha sa tendelani nazwo.
[Maraga THARU kha mbuno dzi pfalaho].√√√ (3)
7.10 Ee/zwo tea ngauri Vho Nicholson sa mu»ivhi wa zwa vhana vha bebwaho
vhe na ma½o uri a si vhuholefhali, vha »o kona u bvisela khagala lushaka na
u lu ½ea n»ivho uri lu pfesese.√√ (2)
7.11 - Ndo vha ndi tshi »o amba na vhabebi vhanga uri kha vha litshe zwa
dzinndwa vha lugise mafhungo avho.
- Ndo vha ndi tshi »o vhidza vhahulwane vha kereke uri vha thuse
vhabebi vhanga kha u tandulula thaidzo dzavho.
- Ndo vha ndi tshi »o ya kha vhashumelavhapo uri vha »e vha thuse.
- Ndo vha ndi tshi »o vhidza vha lushaka uri vha »e vha vha kaidze,
khathihi na u vha konanya.
[Maraga THARU kha mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√ (3)
[25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Arali e kha khritheria 5(12 – 15) 8 – 10
o Arali e kha khritheria 4(9 – 11) 6 – 7
o Arali e kha khritheria 3(6 – 8 ) 4 – 5
o Arali e kha khritheria 2(4 – 5 ) 2 – 3
o Arali e kha khritheria 1(0 – 3 ) 0 – 1
Izwi hu tou vha mutheo wa u maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi maka mbudziso iyi.
Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi
¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi maka mbudziso iyi.
Marangaphan»a
Siangane ndi nyimele/maitele/kuhumbulele/kuvhonele kwa zwithu zwine zwa vha na
¾hu¾huwedzo kha kutshilele kana mvumbo ya vhabvumbedzwa/vhaanewa.
Fhethuvhupo ndi fhethu/vhupo vhune mafhungo na nyito zwa khou bvelela hone.
Vhaanewa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza
mafhungo a nganea yawe. Kha nganea iyi mu¿wali u shumisa Vho Loshani na Maria
u bvisela khagala ¾hu¾huwedzo ya siangane na fhethuvhupo zwi tshi kwama
kutshilele kwavho.
Mbuno
Kha nganea iyi ri na fhethuvhupo vhune ha vha ha Folovho»we hune ha vha
mahayani/Ven»a ¼a musalauno na siangane ya hone, zwi tshi kwama Vho-Loshani na
Maria.
Vho-Loshani na Maria
Siangane na fhethuvhupo zwa Folovho»we hune ha vha vhupo ha mahayani zwi
¾u¾uwedza uri Vho-Loshani vha vhe khonani na Vho-Aifheli vhunga vho aluwa
vho¾he vha tshi tamba vho¾he.
Vho-Loshani vho vha vhe na goloi ine vha »i tshimbila ngayo na khonani yavho
Vho-Aifheli.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
Nyimele iyi ya goloi ya Vho-Loshani i ita uri vha »iwane vha tshi fhelekedza
Maria, musidzana wa Vho-Aifheli fhethu ho fhambanaho naho Aifheli e siho.
Siangane/nyimele iyi i ita uri Vho-Loshani na Maria vha funane.
Siangane/nyimele ya u vhifha muvhilini ha Maria i ita uri Maria na Vho Loshani
vha langane u pometshedza mihwalo Aifheli sa musi vha tshi khou shavha uri
shango ¼i »o vha vhonelafhi, ngeno vhone Vho Loshani vha na musadzi.
Vhukwila uvhu vhu khou dzumbetshedza zwiitwana zwavho zwa u vhaisa
khonani yavho ane a vha fhulufhela.
Nyimele ya u fhulufhela hawe Vho-Loshani na u funesa Maria zwi ita uri Aifheli
a tende uri mihwalo ndi yawe nahone u takalela na u lindela kubwebwa kwawe.
Fhethuvhupo ndi mahayani a musalauno kha ¼a Folovho»we hune
nyimele/siangane iyi ya ¾u¾uwedza uri Aifheli a humbule u ita munyanya wawe
nga u tou tshata. Vho-Loshani musi vha tshi ½ewa tshipi»a tsha u ri vha
dzudzanye munyanya wa Aifheli na Maria vha pfa vha songo vhofholowa vha
tshi humbula vhu¾udzi he vha ita na musidzana wa khonani yavho.
Siangane na fhethuvhupo zwi ¾u¾uwedza uri lushaka lu lugise mafhungo a mu¾a
hu si na u dzhenelela ha vhatsinda. Thathani mukomana wa Aifheli na muzwala
wawe Vho-Dafitha vha hana musi vho Vho-Loshani vha tshi dzhenelela kha
mafhungo a munyanya wa Aifheli na Maria sa musi vha mutsinda.
U dzulelana ha Vho Loshani na Aifheli zwi ita uri Musatondwa ¿wana wa Vho
Loshani na Rotondwa ¿wana wa Maria vha vhe dzikhonani sa musi na vhabebi
vhe dzikhonani.
Sa musi mvelele ya Tshiven»a i sa tendi uri vhana vha khotsi vha malane, u
tshinyana havho zwi ita uri vhana vha hanelele u vha munna na musadzi naho
vhabebi vha tshi khou hana. Vho Maria na Vho Loshani vha khou hana vhana
vha tshi malana ngeno Aifheli a tshi khou zwi takalela nga u sa »ivha ngoho ya
uri ndi dzikhaladzi.
Nyimele iyi i hanedzanaho na mvelele ya Vhaven»a i ita uri Vho Loshani na
Maria vha fhedze vha tshi khou ambulula tshiphiri tsha uri Musatondwa ndi
khaladzi a Rotondwa.
¹honi dzi ita uri Vho Loshani vha pfulutshele Shakadza, Maria a pute vhuda
hawe a ye hayani hawe, Rotondwa na Musatondwa vha malane hone
Musatondwa a fhedze a tshi vho pandamedza zwisusu.
Magumo
Mu¿wali o kona u shumisa siangane na fhethuvhupo u ¾u¾uwedza na u bvisela
khagala kutshilele kwa Vho-Loshani na Maria ngei kha ¼a Folovho»we. Kutshilele
kwa Vho-Loshani na Maria kwa u sa fhulufhedzea ku vha na masiandaitwa a si
avhu»i kha vhana vhavho na vhone vha½e. [25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI
9.1 Mafhungo aya a ¾ana nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo,√ ngauri ndi
hone hune thaidzo ya Vho-Loshani ya tshiphiri tshe vha pometshedza
Aifheli mihwalo i si yawe ya khou thoma u aluwa i tshi ya.√ (2)
9.2 Mafhungo aya a ¾ana khu»ano ya nga ngomu,√ ngauri ndi hune ra pfa
Vho-Loshani vha tshi amba nga mbilu vho hanganea nahone vha tshi vho
thoma u »isola uri Aifheli a nga vha a tshi vho »ivha mafhungo avho na
Maria a u tshinyana, lune vha vho tata na u ya mu»ini wawe.√ (2)
9.3 Mafhungo a ¾ana Vho-Loshani sa muthu a re na valuvalu/nyofho.√
Vho-Loshani vha dzula vho tshuwa uri tshiphiri tshavho tsha u tshinya
Maria tshi »o bvela khagala.√ (2)
9.4 Mufhindulano u re vhukati ha Vho-Josephine na Vho-Loshani u
dzumbulula siangane ya mu¾a une ha vha na u funana/pfesesana vhukati ha
munna na musadzi.√ Vho-Loshani vha pfesesa na u ¾anganedza
ngeletshedzo ya mufumakadzi wavho ya u ya mu»ini wa Aifheli na
zwenezwo.√ (2)
9.5 Mafhungo aya a thusedza u anetshela zwa murahu zwa musi Vho-Loshani
vha tshi tshinya Maria vha langana u pometshedza Aifheli.√√ (2)
9.6 Muhumbulo muhulwane ndi wa u sumbedza uri u vha na zwiphiri, u sa
fhulufhedzea kha dzikhonani, mbinganoni na kha mashaka, zwi na
masiandaitwa a si avhu»i.√√ (2)
9.7 - Vho-Loshani vha khakhisa Maria ane a funana na Aifheli.
- Zwi ita uri Aifheli a aluse Rotondwa ngeno ¿wana e si wawe.
- Zwi ita uri Aifheli a fhambane na khonani yawe Vho-Loshani musi o no
wana ngoho.
- Zwi ita uri mufumakadzi wawe Maria a farwe nga vhulwadze ha mutsiko
wa muhumbulo.
[ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho] √√√ (3)
9.8 Folovho»we ndi vhupo ha mahayani hune vhathu vha kha »i tenda kha zwa
mvelele na zwa uri munna ndi ambadzifhele mu¾ani nahone u ita zwine a
funa,√ ndi zwine ngazwo ra vhona Vho-Maduka vha tshi laulwa nga
mvelele lune vha mala mu¿we musadzi, vha dovha hafhu vha ¾o»a tshelede
ya mamalo a ¿wana we vha si mu aluse.√ (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
9.9 - Maria ndi mufumakadzi a sa fhulufhedzei kha munna wawe ngeno
Vho-Josephine vha tshi fhulufhedzea kha munna wavho.
- Maria ndi mufumakadzi wa u zwifha ngeno Vho-Josephine vha na
ngoho.
- Maria ndi mufumakadzi a sa ¾honifhi munna wawe ngeno
Vho-Josephine vha tshi ¾honifha munna wavho.
- Maria ndi mufumakadzi a sa lengi u fhurea ngeno Vho-Josephine vha sa
fhurei.
[Maraga THARU kha mbuno dzi pfalaho].√√√ (3)
9.10 Ee/zwo tea ngauri:
- Musatondwa na Rotondwa vha a funana.
- A si mulandu wavho wa uri Vho-Loshani na Maria vha dzumbetshedze
tshiphiri tsha uri vhana avha ndi dzikhaladzi.
KANA
Hai/a zwo ngo tea ngauri:
- Nga mvelele ya Tshiven»a vhana vha khotsi a vho ngo tea u malana ndi
ma¾udzi.
- Ngauri vha vho »ivha ngoho ya uri ndi vhana vha khotsi.
[Mbuno MBILI dzi pfalaho] √√ (2)
9.11 - Ndo vha ndi tshi »o vha vhudzisa uri ndi nga mini vha tshi funana na
musidzana wanga ngeno vhone vha na musadzi.
- Ndo vha ndi tshi »o vhidza vhahulwane vha kereke uri vha ri itele
dzithabelo na maipfi a tsivhudzo.
- Ndo vha ndi tshi »o vha farela nda bvela phan»a na vhutshilo hanga.
- Vhukonani hanga na Vho-Loshani ho vha hu tshi »o fhela.
[Maraga THARU kha mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√ (3)
[25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
FOLUKU·OO
KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi
MBUDZISO YA 10: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO (MBUDZISO
NDAPFU)
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Arali e kha khritheria 5(12 – 15) 8 – 10
o Arali e kha khritheria 4(9 – 11) 6 – 7
o Arali e kha khritheria 3(6 – 8 ) 4 – 5
o Arali e kha khritheria 2(4 – 5 ) 2 – 3
o Arali e kha khritheria 1(0 – 3 ) 0 – 1
Izwi hu tou vha mutheo wa u maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi maka mbudziso iyi.
Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
Vhalingiwa vhalavhelelwa u nanga zwibveledzwa zwo teaho u bva buguni yavho
u itela u khwa¾hisedza ¼ikumedzwa ¼ine ¼a khou sengulusiwa.
Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi maka
mbudziso iyi.
Marangaphan»a
Vhabvumbedzwa ndi vhathu-khumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza
lungano. Mvumbo ndi zwine muthu a vha zwone. Kha zwibveledzwa izwi, mu¿wali
u shumisa vhaanewa u ¾ana vharangaphan»a vha mulovha, vha si magoswi/vhahali,
vho pfumaho vhu¾ali, vha songo tendaho u dzhielwa zwavho vho lavhelesa.
Mbuno
Nga lungano lwa 'Vhubvo ha dzina ¼a Makhado,' mu¿wali u ¾ana vhuhali na
vhu¾ali ha khosi iyi. Makhado u sumbedza vhu¾ali nga »isendedza tsini na
vhatshena vhe vha vha vha tshi ¾o»a u mu dzhiela vhalanda vhawe. O ita izwi a
tshi ¾o»a uri vha sa zwi vhone uri o sinyuwa nahone u ¾o»a u vha ¾hasela.
Maano enea o ita uri vhatshena vha mu fhulufhele vha ite na u mu fha zwigidi
zwa u zwima n»ou. Ene nga vhu¾ali hawe, a dzumbetshedza zwi¿we, a vha
vhudza uri o dzhielwa nga maswina hu u itela uri a vhe na zwinzhi zwine a »o
kona u lwa navho ngazwo.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
Makhado u sumbedza vhu¾ali hawe musi a tshi nanga u tsho¾hela vhatshena
vhusiku, a vha fhedza vho¾he na vhana. Hezwi ndi vhu¾ali ngauri o zwi »ivha
uri arali a vha tsho¾hela masiari, zwi nga itea vha mu fhenya kana vha wana
vhaphalali.
Hezwi zwi sumbedza vhuhali ngauri arali o vha e goswi, o vha a si nga si
tsho¾hele vhatshena hayani havho a sa »ivhi nzulele yavho.
U kunda swina mu»ini wa¼o nga zwihali zwe wa zwi wana kha¼o zwi sumbedza
vhu¾ali na vhuhali.
Makhado u dovha a sumbedza vhu¾ali nga u sia vhatshena vhavhili uri vha
anetshele vha¿we, hezwi ho vha hu u itela uri a ofhiwe nga vhane vha nga ¾o»a
u mu ¾hasela. Zwo¾he hezwi zwo ita uri a vho »ivhiwa sa 'Makhado
Tshilwavhusiku Ramabulana' zwine na ½amusi vha tshilaho zwino vha »ihudza
na u »i¾ongisa nga u vha na murangaphan»a a sa ofhi wa vhu¾ali.
Tshikho»o tsha Thovhele Vho Ratshimphi Phiriphiri Tshivhase
Kha Tshikho»o tsha Thovhele Vho Ratshimphi Tshivhase, murendi u
sumbedza vhuhali ha Thovhela Vho Ratshimphi Phiriphiri Tshivhase kha
dzi¿we tshaka dzi mu hanedzaho.
A hanedzaho Thovhela Vho Ratshimphi Phiriphiri Tshivhase o vha a tshi
vhaiswa kana a vhulahwa.
Thovhela Vho Ratshimphi Phiriphiri Tshivhase vha sumbedza vhuhali havho
nga u fhisekanya mi»i ya vhakhaedu vhavho nndwani.
Vhuhali hawe vhu ita uri na musi o e»ela, maswina awe a mu tetemele.
Dzina ¼awe ¼a Phiriphiri ¼i sumbedza uri ndi khosi ya vhuhali na tshi¾uhu,
zwine zwa fanyiswa na u vhavha ha yone phiriphiri.
Thovhela Vho Ratshimphi Phiriphiri Tshivhase vha ¾anwa vhe khosi ya vhu¾ali,
vhane vha tshi lwa vha vha vho »ibandutshedza lwa u »itsireledza kha maswina
avho nga muri wa muha¾aha.
Magumo
Mu¿wali o sumbedza vhukoni ha u shumisa lungano na tshirendo tsha sialala u
pfukisela mulaedza wa ndeme wa vhuhali na vhu¾ali ha vharangaphan»a vha
mulovha. Izwi u zwi kona nga u sumbedza vhuhali na vhu¾ali ha Makhado a tshi
fhedza vhatshena hayani havho vhusiku o shumisa zwigidi zwavho. Mu¿wali u
dovha hafhu a sumbedza vhuhali na vhu¾ali ha Thovhela Vho Ratshimphi Phiriphiri
Tshivhase vhane vha vhulaha na u fhisa mi»i ya vha lwaho navho. [25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
MBUDZISO YA 11: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO PFUFHI
MBUDZISO YA 11 – MBUDZISO PFUFHI
PHINDULO DZA TSHIPI¶A TSHA: LUNGANO
11.1 Ndi mvulatswinga/mathomo.√ Ngauri ndi hone lungano lu tshi khou
thoma, muanetsheli u khou ¾o»a vhathetshelesi/vhavhali vha tshi
thetshelesa/u vhala nga vhuronwane.√ (2)
11.2 Mafhungo aya a ¾ana khu»ano ya nn»a.√ Tshibode tshi dobiwa tsha la¾iwa
kule khathihi na u se¿wa.√ (2)
11.3 Mafhungo aya a bvukulula u pfa vhu¾ungu ha tshibode.√ Tshibode tshi
¾ungufhadzwa nga u posiwa kule na u nyadziwa nga dzi¿we phukha.√ (2)
11.4 Muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza ndi wa uri
vhathu ri songo nyadza muthu ro sedza mbumbo yawe, ngauri ndi ene ane
a nga phulusa vhathu musi vho hanganea/ Tshumisano na u pfesesana zwi
ita uri ri swikelele ndivho/zwivhuya.√√ (2)
11.5 - Phukha dzo¾he dzo bwa dza balelwa u wana ma»i.
- Muvhu»a wo fhura na u vhofha phukha dzo¾he dze dza vha dzi tshi
siiwa dzi tshi khou linda.
- Ma»i o vha a tshi wanala tshifhinga tsho¾he o dzikuswa nahone a
matswuku a sa nwei.
[ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho]√√ (2)
11.6 - Ndi phukha i no kon»elela.
- Sa phukha i re na vhu¾ali.
- Sa phukha i sa bvafhi.
- Sa phukha i si na mukale.
- Sa phukha i no hangwela.
[ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho] √√ (2)
11.7 - Ndo vha ndi tshi »o »inetshedza khavho uri ndi sa dzulele u shavha na u
dzumbama.
- Ndo vha ndi tshi nga humbela pfarelo kha dzi¿we phukha uri vhutshilo
vhu ye phan»a sa kale.
- Ndo vha ndi tshi »o humbela u ½ewa nda¾iso kha zwo¾he zwe nda
khakha.
- Ndo vha ndi tshi »o fulufhedzisa dzi¿we phukha uri a thi tsha »o dovha
nda ita vhukhakhi ha u sa shumisana na vha¿we.
[ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho] √√√ (3)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
PHINDULO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA D: VHURENDI HA SIALALA
(TSHIKHO¶O)
11.8 Ndi tshigarukela.√ Tshi sumba u amba nga u huwelela i n»ila ya u
ombedzela na u khwa¾hisedza ndeme ya vhupo honoho.√ (2)
11.9 Murendi u tama u bvisela khagala zwauri vhupo ha Tshiungani ho »ala
zwifuwo na zwivhanda zwa »aka zwine zwa »a zwi tshi nwa ma»i
henefho.√√ (2)
11.10 C/Ndi hune vhathu/lushaka lwa rerela hone midzimu yalwo.√ (1)
11.11 Muhumbulo muhulwane une murendi u tama u ri vhudza ndi wa uri fhethu
afho ndi ha ndeme, ndi zwifhoni hune vhathu vha rerela hone hune a hu
sokou iwa, hu iwa zwo fanela.√√ (2)
11.12 - Vharereli vha a kona u fhenya khombo dzi fanaho na u shushedzwa nga
zwivhanda.
- Vharereli vha a kona u wana zwivhuya, u fana na u vhuisa ma»i
zwisimani.
- Vharereli vha a kona u langa zwivhanda zwi ofhisaho.
- Zwi thusa vharereli uri vha dzule shango ¼o lala.
[Mbuno THARU fhedzi dzi pfalaho]√√√ (3)
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana
MBUDZISO YA 12: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
NDAPFU
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Arali e kha khritheria 5(12 – 15) 8 – 10
o Arali e kha khritheria 4(9 – 11) 6 – 7
o Arali e kha khritheria 3(6 – 8 ) 4 – 5
o Arali e kha khritheria 2(4 – 5 ) 2 – 3
o Arali e kha khritheria 1(0 – 3 ) 0 – 1
Izwi hu tou vha mutheo wa u maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi maka mbudziso iyi.
Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a mafhedziseloni musi vha tshi
¾ola/maka mbudziso iyi.
ADENDAMU
Marangaphanµa
Thero ndi mafhungo ane mu¿wali wa »irama a vha a tshi khou amba nga hao u bva
bugu yawe i tshi thoma u swika i tshi fhela. Ndi mafhungo ane mu¿wali a tama ri
tshi a »ivha nga »irama yawe. Kha »irama iyi mu¿wali u khou amba nga ha
vhunde¿wa. Vhatambi ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u
bveledza mafhungo a »irama yawe. Kha »irama iyi mu¿wali u shumisa Mashudu u
bveledza thero ya zwithu zwine zwa bvelela musi ¿wana o lemala. Ndi henefha hune
a tsivhudza vhaswa na u vha laya a tshi khou nyefula/sasaladza matshilele a si
avhu»i.
Mbuno
Mu¿wali u sasaladza Mashudu musi a tshi vhuya vhusiku zwine zwi si vhe
zwavhu»i kha ¿wana wa musidzana. Maitele aya a sinyusa khotsi awe
Vho-¸efefe lwe vha fhedza nga u mu rwa.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
Vhunde¿wa na vhubva zwa Mashudu zwi ½a½iswa nga musi mme awe
Vho-Mari¾a vhane vha mu shumela ene o dzula a sa iti tshithu. Vha mu itela tie
na u mu bikela vhuswa ene o dzula zwawe a tshi khou pennda ½ala dzawe.
Mu¿wali u sasaladza na u sola Mashudu kha u funesa hawe vha¾hannga u fhirisa
mafhungo a u vhala bugu dza tshikolo dzine dza »o mu ½ea vhumatshelo
havhu»i. A funa mu¾hannga a ita zwi sa »ivhalei, u mbo »i mu litsha a funa
mu¿we. U funa Lufuno we a fhedza o mu litsha a fhirela kha Tshibio.
Mu¿wali u sasaladza Mashudu musi a tshi dzhia ngeletshedzo mmbi dza mme
awe Vho-Mari¾a madzuloni a u ri a tevhele ngeletshedzo ya khotsi awe
Vho-¸efefe na khaladzi awe Khwa¾hisani.
Mashudu ha iti mishumo ya tshikolo zwine zwa mu fhambanya na
Vho-Ludwevha mudededzi wawe. Kuitele ukwu ndi kwone kune mu¿wali a khou
ku sasaladza. Zwithu zwo¾he hezwi zwi khou ¾u¾uwedzwa nga vhunde¿wa hawe.
Mu¿wali u sasaladza Mashudu musi a tshi dzhavhula ¾hamu kha Vho-Ludwevha
musi vha tshi khou ¾o»ou mu kaidza ngayo. Musi a songo ¿wala tshu¿wahaya.
Mashudu ha vhoni vhu¾hogwa ha pfunzo, ndi ngazwo mu¿wali a tshi khou mu
sasaladza musi a tshi vhudza Tshibio uri a si pfunzo fhedzi ine ya ita uri muthu
a »iphine kana a bvelele vhutshiloni. Mu¿wali u nyefula Mashudu musi a tshi
kanganyedza Tshibio ane a khou amba nga ha vhu¾hogwa ha pfunzo.
Tsatsaladzo iyi yo livhiswa kha vhaswa vho¾he ho katelwa na vhana vha
vhasidzana.
Mashudu u »isa Tsa¿wani mu»ini wa khotsi awe zwine zwa vha zwithu zwi sa
¾anganedzei kha muswa ane a kha »i dzhena tshikolo.
Mu¿wali u sasaladza Mashudu musi a tshi litsha tshikolo a ¾ahela Tsa¿wani a re
na musadzi wawe tshikhuwani.
Mashudu u sema mme awe musi vha tshi khou hana a tshi ¾ahela Tsa¿wani
makhuwani. Izwi zwo¾he zwi vhangwa nge vha lora a tshi khou ¾havhekanyiwa.
Mu¿wali u sasaladza Mashudu musi a tshi vhidza mme awe muloi a dovha a vha
vhudza na uri ndi vhone vho mu pengisaho.
U ¾ahela hawe Tsa¿wani a zwi ngo tsha mu tshimbilela nge a thulwa nga goloi a
lovha henengei tshikhuwani a tshi khou shavha u ¾havhiwa nga He¼eni
mufumakadzi wa Tsa¿wani.
Magumo
Mu¿wali wa »irama iyi u khou kona u bveledza thero ya tsatsaladzo nga u shumisa
Mashudu kha u eletshedza vhaswa uri vha thetshelese vhathu vhane vha vha ½ea
ngeletshedzo yavhu»i uri vha vhe na vhumatshelo havhu»i. Kha »irama iyi ndi
hunzhi hune ra wana Mashudu a tshi khou kaidzwa ene a si thetshelese. [25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
MBUDZISO YA 13: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
PFUFHI
U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana
13.1 Ndi nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo,√ ngauri thaidzo ya u lemala ha
Mashudu na u funana na vha¾hannga vho fhambanaho zwi khou hulela zwi
tshi ya. Afha mafhungoni u litsha Lufuno a vho funana na Tshibio.√ (2)
13.2 Tshi vhangaho u fhambana ha mihumbulo ndi mafhungo a u ri Mashudu
ha tendelani na Tshibio ane a khou vhona ndeme ya pfunzo ngeno ene a sa
i vhoni.√√ (2)
13.3 Mafhungo aya a thusedza u anetshela zwa phan»a ngauri phan»a ri vhona
Tsa¿wani a tshi vhidzwa a »a a dzhena mu¾ani wa ha ¸efefe sa zwo iteaho
kha Tshibio.√√ (2)
13.4 Mafhungo aya a thusedza u bveledza siangane ya mu¾a wa Vho-¸efefe une
wa khou bvulwa mvumbo/tshirunzi nga n¾hani ha kutshilele kwa Mashudu
na Vho-Mari¾a.√√ (2)
13.5 Aironi ya »irama ndi fha¼a hune ri½e vha¾aleli ra »ivha zwine zwa khou ya u
bvelela kha mutambi ene a sa zwi »ivhi.√ Buguni ri½e vha¾aleli ro vha ri tshi
zwi »ivha uri He¼eni u khou tou shushedza Mashudu nga lufhanga ene a sa
zwi »ivhi.√ (2)
13.6 Ndivho ya mu¿wali ndi ya uri hu na vhathu vha songo teaho u vhudzwa
mafhungo, ngauri a vha na tsha khanani/Muthu musi a tshi vhudzwa
mafhungo a tshidzumbe ha ngo tea u a fhirisa/Vhathu kha vha litshe u
lu¾anya vhathu.√ Sara nge a »ivha mafhungo a Tsa¿wani o mbo »i ya u
vhudza He¼eni zwa mbo »i vhanga khakhathi.√ (2)
13.7 Kuambele kwa Tshibio ku ¾ana vhu»ipfi ha u takala,√ ngauri u pfala a
mu¾hannga ane a pfana na mafhungo a u dzhena tshikolo/u na bono/u a
¾u¾uwedzea musi a tshi vhona vhathu vho dzhenaho tshikolo/ u takalela u
funwa nga Mashudu.√√ (3)
13.8 Mu¿wali u shumisa ndango ya tshiteidzhi nga nµila heyi, a tshi ¾oµa u
sumbedza uri Mashudu ha khou takalela zwine zwa khou ambiwa nga
Tshibio.√√ (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
13.9 U funana ha Mashudu na Tsa¿wani zwi ita uri:
- Vho-Mari¾a vha lozwe vhutshilo havho.
- Mashudu a lozwe vhutshilo hawe.
- Tsa¿wani na He¼eni vha lu¾ane.
- He¼eni a dzhene khakhathini nge a vhulahisa Mashudu
[ZWIRARU fhedzi dzi pfalaho.]√√√ (3)
13.10 - Ndo vha ndi tshi »o ri kha litshe zwa vhatukana a dzhene tshikolo.
- Ndo vha ndi tshi »o ri a thetshelese ndayo dza khotsi, khaladzi na
vhadededzi vhawe.
- Ndo vha ndi tshi »o mu eletshedza uri a thuse mme awe kha mishumo
ya hayani.
[ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3)
13.11 Ee/Zwo tea ngauri:
- Ndi vhone vho lemaho ¿wana wavho Mashudu.
- Ndi vhone vhe vha ¾u¾uwedza Mashudu kha uri a ½a½e u vha nde¿wa.
- Vho vha vha tshi hana u eletshedzwa kha zwi kwamaho maalusele
avhu»i a ¿wana.
- Ndi vhone vho ¾u¾uwedzaho Mashudu uri a litshe u ita zwa tshikolo a
ite zwa u funa vhatukana.
- Zwine Vho-Mari¾a vha khou ita zwi shonisa ene Khwa¾hisani afho
tshikoloni.
KANA
Hai/A zwo ngo tea ngauri:
- U tea u sumbedza ¾honifho/mikhwa yavhu»i kha mubebi wawe.
- U tea u amba na mme awe nga n»ila yavhu»i.
- U tea u kona u langa mbiti dzawe, a dzudzanya mafhungo nga n»ila yo
teaho.
[ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2)
[25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau
MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Arali e kha khritheria 5(12 – 15) 8 – 10
o Arali e kha khritheria 4(9 – 11) 6 – 7
o Arali e kha khritheria 3(6 – 8 ) 4 – 5
o Arali e kha khritheria 2(4 – 5 ) 2 – 3
o Arali e kha khritheria 1(0 – 3 ) 0 – 1
Izwi hu tou vha mutheo wa u maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi maka mbudziso iyi.
Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a mafhedziseloni musi vha tshi
¾ola/maka mbudziso iyi.
ADENDAMU
Marangaphanµa
Thero ndi mafhungo ane mu¿wali wa »irama a vha a tshi khou amba nga hao u bva
bugu yawe i tshi thoma u swika i tshi fhela/Ndi mafhungo ane mu¿wali a tama ri
tshi a »ivha nga »irama yawe. Kha »irama iyi mu¿wali u khou amba nga ha
tshipimbi tsha u sa ¾o»a u ¾uwa/fhira shangoni ¼a vha¿we. Vhatambi ndi
vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a »irama
yawe. Kha »irama iyi mu¿wali u shumisa maforo¾ereke u bveledza thero ya zwithu
zwine zwa bvelela musi vhathu vha tshi kandekanya pfanelo dza vha¿we vhathu.
Ndi hanefha hune a tsivhudza vhathu na u vha laya nga u nyefula/sasaladza
kutshilele ku si kwavhu»i.
Mbuno
Mu¿wali u sasaladza maforo¾ereke vhane vha si tsha ¾o»a u fhira/u sa tenda u
vhuisa shango murahu ¼e Khosi Thovhele Tshilwavhusiku a vha swielela lwa
tshifhinganyana uri vha dzule Swongozwi. U sasaladza u sa fhulufhedzea ha
maforo¾ereke kha mulanga we vha ita na maforo¾ereke vhe vha swika sa vhafhiri
vha gondo.
Mu¿wali u sasaladza maitele mavhi a u »iengedzela »ara¾a vha songo wana
thendelo kha vha½e vha shango he vha swielelwa hone. Aya ndi maitele mavhi a
u dzhia tshithu u songo ½ewa.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
Hu sasaladzwa na tshi¾uhu tshine maforo¾ereke vha vha natsho tsha musi vha
tshi rwa Mphelekedzeni ¿wana wa khaladzi a Vho-Lumbule nga tshimebi vha
tshi mu rwela uri o sera »ara¾a. Vha vhulaha na mmbwa dzawe na ene a fhedza o
lovha nga matsivha. Vha»in»a vho ru¿waho u isa mbilahelo vha a
pandamedziwa nga maforo¾ereke.
Mu¿wali u vhona zwo khakhea zwa musi maforo¾ereke vha tshi hanela vha½e
vha shango musi vha tshi sera »ara¾a vhunga zwi tshi nga vusa dzinndwa na
mabulayo.
Mu¿wali u sasaladza maforo¾ereke musi vha tshi langana u vhea phuphu ine ya
»o vha tshiga kha lushaka lu »aho. Izwi vha zwi ita kha shango ¼ine ¼i si vhe
¼avho.
Maforo¾ereke vha zwifha musi vha tshi ri vhone vho renga shango ngeno zwi si
zwone. Mu¿wali u dinwa nga mazwifhi avho, a zwi vhea nga i¾o ¼a vhu¿wali u
¾ana tsatsaladzo yawe.
Maforo¾ereke vha shumisa vhatukana na vhasidzana mi»ini yavho sa dziphuli
zwine mu¿wali a vhona zwi sa ¾anganedzei na luthihi.
Mu¿wali u sasaladza maforo¾ereke musi vha tshi ri vhathu vharema a si vhathu
nahone vha dovha vha vha dzithuri. Kuitele kwavho ku sumbedza u kandekanya
pfanelo dza vha¿we vhathu khathihi na u kola.
Mu¿wali u dinwa nga vhufhura na vhukwila vhune vha vha naho. Vha vhudza
vhadzulapo uri vhone vha na kholomo ¾hanu dza u renga shango u sumbedza uri
vhone a hu tshe na hune vha ya hone nahone mulanga we vha vha vho u vhofha
a vho ngo tsha »iimisela u u tevhela.
U dinwa nga lunyadzo lune vha vha nalwo kha vha½e vha shango na Khosikhulu
Thovhele Tshilwavhusiku. Madzuloni a uri vha ambe zwavhu»i na vha½e vha
shango, vhone vha vha pomoka uri vha khou vha tswela khuhu na ma¾ama¾isi.
Mu¿wali u sasaladza maforo¾ereke musi vha tshi shushedza mukoma nga gulu
ya tshigidi musi o rumiwa khavho nga Thovhele. Izwi zwi sumbedza lunyadzo
kha vha½e vha shango.
Magumo
Mu¿wali wa »irama iyi u khou kona u bveledza thero ya tsatsaladzo(sathaya) nga u
shumisa maforo¾ereke u sumbedza uri muthu u tea u ¾honifha vhathu vhane vha u
thusa ngauri zwa sa ralo zwi nga fhedza zwi tshi vhanga dzinndwa na mabulayo.
Mu¿wali u khou kona u sumbedza uri muthu u tea u fhulufhedzea kha vhathu vhe
vha mu swielela, ngauri vha khou thusa. U vhonadza izwi mu¿wali u shumisa
maforo¾ereke kha u sasaladza kutshilele kwavho. [25]
KANA
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI
15.1 Ndi u bveledza mafhungo/nyito i takuwaho, √ ngauri mafhungo a Luka a u
lwisa u dzhavhulela vha½e vha shango ¼a Swongozwi a khou thoma u hula a
tshi ya n¾ha.√ (2)
15.2 Tshi vhangaho u sa pfesesana vhukati ha Luka na Ledia ndi tsha uri Luka
ha tsha funa u fhira/pfuluwa Swongozwi ngeno Ledia a tshi funa vha tshi
fhira/pfuluwa.√√ (2)
15.3 Mafhungo aya a thusedza u anetshela zwa phan»a, he ra vhona u hana ha
Luka u pfuluwa zwi tshi vhanga nndwa vhukati ha maforo¾ereke na
Tshilwavhusiku na vhalanda vhawe.√√ (2)
15.4 Mafhungo a re afho n¾ha a thusedza u ¾ana /bveledza siangane ya mu¾a wa
Vho-Luka une wa sumbedza u funana ha munna na mufumakadzi wawe
naho vha tshi fhambana nga kuhumbulele na kuvhonele kwawe kwa
zwithu.√√ (2)
15.5 Aironi ya »irama ndi fha¼a hune ri½e vha¾aleli ra »ivha zwine zwa khou ya u
bvelela kha mutambi ngeno ene a sa »ivhi tshithu.√ Buguni mu¿wali u ¾ana
aironi ya »irama fha¼a ha musi ri½e ri tshi »ivha uri maforo¾ereke a »o
tsho¾elwa vhusiku nga thovhele Tshilwavhusiku vhone vha sa zwi »ivhi.√ (2)
15.6 Ndivho ya mu¿wali ya u shumisa Ntsieni sa mutambi »iramani iyi ndi ya
uri sa mukololo u rwiwa hawe nga maforo¾ereke zwi »o ½a½a u sinyusa
Vho-Thovhele.√ Buguni iyi Tshilwavhusiku u sinyuswa nga u rwiwa ha
Ntsieni zwe zwa vhanga nndwa.√√ (3)
15.7 Kuambele kwa Luka ku ¾ana vhu»ipfi ha u pfa vhu¾ungu/dinalea.√ Luka u
sumbedza u dinalea ngauri ene ha tsha ¾o»a u fhira na u pfa mufumakadzi
wawe.√√ (3)
15.8 Mu¿wali u shumisa ndango ya tshiteidzhi nga n»ila iyi a tshi ¾o»a u
sumbedza uri Luka u funa Ledia, mufumakadzi wawe.√√ (2)
15.9 - Zwo ita uri hu vhe na dzinndwa na mabulayo a vhathu.
- Zwo vhanga vhuswina vhukati ha maforo¾ereke na vhadzulapo vha
Swongozwi.
- Zwo vhulaisa Ledia.
- Zwo ita uri maforo¾ereke vha vhulawe nga vhunzhi.
[Mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√ (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 27 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
15.10 - Ndo vha ndi tshi »o mu eletshedza uri ri pfuluwe ri sie vha½e vha shango
na shango ¼avho.
- Ndo vha ndi tshi »o mu humbela uri a pfumedzane na vha½e vha
shango.
- Ndo vha ndi tshi »o mu eletshedza uri a litshe u lwa na vha½e vha
shango.
- Ndo vha ndi tshi »o mu eletshedza uri a fare nyambedzano na vha½e vha
shango u swika vha tshi wana thandululo.
[ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.]√√√ (3)
15.11 Ee, zwo tea, ngauri:
- U ya nga mvelele ya tshivhuru ¿wana u a kona u vhidza khotsi awe nga
dzina.
- Khotsi awe vho vha vha tshi tendela Luka a tshi vha vhidza nga dzina.
- Nga tshivhuru u shumisa/bula dzina hu si na 'vho' ya u sumba khuliso a
zwi ngo khakhea.√√
KANA
Hai, a zwo ngo tea, ngauri:
- ºwana u tea u sumbedza ¾honifho kha khotsi awe.
- ºwana u tea u shumisa luambo lwo teaho musi a tshi amba na mubebi.
[ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho]√√ (2)
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25
MARAGAGU¹E: 80
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 28 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA MAANEA A ·ITHERETSHA – MBUDZISO NDAPFU: VHURENDI [MARAGA: 10]
Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili Tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona
linganelaho/vhu fushaho
ZWI RE NGOMU 5–6 4 3 2 0–1
-Tsenguluso yo nwelelaho -U sumbedza u pfesesa na u -Tsenguluso i fushaho/ -Tsenguluso ya ¾hoho i sa -A hu na u pfeseswa ha
Tsenguluso ya ¾hoho Tshidziki ya ¾hoho sengulusa ¾hoho nga nµila linganelaho ya ¾hoho fushi ¾hoho
tsha mafhungo/u -Mbuno dzo angalalaho dzi yone -Hu na dzi¿we mbuno -Hu na tshaedzo khulwane -A hu na thikhedzo u bva
khwa¾hisedza nga vhu¾anzi na gobolaho; hu na -Phindulo ndi yo faredzaho dzavhuµi dzi tikedzaho ya mbuno dzi tikedzaho kha tshirendo
kupfesesele kwa tshibveledzwa khwa¾hisedzo yo dziaho u zwidodombedzwa zwi ¾hoho ¾hoho -Mugudi ha na nµivho ya
bva kha tshirendo khagala -Naho dzi¿we dza mbuno -Kupfesesele kwa fhasi kwa lushaka lwa ¼i¿walwa
-U pfesesa ha n¾hesa ha -Mbuno dzi pfadzaho dzo dzo tikedzwa, hu µi vha na lushaka lwa ¼i¿walwa (vhurendi) na tshirendo
lushaka lwa ¼i¿walwa ½ekedzwa, naho dzi¿we vhu¾anzi vhu sa tendiseiho (vhurendi) na tshirendo
ZRN=6 (vhurendi) na tshirendo dzadzo dzi songo tou -U pfesesa ha mutheo ha
tikedzwa u swika henefho lushaka lwa ¼i¿walwa
-U pfesesa ha lushaka lwa (vhurendi) na tshirendo
¼i¿walwa (vhurendi) na
tshirendo
MARAGA DZA 6
TSHIVHUMBEO NA 4 3 2 1 0–1
LUAMBO -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi re -Hu µi vha na vhu¿we -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tsho
lunzhedzanaho tsho¾he khagala na mbuno dzi vhukhakhi ha tshivhumbeo pulaniwa lwo khakheaho khakhea tsho¾he
Tshivhumbeo, thevhekano i -Mbuno dzo lundwa tevhelelanaho lu pfadzaho -Maanea/Phindulo i shaedza -Mbuno a dzo ngo -Vhukhakhi vhunzhisa ha
pfadzaho na ku½ekedzelwe tshidele nahone dza -Thevhekano ya mbuno i a thevhekano yo fha¾eaho ya dzudzanywa lu pfadzaho luambo na tshitaila
kwa mafhungo bveledzwa zwi khagala pfadza kupfesesele na -Vhukhakhi ha luambo
Luambo, thouni na tshitaila tsho¾he -Luambo, thouni na ndunzhendunzhe vhu khagala
zwo shumiswaho kha -Luambo, tshitaela, na tshitaela vhunzhi zwo -Luambo lwo faredza -Thouni na tshitaila a zwo
maanea/phindulo ndapfu thouni zwo vhibva, zwi a lulama vhukhakhi vhu si gathi, ngo tea
¾okonya, nahone zwo thouni na tshitaela hunzhi
lulama zwo tea
TL=4 -A hu na vhukhakhi vhu
vhonalaho ha girama,
mupele¾o na zwiga zwa u
MARAGA 4 vhala
THANYELANI: Arali mulingiwa a sa dzhiela zwi re ngomu lwa tsho¾he a ¿wala maanea, kha vha mu avhele maraga dza 0 kha zwi re
ngomu, tshivhumbeo na luambo.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 29 DBE/Lara 2023
NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A ·ITHERETSHA – PHINDULO NDAPFU: NGANEA/FOLUKU·OO NA ¶IRAMA
[MARAGA: 25]
Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona
linganelaho/vhu fushaho
ZWI RE NGOMU 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Phindulo ya -U sumbedza u pfesesa na -U pfesesa ¾hoho lwo -U pfesesa ¾hoho lwa u -U pfesesa hu¾uku¾uku ha
Tsenguluso ya ¾hoho ma¾hakhe¾hakheni/n¾hesa u sengulusa ¾hoho nga linganelaho/hu songo tou phuphuledza; a hu ¾hoho
Tshidziki tsha mafhungo/u : 14–15 nµila yone goµombelaho; a si zwo¾he tou vha na zwi¿we -Ndingedzo yo
khwa¾hisedza nga vhu¾anzi Phindulo ya -Phindulo ndi yo zwi¾alusi zwo zwi¾alusi zwo rembeµaho/i songo
na kupfesesele kwa ma¾hakheni/n¾ha: 12–13 faredzaho dodombedzwaho senguluswaho nga khwa¾haho ya u fhindula
tshibveledzwa -Tsenguluso yo nwelelaho zwidodombedzwa zwi -Hu na dzi¿we mbuno dzi vhuµalo mbudziso
ya ¾hoho khagala tikedzaho ¾hoho -Mbuno ¾hukhu dzi -Makumedzwa ha tendisei
MARAGA 15 -Mbuno dzo angalalaho -Mbuno dzi¿we dzi -Ma¿we makumedzwa o tikedza ¾hoho na kathihi
dzi gobolaho; hu na pfadzaho dzo ½ekedzwa, tikedzwa, fhedzi vhu¾anzi -Makumedzwa a -Mugudi ha na nµivho ya
khwa¾hisedzo yo dziaho naho dzi¿we dzadzo dzi a vhu tendisei tshifhinga tshimbilelanaho ndi lushaka lwa ¼i¿walwa kana
u bva kha tshibveledzwa songo tou tikedzwa u tsho¾he ma¾uku¾uku tshibveledzwa
ZRN= 15 -U pfesesa ha n¾hesa ha swika henefho -U pfesesa ¼i¿walo na -U pfesesa hu¾uku ha
lushaka lwa ¼i¿walwa na -Hu na vhu¾anzi ha u tshibveledzwa hu songo ¼i¿walwa na -
tshibveledzwa pfesesa lushaka lwa fhelelaho tshibveledzwa
¼i¿walwa na tshibveledzwa
TSHIVHUMBEO NA 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
LUAMBO -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi re -Hu na vhu¿we vhu¾anzi -Tshivhumbeo tsho -U shaea ha tshivhumbeo
lunzhedzana tsho¾he khagala na makumedzwa ha tshivhumbeo pulaniwa nga nµila yo tsho pulaniwaho zwi
Tshivhumbeo, thevhekano i -Marangaphanµa na a tevhelelanaho lu -U pfadza na khakheaho khakhisa thevhekano ya
pfadzaho na ku½ekedzelwe magumo ndi zwa n¾hesa pfadzaho ndunzhendunzhe zwi µi -Makumedzwa ho ngo ¼ikumedzwa
kwa mafhungo -Makumedzwa o -Marangaphanµa na vha hone, fhedzi zwo vhekanywa nga nµila i -Vhukhakhi ha luambo na
Luambo, thouni na tshitaila vhekanywa zwavhuµi magumo na dzi¿we phara faredza vhukhakhi pfadzaho tshitaila zwi itisa uri
zwo shumiswaho kha nahone a bveledzwa zwi zwo dzudzanywa nga -Hu na vhukhakhi vhu -Vhukhakhi ha luambo phindulo iyi i kundelwe u
maanea/phindulo ndapfu khagala nµila yo faranaho vhonalaho ha luambo; vhu khagala swikelela
-Luambo, tshitaela, na -U tevhekana hu pfadzaho thouni na tshitaila hunzhi -Thouni na tshitaela a -Thouni na tshitaela a
MARAGA 10 thouni zwo vhibva, zwi a ha makumedzwa zwo tea zwo ngo tea zwo ngo tea
¾okonya, nahone zwo -Luambo, thouni na -Phara hunzhi dzo lulama -Phara dzo khakhea -Phara dzo khakhea
TL=10 lulama tshitaela hunzhi zwo
lulama
MARAGANYANGAREDZI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P1 NSC November 2023 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P3 NSC November 2023 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC May June 2019 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2018 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2018 Memo
More from Grade 12 Tshivenda HL

Annual teaching plan
Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023 24

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Question Paper

Question paper