Skip to content

Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC May June 2019 Memo

MemorandumTshivenda HLGrade 12201927 pages

Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the NSC May June 2019, 27 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Loading document…

Loading document…

NSC May June 2019

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) 2019 TSUMBAN¶ILA YA U MAKA MARAGA: 80 Tsumban»ila iyi ya u maka i na masia¾ari a 27. . Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI • Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki. • Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma. • Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza vhukoni/ndeme yazwo. MAGA A U ¹OLA/MAKA 1. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa bugu/¼i¿walwa.) 2. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha KHETHEKANYO YA A, (vhurendi ho randelwaho), kha vha make/¾ole phindulo mbili fhedzi dza u thoma. 3. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha vha make/¾ole phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we, tenda a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu. 4. Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. 5. Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha make/¾ole vha tshi tevhedza memorandamu. 6. Arali vhukhakhi ha mupeleṱo vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make sa zwone. 7. Mbudziso ndapfu/dza maanea: Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane. Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola maanea a vhalingiwa. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 8. Mbudziso pfufhi: Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe, vha songo ½ea nda¾iso. 9. Kha mbudziso dzo vuleaho, hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. 10. Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/ ¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO VHONWAHO MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:  Maraga dza 7 ndi dza mbuno.  Maraga dza 3 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila hei: o Maraga 3 arali mbuno dzi 6–7 o Maraga 2 arali mbuno dzi 4–5 o Maraga 1 arali mbuno dzi 0–3 'MULONDO WA LUFU' – WMR Sigwavhulimu - Kha vha shumise mbuno dzi tevhelaho, kha dzi¿we dzo ½ewaho, sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola mbudziso iyi. Vhupfiwa ha vhalingiwa vhu nga fhambana zwi tshi ya nga kunyanyutshele na kupfesesele kwavho kwa tshirendo. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphanµa Muhumbulo ndi zwine murendi a tama u zwi ¾ahisa/u bvisela khagala kha vhavhali nga tshirendo tshawe. Ndima/Tshitanza tshi vhumbwa nga mitaladzi/vese hu tshi tevhekanywa mihumbulo yo fhambanaho uri i vhofhekane. Murendi u shumisa ndima/zwitanza u bveledza muhumbulo muhulwane wa uri vhathu vha khou fhelela/fela migodini nga nµila i pfisaho vhu¾ungu vhukuma. Mbuno Ndima/Tshitanza tsha 1: - Murendi u pfela vhu¾ungu vhashumi vha migodini vhe vha lovha nga u tsigwa nga matombo na tshipfundamuya musi mugodi wa Kitwe u tshi dilika. Murendi u vhaiswa ngauri mimuya ya vhashumi avha i shaya vhuawelo na mulalo, naho i tshi lila u wana hune ya nga awela hone. Ndima/Tshitanza tsha 2: - Murendi u pfela vhu¾ungu vhanna vhane vha khou ¾avha mikosi nge vha hahedzwa ngomu mugodini wa Kitwe. Mikosi yavho ho vha u rabela hu ¾oµaho u awedzwa hu sa wanaleiho. U rabela havho ho livhiswa kha vhanna vhe vha fa vho vhofha ¼ithihi ¼a u fukula malasha ane a µo thusa vha re na ¾hoµea khulu yao. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka Ndima/Tshitanza tsha 3: - Murendi u sumbedza uri vhutshilo hashu vhu zwanµani zwa Mudzimu. Mudzimu u a ri lamulela a dovha hafhu a tenda lufu lu tshi ri swikela. Vho no lovhaho na vhane vha kha µi µo lovha hu µo vha u khunyeledza zwo teaho u itea. Lufu ndi mulayo wa Mudzimu kha zwo¾he zwi tshilaho, u sumbedzaho uri zwo¾he zwi tshilaho zwi µo fa. Ndima/Tshitanza tsha 4: - Murendi u sumba uri lufu a lu koni u pilea kana u tinyea, ngauri zwa ralo ri µo vha ri tshi khou hanedza tsiko yashu. Tshi ri vhaisesaho ndi vhu¾ungu he vha vhu pfa nga u pwanyiwa musi mugodi u tshi dilika. Zwone ndi zwauri tshi¿we na tshi¿we tshi tshilaho tshi fhedza nga u fa. Magumo Murendi o kona u shumisa ndima/zwitanza u bvisela khagala muhumbulo muhulwane wa uri vhutshiloni a hu na a langaho lufu, tshashu ndi u zwi ¾anganedza na u pfelana vhu¾ungu. [10] MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI RI BVA KULE – NM Musehane 2.1 Murendi u khou ¾o»a u sumbedza u kon»eliwa ha muthu musi a tshi ¾o»a u wana n»ivho/a zwo ngo leluwa, fhedzi ra fhedza ro bvelela.√√ (2) 2.2 Murendi u khwa¾hisa uri zwe a swikelela u bva vhu¾ukuni o zwi wana zwi tshi kon»a vhukuma.√√ (2) 2.3 Muhumbulo muhulwane une murendi a ¾oµa u u bveledza ndi wa uri zwi dzhia tshifhinga tshilapfu uri muthu a bvelele/bveledze/vuledze zwithu zwine a tama u zwi swikelela.√√ (2) 2.4 Tshifhinga ndi tshone tshi langaho/laulaho u bvelela/konadzea ha zwithu zwo¾he vhutshiloni/Zwi dzhia tshifhinga uri zwithu vhutshiloni zwi bvelele nga nµila ine zwa bvelela ngayo.√√ (2) 2.5 Ee, ngauri muthu ha ri u bebwa a mbo µi vha muthu muhulwane, na µaka, zwimela/miri a zwi ri u mela zwa mbo µi dalafhadza shango, hu muthu, hu maµaka zwo¾he zwi dzhia tshifhinga uri zwi aluwe.√√ (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI '·O TSHA' – NE Phaswana 3.1 Murendi u tama ri tshi pembelela mbofholowo yo »aho nga u fhela ha muvhuso wa tshi¾alula.√√ (2) 3.2 Ipfi 'mulilo' ¼i sumbedza u konµa/lemela ha zwithu. Afho he ¼a shumiswa hone murendi u ¾oµa u sumbedza uri afho tshi¾angadzimeni ndi he vhunzhi ha vhalwelambofholowo vha fhedza tshifhinga vhe hone vha tshi khou konµisela muvhuso wa tshi¾alula/vha u pfisa vhu¾ungu, izwo zwo vho kunda muvhuso uyo u zwi thivhela/ka¾udza.√√ (2) 3.3 Murendi u khou ¾oµa u khwa¾hisedza dakalo ¼ine a vha na¼o ¼a u pembelela mbofholowo yo waniwaho nga vharema vha ¼ino shango.√√ (2) 3.4 Vhuµipfi ha u pfa vhu¾ungu.√ Murendi afho kha vese/mutaladzi u sumbedza uri vharema vho vhaiswa vhukuma nga tshi¾alula.√ (2) 3.5 Ee/Ndi a tendelana nakwo. Ngauri vhalwelambofholowo vhe vha vha vha tshi dzhiiwa vhe vhathu vha songo lugaho, ndi vhone vhane vha khou fha¾a shango hu si na u shuluwa ha malofha. KANA Hai/A thi tendelani nakwo. Ngauri vha¿we vhalwelambofholowo vho shanduka, n¾hani ha u fha¾a shango vhone vha vho tou ri tswela/homboka lupfumo lwa¼o/lwa vhashai nga tshan»anguvhoni/vhua»a. [Maraga MBILI kha mbuno i pfadzaho.]√√ (2) [10] MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI 'RAMAREMISA' – Z Mutsila 4.1 Ndi thendokhoµi/tshikhoµo/vhurendi ha sialala/tsiavhafu.√ Murendi u khou renda/kho»a nga ha u dzheniswa ha Ramaremisa vhuhosini vhunga e ene mu½e waho.√ (2) 4.2 Ndi onomatopia.√ Murendi u khou sumbedza kulilele kwa lufhalafhala na kwa tshigidi nge a ½ea maipfi a sumbedzaho/¾anaho mubvumo/muungo wazwo.√ (2) 4.3 Ndivho ndi ya u sumbedza uri vhuhosi vhu naka u vhangiwa, naho hu tshi nga vha na u shuluwa ha malofha, fhedzi mu½e waho u vha ene a no fhedza o dzhena.√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 4.4 Mutevhetsindo ndi wa u ¾avhanya,√ murendi u takalela u dzheniswa ha Ramaremisa vhuhosini.√ (2) 4.5 Ee/Ndi vhona zwo tea. Ngauri ndi mvelele ya Tshiven»a uri vhuhosi vhu vhangiwe uri hu wanale ene-ene o teaho tshidulo tsha vhuhosi. Mahwasane ndi ene ane a µivha nnµu yo tewaho nga vhukoma ha Luaname, lune ha tea u dzhena muthihi wa vhana kha vhatukana vha ·igegise. KANA Hai/A zwo ngo tea u ralo. Ngauri makhadzi na makhosimunene vha tea u dzudzanya n½du ya vhuhosi hu si na vhulu¾a na vhumbulu u itela uri hu si vhe na mivhango. [Zwi¿we na zwi¿we zwi pfalaho.] √√ (2) [10] NA VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO (KHOMBEKHOMBE) MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI 'TSHELEDE' – W Silidi 5.1 Murendi u ¾oµou bvisela khagala uri tshelede i a »isa/bveledza lukuna kha muthu. [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.] √√ (2) 5.2 Ndi ¼iedzamuthu/¼ifanyamuthu.√ Ngauri tshelede i khou dzhiiwa sa muthu ya itiswa nyito sa muthu a tshilaho.√ (2) 5.3 Murendi u shumisa pharadokisi iyi (maipfi mavhili ane a hanedzana) u sumbedza uri tshelede i na zwivhi na zwivhuya kha lushaka.√√ (2) 5.4 Muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bvisela khagala ndi wa uri naho tshelede hu na zwinzhi zwine ya thusa ngazwo, u vha nayo zwi na masiandaitwa mavhi manzhi vhutshiloni ha vhathu.√√ (2) 5.5 Ee, ndi a vha pfela vhu¾ungu, vhana arali vha si na khotsi vha sala vha tshi tambula ngauri hu vha hu si na muthu ane a µo sala a tshi vha unµa, nahone a hu na tshi na ndeme u fhira mubebi/khotsi mu»ini. [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.] √√ (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA B: NGANEA NANDI NDI SHENGA?– NE Sigogo MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA?– MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2 ADENDAMU Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Khuµano ndi u sa pfesesana/anµana vhukati ha vhabvumbedzwa kana u lwa ha mihumbulo kha mubvumbedzwa ene mu½e. Hu na khuµano ya nnµa na ya ngomu. Khuµano ya nnµa i vhonala nga tsemano kana nndwa dzine vhathu vha tou farana nga zwanµa ngeno ya ngomu i tshi vha hone vhukati ha muanewa ene mu½e. Vhaanewa ndi vhathukhumbulelwa vhane muṅwali a vha shumisa u bveledza bugu yawe. Mbuno Kha iyi nganea hu na hunzhi he vhabvumbedzwa vho fhambanaho vha ¾u¾uwedza na u bveledza khuµano. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka Khuµano vhukati ha Vho Madilaga na Vho Luvhani. - Vho Madilaga vha halifhela Vho Luvhani nge vha vha vha khou vha vhudza uri ngei kiliniki vho vhudzwa u pfi vho vhifha muvhilini. - Vho Madilaga vha kwasha khaphu ye vha vha vha khou nwa ngayo tie. Vha vhudza Vho Luvhani uri vha µo vha ita zwe vha ita khaphu. Vho sinyuswa nga musi Vho Luvhani vha tshi vha vhudza uri Vho Tshianeo khonani yavho vha na lutshetshe. Musi Mutshutshu a tshi vhudzisa mme awe uri vha µo ya vha renga lini mu¿we ¿wana, Vho Madilaga vha a dzhenelela vha tshi fhindula nga u tou goµa mufumakadzi wavho uri muthu a no beba vhana vhanzhivhanzhi ha ngo takala zwavhuµi ¾hohoni. - Tsemano yo vha hone musi Vho Luvhani vha tshi amba uri zwa lwendo lwa u ya Durban musi zwikolo zwo vala a zwi nga vhi hone ngauri ndi u tambisa tshelede na uri Lufuno u tea u ya theshiari. - Vho Luvhani vha vhudzwa u pfi vha ngalangadze mihwalo nga mukalaha ngauri vhone a vha tsha ¾oµa lutshetshe. Izwi zwi sinyusa Vho Luvhani vha fhedza vho ¿ala vha ¾uwa. - Vho Madilaga vha sema Vho Luvhani vhe vha vha vha tshi khou vha vhudzisa uri dzina ¼a ¿wana ¼i nga pfi nnyi. - Vho Madilaga vha gungulela Vho Luvhani nge vha beba ¿wana a na ¼ino. - I¿we khu»ano i vha hone musi Vho Luvhani vha tshi vhudza Vho Madilaga uri Vho Ana vho vha vha khou sema ¿wana wavho uri ndi shenga, Vho Madilaga vha vha halifhela vha ri zwa uri Tshifhiwa ndi shenga zwi khou bvuma shango ¼o¾he lune vhone a vha zwi dzheni. - Vho Madilaga vha sema Vho Luvhani uri vha µiita munna nge vha vhidza mu¾angano khathihi na u amba nga ¿wana wavho Tshifhiwa a no khou kolewa uri ndi shenga. Khuµano vhukati ha Vho Muvhi na Vho Madilaga. Vho Muvhi vha kaidza Vho Madilaga musi vha tshi khou sengiswa nga ha u sa tikedza mufumakadzi kha u µihwala hawe uri kha vha lindele ¿wana a tshi bebwa vha konou mu rema nga banga. Khuµano vhukati ha Vho Ana na Vho Luvhani. Vho Ana vha semana vha tshi ri ¿wana wavho a songo vha o lu¿wa nga shenga nge a vha a khou lilela mupopi wa Tshifhiwa musi vha khou tamba vho¾he. Khuµano vhukati ha Vho Madilaga na Vho Mainganye. Vho Madilaga vha se¿wa nga khaladzi avho uri ndi vhone vhane vha khou µikwashela mu¾a nga u sa tikedza mufumakadzi wavho. Khuµano vhukati ha Vho Ana naVho Mboneni. Vho Ana vha sema Vho Mmboneni nge vha ri musi vha tshi vha vhudzisa uri ndi vhonnyi vhe vha vha vho µa muµini wa Vho Madilaga vha si vha fhindule zwavhuµi. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka Khuµano vhukati ha Vho Ana na Vho Madilaga. Vho Ana vha sema na u pomoka Vho Madilaga vha tshi ri mmbwa dzavho dzo vhulaha zwibudzana zwavho. Vho Madilaga vha vhudza Vho Ana uri vha songo dzhena muµini wavho ngauri ndi vhone vho vha itisaho uri vha lwe na mufumakadzi wavho nge vha kolela Tshifhiwa vha tshi ri ndi shenga. Khuµano ya ngomu. - Tshifhiwa sa ¿wana o aluwaho a tshi vhudzwa zwauri u shenga o vha na mutsiko wa u vhengwa na u sa ¾anganedzwa nga vhadzulatsini na vhunzhi ha vhadzulapo vhuponi he a bebelwa khaho. - Vho Ma»ilaga vha na mutsiko wa u vha na ¿wana wa vhu½a we vha vha vha songo mu lavhelela, zwa dovha hafhu zwa ½a½iswa nga u a bebwa e na ¼i½o ¼a n¾ha. - Vho Luvhani vha vha na mutsiko wa u »iwana vho »ihwala nge vha »ivha uri munna wavho Vho Madilaga vha nga si zwi ¾anganedze. Izwi zwi dovha zwa ½a½iswa nge na ¿wana a vho bebwa e na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha lwe zwa ita uri a si ¾anganedzwe nga vhathu, vha vho fhedza vho tou pfuluwa. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa vhaanewa u bveledza khuµano. Henefha ndi he a shumisa vhaanewa vho fhambanaho mafhungoni a nganea iyi. [25] NANDI NDI SHENGA – NE Sigogo MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA – MBUDZISO PFUFHI 7.1 Mafhungo aya a ¾ana tshipida tsha mathomo a puloto,√ ngauri ndi hune ra khou thoma u pfa thaidzo i re hone mu¾ani wa ha Madilaga i vhangwaho nga u µihwala ha Vho Luvhani, zwe zwa vha zwi songo lavhelelwa na u ¾anganedzwa mu¾ani uyo.√ (2) 7.2 Ndi khuḓano ya nnḓa.√ Vho Madilaga vha sema Vho Luvhani nge vha vha vhudza uri khonani yavho Vho Tshianeo vha na lutshetshe/Vho Madilaga vha sema Vho Luvhani vha tshi pfa uri Vho Luvhani vho vhifha muvhilini.√ (2) 7.3 Zwine zwi si ¾anganedzee kha vhutshilo ha Vho Madilaga sa khotsi mu¾ani ndi zwi tevhelaho: - U vha munna a re na vhudobeleli. - U hana vhana vha tshi anda zwi itwa vhasadzi hu si munna. - U semana. - U vha na mbiti. - U ¼a¾edza mufumakadzi wavho musi vho »ihwala. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 7.4 U hana u ¾anganedza thumbu ha Vho Madilaga he ra khou hu pfa mafhungoni aya ri dovha hafhu ra hu pfa musi ¿wana o bebwa e na ¼i½o.√√ (2) 7.5 Mu¿wali u ri ½ea ma¾hakheni a musi zwithu zwi tshi thoma u nakela Tshifhiwa na mme awe Vho Luvhani. U bveledza ma¾hakheni awe musi Tshfhiwa a tshi phasa nga ½aledzi a wana na bazari kha vha ha Mercedes Benz ya u ya u guda ngei kha ¼a Germany he a fhedza o wana hone mushumo. √√ [2] 7.6 Muhumbulo muhulwane wa iyi nganea ndi wa u tsivhudza vhokhotsi uri vha songo la¾a vhana ngauri vha nga fhedza vhe vhone thikho dza mi»i.√ Vho Madilaga a vho ngo ¾anganedza Tshifhiwa we a bebiwa e na ¼i½o, a vho fhedza o vha ene thikho ya mu»i.√√ [Maraga NTHIHI kha muhumbulo na MBILI kha thikhedzo.] (3) 7.7 Mu¿wali u tama u tsivhudza uri vhathu vha songo funesa u sokou gidimela mafhungo a sa vha kwami, ngauri zwi nga fhedza zwo vha shonisa na u vha lu¾anya na mashaka avho.√ Vho Maambavha¿we vho gidimela sibadela u vhona ¿wana we a bebwa e na ¼i½o, vha vho wana uri ndi ¿wana wa muzwala wavho Vho Luvhani, vha niwa nga ¾honi. √√ [Maraga NTHIHI kha tsivhudzo na MBILI kha thikhedzo.] (3) 7.8 Siangane na fhethuvhupo zwo vha na ¾hu¾huwedzo ya uri sa vhupo ha mahayani hune tsheo dza dzhiwa nga khosi, vha re na milandu vha lifhiswa nga khoro, ya vha yone n»a¾iso yavho.√√ (2) 7.9 Vho Madilaga ndi munna a si na vhu»ifhinduleli ngauri a vha ¾anganedzi ¿wana Tshifhiwa,√ ngeno Vho Luvhani vha tshi dzhia vhu»ifhinduleli ha u ¾anganedza ¿wana wavho Tshifhiwa. Vho Madilaga vha na tshi¾uhu ngeno (2) Vho Luvhani vha na mbilu yavhu»i.√ 7.10 Hai/A zwo ngo tea, ngauri: - Vho vha vha tshi khou kolela ¿wana wa muhura wavho Tshifhiwa nge vha ri ndi shenga. - Vha sema mushumi wa Vho Madilaga ane a pfi Vho Mmboneni vha songo tshinya tshithu. - Vha dzulela u hofhola Vho Luvhani nga u semana khole vha tshi ri shenga ¼i »o luma vhana vhavho lune tshilonda tsha hone a tshi nga fholi, zwine zwa vha uri a si mafhungo avhu»i - Vha pomoka Tshifhiwa uri ndi ene we a vhulaha zwibudzana zwavho. - Vha na vhufarafara ha mishonga na u tenda kha dzi¿anga. [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3) 7.11 - Ndo vha ndi tshi nga ya u wana ngeletshedzo kha mushumelavhapo. - Ndo vha ndi tshi nga vhiga mulandu mapholisani kha vho¾he vhane vha kolela ¿wananga. - Ndo vha ndi tshi nga vhidza vhathu vhahulwane vha lushaka na vhamusanda uri hu tandululwe thaidzo ine nda vha nayo. - Ndo vha ndi tshi »o ¾o»a tsivhudzo kha vhoramilayo. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka ISHA ·A MI¹ODZI – NE Phaswana MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2 - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. ADENDAMU Marangaphan»a Khuµano ndi u sa pfesesana/anµana vhukati ha vhabvumbedzwa kana u lwa ha mihumbulo kha mubvumbedzwa ene mu½e. Hu na khuµano ya nnµa na ya ngomu. Khuµano ya nnµa i vhonala nga tsemano kana nndwa dzine vhathu vha tou farana nga zwanµa ngeno ya ngomu i tshi vha hone vhukati ha muanewa ene mu½e. Vhaanewa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza bugu yawe. Mbuno • Khuµano ya nnµa - Ho vha na khuµano vhukati ha Maria na mme awe musi vha tshi mu vhudzisa nga ha u funana hawe na Vho-Loshani he Maria a fhedza o zwi hanedza. - Khu»ano i vha hone musi Aifheli o no wana zwauri Maria o vhifha muvhilini, nahone hu tea u vha na ndugiselo dza munyanya. Phambano i vha hone musi hu tshi tea u vha na muthu a no µo tshimbidza mafhungo. Maria ha tendi Vho-Loshani vha tshi vha vhone mutshimbidzi wa mafhungo/½endila ngeno Aifheli a sa imi nae. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka - I¿we khuµano i vha hone musi hu tshi nangiwa µuvha ¼a mutshato. Maria u ri mutshato u tea u vha hone nga murahu ha mi¿wedzi mivhili, ngeno Aifheli a tshi khou ¾oµa u tshi vha hone nga murahu ha mi¿wedzi mi¾anu. - Ho vha na khuµano vhukati ha Vho-Maria na Vho-Aifheli ya uri vha tea u dzula ngafhi vhunga Vho-Maria vha tshi tama u dzula ¹hohoyan»ou vha tshi shavha mafhungo avho. Vho-Aifheli a vho ngo tenda saizwi vho vha vha tshi tama u bveledza shango ¼a havho. - Ho vha na khuµano vhukati ha vha lushaka na Aifheli nga mafhungo a uri Vho-Loshani vha dzhenadzhena hani kha mafhungo a Tshipate ngeno vhe mutsinda. • Ho vha na khuµano vhukati ha Vho-Denga na mukalaha Vho-Maduka (vhabebi vha Maria) nge mukalaha vha ri vhone a vho ngo vhudzwa ngeno vho vhudzwa mafhungo a u kolodwa ha tshelede ya u mala ye ya pfi i µo bva nga murahu. • Hu dovha ha vha na khuµano vhukati ha Vho-Maria na Vho-Aifheli musi Vho- Maria vha tshi vhudzwa nga ha u funana ha Musatondwa na Rotondwa. Vho- Maria vha ri ¿wana wavho a nga si funane na ¿wana wa Vho Loshani ngauri ndi mu¾uku. Vho-Maria vha ita na u lidza na tsa¿wa. • Fhungo ¼a uri Musatondwa na Rotondwa vha tea u malana ¼i µisa khuµano vhukati ha Vho-Loshani na Vho-Aifheli, nge Vho-Loshani vha hana avha vhana vha tshi malana ngeno Aifheli ene a tshi ima na ¼a uri vhana kha vha malane. Vho-Loshani vho fhedza vho pfuluwa afha Folovho»we nge vha vhona zwithu zwo no vhifha. Khuµano ya ngomu. • Hu vha na khuµano ya nga ngomu musi Vho-Loshani vho humbelwa u vha mudzudzanyi wa mutshato. Vho-Loshani vha tshi zwi humbula vha wana zwi tshi vha kela ma¾ari, nge vha wana vha sa µivhi uri vha ite mini, vhunga vho vha vhe kha tshiphiri na Maria tsha u pometshedza Aifheli thumbu iyo. • I¿we khuµano yo vha hone musi Maria a tshi humbula uri u khou ita zwithu zwo khakheaho zwa u pometshedza Aifheli ngeno o mu lugela. Hezwi zwi fhedza zwo mu humbudza na u ya kha mushumelavhapo, a vho tou shavha u ¾angana na vhathu vhane vha mu µivha. • Maria u vha na khu»ano ya nga ngomu musi a tshi humbula zwe a eletshedzwa nga khonani yawe Thikolelwi, nga ha mafhungo awe a u funana na Vho-Loshani. Tshi¿we tshi no mu »isela khu»ano ya nga ngomu ndi tsha uri arali a fhedza o beba ¿wana a no fana na Vho-Loshani nga vhutswu, u µo tou zwi ita hani vhunga Aifheli e mutswuku. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa vhaanewa u bveledza khuµano. Henefha ndi he a shumisa vhaanewa vho fhambanaho mafhungoni a nganea iyi. [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI 9.1 Mafhungo aya a ¾ana tshipiµa tsha mathomo,√ Vho-Loshani ri takuwa navho mathomoni a nganea iyi vha na thaidzo ya uri vho gonyisa Maria miri ngeno e na mu¾hannga wawe Aifheli ane a vha khonani yavho.√ (2) 9.2 Ndi khuµano ya ngomu. Afha Maria na Vho-Loshani vhuvhili havho vha na thaidzo ya uri vho khakhela Aifheli lune vha vho humbula na u mu pometshedza mihwalo yavho. KANA Ndi khu»ano ya nn»a. Maria na Vho-Loshani vha khou ku»ana nga ¿wambo wa thumbu i songo lavhelelwaho. [Maraga 1 ya lushaka lwa khu»ano, na 1 ya thikhedzo]√√ (2) 9.3 - Vho-Loshani vha tshi an»ana na musidzana wa khonani yavho ngeno vhone vhe na mufumakadzi wavho. - Vho-Loshani vha dovha hafhu vha luka maano a u pometshedza Aifheli mihwalo ye vha ita. [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2) 9.4 Mufhindulano uyu u thusedza kha uri mafhungo e vha luka afha, o vho fhedza o bvelela ngei phan»a nge Aifheli a vho tenda u mala Maria sa zwe avha vhavhili vha vha vha tshi khou ¾o»a zwi tshi ralo.√√ (2) 9.5 Mu¿wali u bveledza ma¾hakheni musi zwithu zwo no vhifha tsho¾he, nge Rotondwa na Musatondwa vha thoma u funana na u »ivhadza vhabebi uri vha vho ¾o»a u malana zwe zwa ita uri tshiphiri tsha Vho-Loshani na Maria tshi bvele khagala.√√ (2) 9.6 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri naho wa ita zwithu wo dzumbama zwi fhedza zwo bvela khagala.√ Vhukwila na u sa fhulufhedzea ha Vho-Loshani na Maria zwa u pometshedza Aifheli mihwalo, zwo fhedza zwo wanala/bvela khagala musi Rotondwa na Musatondwa vha tshi vho fhedza vho malana.√√ [Maraga NTHIHI kha muhumbulo na MBILI kha thikhedzo.] (3) 9.7 Mu¿wali u tama u eletshedza uri vhathu vha tea u fhulufhedzea kha miano yavho ngauri zwa sa ralo u a fhedza wo wela khomboni.√ Maria ho ngo fhulufhedzea kha muano wawe na Aifheli, zwo ralo ene o vho ita zwa u funana na Vho-Loshani lwe a fhedza o vhifha muvhilini.√√ [Maraga NTHIHI kha ngeletshedzo na MBILI kha thikhedzo.] (3) 9.8 Siangane ya Yunivesithi ya Ven»a hune matshudeni vha bvaho kha mivhundu yo fhambanaho vha ¾angana hone nahone vha »ilanga, zwo ita uri Musatondwa na Rotondwa vha funane na u tshinyana ngeno vha sa »ivhi uri vha vhana vha khotsi muthihi.√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 9.9 Vho-Loshani a vha fhulufhedzei kha mufumakadzi na khonani yavho,√ ngeno Aifheli e muthu ane a fhulufhedzea kha mufunwa na mu¾a wawe.√ (2) 9.10 Hai/A zwi ¾anganedzei. - Vho-Loshani a vha fhulufhedzei kha mufumakadzi wavho Vho-Josephine. - Vho-Loshani vha funana na Maria ane a an»ana na Aifheli ane a vha khonani yavho. - Maria u funana na Vho-Loshani vha re na mufumakadzi wavho. - Maria ha fhulufhedzei kha mu¾hannga wawe Aifheli. - Vho-Loshani na Maria vha ita vhukwila ha u pometshedza mihwalo ye vha ita kha Aifheli. [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3) 9.11 - Ndo vha ndi tshi nga vhudza Aifheli ngoho ya zwo bvelelaho vhukati hanga na Vho-Loshani. - Ndo vha ndi sa »o luka vhukwila ha u pometshedza Aifheli mihwalo ya Vho-Loshani. - Ndo vha ndi sa »o tenda u dzhena kha mbingano na Aifheli vhunga thumbu i si yawe. - Ndo vha ndi tshi »o vhudza ¿wananga ngoho ya uri Vho-Loshani ndi khotsi awe wa malofha. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2) [25] KANA KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi MBUDZISO YA 10: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka ADENDAMU - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Ndi ngoho uri ma¿walwa a sialala a ri bveledzela vhaanewa vha ndeme nga mishumo yavho khathihi na u ¾ana lutendo na mvelele dza vhathu, hu tshi katelwa na ngoho dza vhutshilo dzine ra tea u dzi ¾anganedza. Lungano na tshikhoµo zwo ½ekedzwaho zwi khwa¾hisedza izwi. Mbuno • Nga lungano lwa 'Vho RN Mandela vha vhofholola Afrika Tshipembe' mu¿wali u ¾ana zwivhuya na u konµelela zwe Vho Mandela vha ita musi vha tshi lwela mbofholowo ya tshaka dzo¾he dza Afrika Tshipembe. Zwi takadzaho na u nyanyula ndi zwa uri: - Vho Mandela vho vha murangaphanµa a si na tseµa nge vha litsha mushumo vho vhusa themo nthihi fhedzi/(mi¿waha mi¾anu). - Vho sika tshikwama tshine tsha thusa vhana na u fhaṱa zwiimiswa zwo fhambanaho zwa u thusa lushaka sa zwibadela/maongelo. - Vho ¾u¾uwedza khangwelano ya dzitshaka na mulalo kha ¼o¾he ¼a Afrika Tshipembe. - Vho dovha hafhu vha ¾u¾uwedza matshilisano kwao na u ¾honifhana vhukati ha dzitshaka, muga hu u thivhela dziphambano. - Mishumo yavho yo takalelwa nga ¼ifhasi ¼o¾he nga vhuphara. - Vho vha muthu wa ndeme kha ḽino na kha ¼ifhasi ¼o¾he nga u angaredza. • Tshikhoµo tsha sialala tsha 'Thovhela Muthuhatho¿wi Rammbuḓa,' murendi u ¾ana na u khoµa Vho-Rammbuµa sa murangaphanµa o ¾aluleaho, wa vhuhali. - Murendi u bveledza Thovhela uyu e muthu ane a gidima nga maanµa na u µipilela nga u tsa nga makumbe o nembelelaho luwani na vhu¾ali ha tsireledzo nga u shavhela bakoni misi o tsho¾elwa nga maswina. Ndi muhali wa vhahali a µivhaho zwi¾iratedzhi zwa nndwa. - Thovhela avha vha bveledzwa vhe khosi i sa levheli vha¿we vhathu, ndi khosi ya mulalo, fhedzi vha tou hana u levhelwa. - Mvelele na lutendo lwavho zwo µisendeka kha mulalo. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa lungano na tshirendo tsha sialala u bvisela khagala vhungoho ha ¼ikumedzwa ¼o ½ekedzwaho kha iyi mbudziso hu si na u timatima. [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 11: KHUVHANGANYO YA FOLUKULOO – MBUDZISO PFUFHI 11.1 Ndi lungano lwa tsiko√ ngauri lu khou sumbedza he phukha dza thoma hone u wana mitshila.√ (2) 11.2 Muanetsheli u khou ¾ana tshipi»a tsha mathomele/mvulatswinga√ ngauri lungano lu tshi thoma lu thoma nga maipfi a uri 'salungano salungano' muga hu u ramba vhathetshelesi uri vha »idzhenise kha lungano lune lwa khou ¾o»ou anetshelwa.√ (2) 11.3 Mubva ha na nzie, nzie dzi khoroni./Tsha kule tshi wanwa nga muhovhi.√ (1) 11.4 Mbila yo vha i tshi sumbedza u vha na vhubva,√i tshi fulufhela uri i »o wana thuso kha dzi¿we phukha u ya nga hu sa fheli,√ a zwi mangadzi magumoni a ulwu lungano mbila hu si tshe na na zwe ya wana zwi i takadzaho.√ (3) 11.5 Muanetsheli u tama ri tshi guda uri muthu u fanela u tou »ishumela uri a wane zwivhuya a sa lindele thuso i bvaho kha vha¿we vhathu./Vhathu kha vha litshe vhubva na u dzulela u itelwa/shumelwa nga vha¿we/Zwivhuya zwi tou shumelwa.√√ [Maraga 2 kha muhumbulo muthihi wo khwa¾haho.] (2) 11.6 11.6.1 Gwavhavha ¼i imela vhathu vhane naho vha tshi khou fhurwa vha nga a vha zwi vhoni, vha dzhia ¼iga ¼i vhavhaho mafhedziseloni vha songo amba/Vhathu vha kon»elelaho u thusa vha¿we/Vhathu vha sa bvafhi.√ (1) 11.6.2 Mbila yo imela vhathu vha vhubva, vhane vha ¾o»a u shumelwa vho themba u fhuredzela vha¿we/Vhathu vhane vha ¾o»a zwithu zwavhu»i naho vha songo zwi shumela.√ (1) 11.6.3 Ran»evhe tsho imela vhathu vha vhu¾ali vhane vha ½ewa maimo avhu»i ho sedzwa thuso yavho.√ (1) 11.7 - Ndo vha ndi tshi »o litsha vhubva nda tevhedza mulanga wa u vha na tshumisano na vha¿we vhathu. - Ndo vha ndi sa »o rumela muthu u ya mu¾anganoni wa phukha wa u phakha mitshila; ndo vha ndi tshi »o tou ya nga n½e mu½e. [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.].√.√ (2) 11.8 Ipfi 'dyambula'ḽi amba u ¾hukhula luzwa,√ zwi sumbedzaho u vha na maanµa mahulu a lushaka lwa Vhalaudzi.√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 11.9 Murero: Khuhu ya phambo a i imbi mutsho.√ ¹halutshedzo: Mufumakadzi ha vhusi, hu vhusa munna/ha thomi mafhungo.√ (2) 11.10 Ndi khosi i funwaho na u ¾honifhiwa/huliswa nga vhalanda vhayo, ya maanµa, nahone i tsireledzaho lushaka lwayo.√√ (2) 11.11 Muhumbulo muhulwane ndi wa u khoµa√/hulisa lushaka lwa Vhalaudzi vha Lwamondo, uri lwo shumela lushaka lwa Vhavenµa zwavhuµi nga nµila ye lwa sala lwo fha¾ea vhukuma. Tshi ¾ana Vhalaudzi vha Lwamondo vhe vhathu vha maanµa, vha si na muvhango, vha vhuluvha.√ (2) 11.12 Ee. Nga mvelele na maitele a sialala Vhavenµa vho µowela u ya u vhiga mafhungo kha vhadzimu vhavho, hu u sumbedza khuliso na u rerela zwidzimu zwavho. KANA Hai. Zwa u rerela zwidzimu a zwi tsha shuma kha ¼ifhasi ¼a zwino. [Maraga 2 kha muhumbulo u pfalaho.]√√ (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA MBUDZISO YA 12: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO NDAPFU U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2 ADENDAMU - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Mudzedze wa tshifhinga ndi tshifhinga tshe mafhungo a µirama a bvelela ngatsho, khathihi na u sielisana hatsho. Tshifhinga tshi nga vha tsha kale/musalau¼a kana tsha zwino/musalauno. Muanewa ndi muthukhumbulelwa/mubvumbedzwakhumbulelwa ane mu¿wali a ¾ana kutshilele kwawe a tshi itela u bveledza mafhungo a »irama yawe. Kutshilele, kuhumbulele na lutendo lwa vhathu zwi langwa nga tshifhinga. Mbuno Mafhungo a µirama iyi a khou bvelela kha tshifhinga tsha zwino/musalauno. Vho-Mari¾a ndi mufumakadzi ane a khou tshila kha tshifhinga tsha zwino hune vhabebi vha lema vhana nga zwine vha vha nazwo, khathihi na mbofholowo i re hone. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka - Vho-Mari¾a vho vha vha tshi shuma mishumo ya hayani ngeno ¿wana wavho Mashudu o tou dzula a sa iti tshithu ngauri vho vha vho mu lema. Vhana vha vhasidzana ri lavhelela uri vha fanela u thusa vhomme avho kha mishumo ya hayani. - Vho-Mari¾a vha dzula fhasi vha amba na Mashudu nga mafhungo a vha¾hannga vhane a pfana navho. Hezwi musalau¼a zwo vha zwi tshi ila. - Vho-Mari¾a vha vha na maanµa a u dzhenelela munna wavho Vho-¸efefe musi vha tshi lingedza u kaidza ¿wana musi o vhuya hayani µuvha µo no kovhela. Izwi ndi zwa musalauno hune musadzi a vha na vhupfiwa. - Vho-Mari¾a vha shumisa tshi¾ofu na ovene u lugisela ¿wana wavho Mashudu zwi¼iwa nahone vha zwi bika khishini. - Vho-Mari¾a vha thithisa kha matshimbidzelwe a tshikolo nga u ya vha sema mudededzi Vho-Ludwevha nge ¿wana wavho a si vha vhudze ngoho a vho ri vho sokou mu rwa a songo tshinya tshithu. Na zwenezwi ndi zwa ano ma»uvha. - Vho-Mari¾a vha ¾u¾uwedza ṅwana wavho uri a yo dzula na Tsa¿wani naho a songo mu mala, zwine mulovha zwo vha zwi siho. - Mafhungo a u µivhulaha ha Vho-Mari¾a nga dziphilisi a sumbedza tshifhinga tsha zwino ngauri kale mafhungo a mu¾ani o vha a tshi tandululwa nga miraµo ya mu¾a. Vho-Mari¾a vho fhedza vho µivhulaha nga philisi musi Mashudu o no vha ¾anutshela, a tshi vho vha pomoka uri ndi vhone vho mu itaho uri vhutshilo hawe vhu si vhe havhuµi. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa mudzedze wa tshifhinga tsha zwino u bvisela khagala kutshilele kwa Vho-Mari¾a. Mafhungoni a »irama iyi Vho-Mari¾a vha lema Mashudu, vha a µivhulaha nga philisi na u pikisana na munna, zwine zwa vha maitele ane a tshimbilelana na tshifhinga tsha zwino vhunga hu tshi vho vha na pfanelo kha nnyi na nnyi. [25] MBUDZISO YA 13: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO PFUFHI U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana 13.1 Vho-Mari¾a vho olwa sa muthu wa u »ihudza/»ikukumusa/wa lunyadzo a nyadzaho munna wawe, √ ane a dovha a vha mubebi o lemaho ¿wana wawe.√ (2) 13.2 Nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo,√ ngauri thaidzo ya Vho-Mari¾a ya u lema ¿wana wavho Mashudu ndi hone i tshi khou tou ½a½a hune ra pfa vha tshi khou mu imelela musi khotsi awe vha tshi ¾oµa u mu kaidza.√ (2) 13.3 Khu»ano i khou vhangwa ngauri Vho-Mari¾a vha khou imelela Mashudu kha vhukhakhi ha u vhuya vhusiku vhune khotsi awe Vho-¸efefe vha si khou anḓana naho.√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 13.4 U imelela ¿wana kha vhukhakhi ha Vho-Mari¾a zwo fhedza zwo no vha vhulaisa musi ¿wana wavho Mashudu o no vha ¾anutshela. Na ene Mashudu o fhedza o no lovha nga u thulwa nga moµoro musi a tshi khou shushedzwa nga He¼eni musadzi wa Tsa¿wani.√√ (2) 13.5 Hune ha vha na aironi ya »irama ndi ha musi Vho-¸efefe vha sa »ivhi uri Mashudu o ya vhatukanani ngeno Vho-Mari¾a na ri½e vhavhali ri tshi zwi »ivha uri o ya vhatukanani, vhone vha ita na u mu kho»ela uri o ¾avhanya u vhuya.√√ (2) 13.6 Mulaedza ndi wa uri vhabebi vha songo lema vhana vhavho, vha tea u vha kaidza ngauri zwa sa ralo matshelo zwi dzhenisa vhana na vhabebi khakhathini hu¿we zwa fhedza nga u vha vhulaisa.√ Mafhungoni a »irama iyi Vho-Mari¾a vho lema Mashudu vha fhedza vho »ivhulaha na ene a vho lovha nge a vho tou thulwa nga goloi.√√ [Maraga 1 kha muhumbulo, na 2 kha thikhedzo.] (3) 13.7 Vhuµipfi ha Vho-¸efefe ndi ha u dinalea/sinyuwa,√ vha tshi dinwa nga mufumakadzi wavho ane a ¾u¾uwedza ¿wana wavho Mashudu u tshila matshilele a sa ¾anganedzei a u funa vhatukana na u sa mu ¾u¾uwedza kha mafhungo a tshikolo.√ (2) 13.8 Zwi sumbedza uri Vho-¸efefe vho dinalea nga u pfa musadzi wavho Vho-Mari¾a vha tshi khou imelela vhuaµa vhune ¿wana wavho Mashudu a khou ita ha u vhuya vhusiku.√√ (2) 13.9 U »iwana ha Mashudu a tshi khou tshila kha tshifhinga tsha zwino, nahone kha vhabebi vha si na bono ¼i no fana zwi tshi ya kha kualusele kwa vhana,√ zwi ita uri Mashudu a lemale a ite zwine a funa.√ Izwi ri zwi vhona musi a tshi vha na vha¾hannga vhanzhi, a tshi vhuya hayani vhusiku, na u dzulela u lwa na khaladzi awe Khwa¾hisani.√ (3) 13.10 - Hai/A zwo ngo tea, Tsa¿wani o thithisa Mashudu kha pfunzo dzawe nga u funana nae. - U ¾ahiswa ha Mashudu nga Tsa¿wani zwo ita uri a fhambane na vhabebi vhawe. - Tsa¿wani o vhulahisa Mashudu nge a shavhela nae tshikhuwani a mbo swika a thulwa nga moµoro. - O mu fhura a ri ha na mufumakadzi KANA Ee/Zwo tea. - Ngauri arali vhathu vha tshi khou funana vha tea u malana. - Mashudu o vha o tea o hana vhunga e tshikoloni. - Zwo mu wana nga u sa pfa khotsi awe. [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 13.11 Ee, ndi a mu pfela vhu¾ungu. - Ngauri u dzhielwa munna a si mafhungo a takadzaho. - Ngauri o shushedza Mashudu nga lufhanga a shavhela badani a lovha, zwa vho ita uri ene a sale o no vha muvhulai naho o vha a songo µiimisela zwone. - Ngauri munna wawe o mu vhaisa nga u funa mu¿we musadzi ene e hone. KANA Hai/A thi mu pfeli vhu¾ungu. - He¼eni o vha o tea o songo shushedza Mashudu nga lufhanga ngauri lufhanga ndi tshihali tshi ofhisaho vhukuma. - O vha o tea o tou dzudzanya mafhungo a munna wawe zwavhu»i nga nyambedzano. - O vha o tea o lwa na munna wawe a litsha u lwa na Mashudu we a tou ambiswa u fana nae. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.] √√ (2) [25] MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:  Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4  Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3  Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2 ADENDAMU - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka Marangaphan»a Mudzedze wa tshifhinga ndi tshifhinga tshe mafhungo a µirama a bvelela ngatsho khathihi na u sielisana hatsho. Tshifhinga tshi nga vha tsha kale/musalau¼a kana tsha zwino/musalauno. Muanewa ndi muthukhumbulelwa/mubvumbedzwakhumbulelwa ane mu¿wali a ¾ana kutshilele kwawe a tshi itela u bveledza mafhungo a »irama yawe. Kutshilele, kuhumbulele na lutendo lwa vhathu zwi langwa nga tshifhinga. Mbuno Mafhungo a µirama iyi a khou bvelela kha tshifhinga tsha kale/musalau¼a. - Thovhele Tshilwavhusiku u ½ea thendelo maforo¾ereke ya u dzula lwa tshifhinganyana a songo thoma a kwama vha¿we magota nge maanµa o¾he a vhulangi a vha e khae. - Musi Vho Tshilwavhusiku vha tshi shumisa maanµa e mahosi/vhothovhele vha fhiwa, u vha ene ane a ¾anganedza thaidzo na u vha ambadzifhele kha u tandulula thaidzo dza vhadzulapo. Izwi ri zwi pfa musi magota mavhili, Vho Gangashe na Vho Mudzulikutama vha tshi ri u ¾angana na thaidzo dza maforo¾ereke ane a pfala a tshi khou tambudza vhadzulapo, vha livha musanda u vhiga. - Thovhele Tshilwavhusiku u vhidza tshivhidzo tshihulu khoroni uri mafhungo e a vha a tshi khou dina vhadzulapo a ambiwe. Tsheo dzo¾he dzi dzhiwa henefho khoroni, thovhele e ene ambadzifhele ngauri kale khosi yo vha i sa hanedzwi. - Thovhele Tshilwavhusiku u vhudza vhalanda vhawe uri vha µilugisele pfumo ¼ine ¼a µo vha ¼one ¼ine ¼a µo kombetshedza maforo¾ereke uri vha pfuluwe/¾uwe. Izwi zwi sumbedza uri thovhela ndi ene we kale a vha e ene gumani-nga-n½e vhunga zwine a amba a sa hanedzwi. - Thovhele Tshilwavhusiku o vha na lutendo lwa uri pfumo nga mvelo a ¼i bviwi hu songo ranga ha vhoniswa ha vhomaine. Hu swika na hune a tenda uri hu na vhomaine vhane vha nga ita uri gulu i tshi thuntsha i shanduke maµi. Izwi zwo itwa nge kale fulufhelo ri tshi µa kha u kunda nndwani ¼a vha ¼o vhewa kha vhomaine na madambi avho. - Thovhele Tshilwavhusiku o fhedza o tsho¾hela mafore¾ereke a vha fhedza nga mmbi yawe ye ya vha yo µi¾ama nga mapfumo, hu si zwigidi sa zwine zwa itea musalauno. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa mudzedze wa tshifhinga tsha kale u bvisela khagala kutshilele kwa Tshilwavhusiku. Mafhungoni a »irama iyi Tshilwavhusiku u sumbedza u vha na maanµa o¾he a u langa na u dzhia tsheo ya shango a sa vhangiswi sa zwe zwa vha zwi tshi tendelwa nga u ralo musalau¼a. [25] KANA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI 15.1 Mukoma o olwa sa munna wa goswi, ngauri o shushedzwa nga tshigidi a tshuwa lwe a kundelwa na u vhiga zwavhuµi tshiwo itsho. Ndi muthu a ofhaho u lwa/khakhathi, o shavha musi o shushedzwa. [Maraga 1 kha mvumbo, na 1 khathikhedzo] √√ (2) 15.2 Nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo,√ ngauri thaidzo ya vhadzulapo vha Swongozwi i µiswaho nga maforo¾ereke ane a khou hana u bva he vha tou swielelwa, u tambudza na u vhulaha vhadzulapo, ho vha hu hone i tshi khou ½a½a/aluwa na vhadzulapo vha tshi khou thoma u gungula.√ (2) 15.3 Phambano i khou vhangwa nga vhugoswi vhune mukoma a khou vhu sumbedza phanµa ha khosi Tshilwavhusiku musi a tshi µa u vhiga zwe a ¾angana nazwo ngei kha maforo¾ereke.√√ (2) 15.4 Thaidzo ye vhadzulapo vha Swongozwi vha vha vhe nayo, ya maforo¾ereke e a vha a tshi vho rwa, u vhulaha na u hana u ¾uwa mavuni e vha tou sendelelwa, zwo fhedza zwo vusa nndwa ye ya vhulahisa maforo¾ereke na vhana nga mmbi ya vhadzulapo vha Swongozwi, yo rangwa phanµa nga Thovhele Tshilwavhusiku.√√ (2) 15.5 Maforo¾ereke ho ngo zwi µivha uri Thovhele Tshilwavhusiku u khou µa u vha tsho¾hela vhusiku, ngeno ri½e sa vhavhali ro vha ri tshi khou zwi µivha.√√ (2) 15.6 Mu¿wali u tama u rumela mulaedza wa uri arali muthu a dzhia tshithu tsha mu¿we nga khani u fhedza o dzhena khakhathini. Maforo¾ereke o hana u ¾uwa fhethu he a vha o tou sendeleliwa, vha fhedza nga u µivhulahisa na vhana nga mmbi ya Tshilwavhusiku. [Maraga 1 ya muhumbulo, maraga mbili 2 dza thikhedzo] √√√ (3) 15.7 Thovhele Tshilwavhusiku o dinalea/sinyuwa. Izwi ri zwi vhona musi Thovhele a tshi sema vhalanda vhawe uri ndi matsilu, a ita na u vha vhudza uri a nga vha vhulaha arali vha sa ¾uwa phanµa hawe. [Maraga 1 ya vhu»ipfi na maraga 1 ya thikhedzo] √√ (2) 15.8 Mu¿wali u ¾oµa u sumbedza uri mukoma o vha o tshuwa lwe na khosi ya mangala uri a nga vha hu uri o ¾angana na mini/Mu¿wali u khou ¾o»a u sumbedza uri mukoma o vha a tshi ¾honifha khosi yawe.√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 15.9 Thovhele ndi ene we nga tshifhinga tshe a tshila ngatsho sa khosi, a vha ene muthu ane a tea u pfiwa, ndi ene a dzhiaho tsheo dzi sa hanedzwi, ndi ene ambadzifhele. - Izwi ndi zwone zwo itaho uri a ambe uri a sa mu thetshelesi a nga mu milisa tshivhindi/vhulaha a sa itwe tshithu. - Ndi ene we a tendela maforo¾ereke uri a dzule lwa tshifhinganyana a si na we a thoma a mu kwama. - Ndi ene we a dzhia tsheo ya uri hu tea u bviwa pfumo ¼a u lwa na maforo¾ereke hu si na u hanedziwa. [Maraga 1 ya mbuno, maraga 2 dza thikhedzo] √√√ (3) 15.10 Hai/A zwo ngo tea. - Ngauri u rwa muthu a zwo ngo tendelwa nga ndayotewa ya shango. - ºwana wa khaladzi ya Vho-Lumbule o rwelwa u pfuka µara¾a nga maforo¾ereke vha tshi mu pomoka uri ho ngo tendelwa afho vhuponi havho, ngeno na vhone vho dzula fhethu he vha si tendelwe. - O vha e na pfanelo vhunga shango ¼i ¼a vhokhotsi awe. KANA Ee/A zwo tea. - Ngauri ¿wana u a rwiwa arali o pfuka mulayo/o khakha. - ºwana wa khaladzi ya Vho-Lumbule o rwiwa nga maforo¾ereke nge a pfuka µara¾a a si na thendelo lwe a vho fhedza o dzhielwa uho vhukando. - Muthu u tea u ¾honifha ndaka ya vha¿we vhathu. [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3) 15.11 - Ee, ndi avha pfela vhu¾ungu, ngauri u vhulahelwa ¿wana a si zwithu zwi takadzaho, zwi a vhavha nga maanµa kha mme mubebi. KANA - Hai, a thi vha pfeli vhu¾ungu, ngauri Mphelekedzeni o vha o tou levha nga u pfuka µara¾a a songo wana thendelo. [Maraga 2 kha mbuno i pfalaho.] √√ (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA MAANEA A ·ITHERETSHA – MBUDZISO NDAPFU: VHURENDI [MARAGA: 10] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili Tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Tsenguluso yo -U sumbedza u pfesesa -Tsenguluso i fushaho/ -Tsenguluso ya ¾hoho i -A hu na u pfeseswa ha Tsenguluso ya ¾hoho nwelelaho ya ¾hoho na u sengulusa ¾hoho linganelaho ya ¾hoho sa fushi ¾hoho Tshidziki tsha mafhungo/u -Mbuno dzo angalalaho nga nµila yone -Hu na dzi¿we mbuno - Hu na tshaedzo -A hu na thikhedzo u khwa¾hisedza nga vhu¾anzi dzi gobolaho; hu na -Phindulo ndi yo dzavhuµi dzi tikedzaho khulwane ya mbuno bva kha tshirendo na kupfesesele kwa khwa¾hisedzo yo dziaho faredzaho ¾hoho dzi tikedzaho ¾hoho -Mugudi ha na nµivho tshibveledzwa u bva kha tshirendo zwidodombedzwa zwi -Naho dzi¿we dza mbuno -Kupfesesele kwa fhasi ya lushaka lwa ¼i¿walwa -U pfesesa ha n¾hesa ha khagala dzo tikedzwa, hu µi vha kwa lushaka lwa (vhurendi) na tshirendo MARAGA 7 lushaka lwa ¼i¿walwa -Mbuno dzi pfadzaho na vhu¾anzi vhu sa ¼i¿walwa (vhurendi) na (vhurendi) na tshirendo dzo ½ekedzwa, naho tendiseiho tshirendo dzi¿we dzadzo dzi -U pfesesa ha mutheo ha songo tou tikedzwa u lushaka lwa ¼i¿walwa swika henefho (vhurendi) na tshirendo -U pfesesa ha lushaka lwa ¼i¿walwa (vhurendi) na tshirendo TSHIVHUMBEO NA -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi re -Hu µi vha na vhu¿we -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tsho LUAMBO lunzhedzanaho tsho¾he khagala na mbuno dzi vhukhakhi ha pulaniwa lwo khakhea tsho¾he -Mbuno dzo lundwa tevhelelanaho lu tshivhumbeo khakheaho -Vhukhakhi vhunzhisa Tshivhumbeo, thevhekano tshidele nahone dza pfadzaho -Maanea/Phindulo i -Mbuno a dzo ngo ha luambo na tshitaila i pfadzaho na bveledzwa zwi khagala -Thevhekano ya mbuno i shaedza thevhekano yo dzudzanywa lu ku½ekedzelwe kwa tsho¾he a pfadza fha¾eaho ya kupfesesele pfadzaho mafhungo -Luambo, tshitaela, na -Luambo, thouni na na ndunzhendunzhe -Vhukhakhi ha luambo Luambo, thouni na thouni zwo vhibva, zwi a tshitaela vhunzhi zwo -Luambo lwo faredza vhu khagala tshitaila zwo shumiswaho ¾okonya, nahone zwo lulama vhukhakhi vhu si gathi, -Thouni na tshitaila a kha maanea/phindulo lulama thouni na tshitaela zwo ngo tea ndapfu -A hu na vhukhakhi vhu hunzhi zwo tea vhonalaho ha girama, MARAGA 3 mupele¾o na zwiga zwa u vhala MARAGANYANGAREDZI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 27 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A ·ITHERETSHA – PHINDULO NDAPFU: NGANEA NA ¶IRAMA NA FO·OKU·OO [MARAGA: 25] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Phindulo ya -U sumbedza u pfesesa na -U pfesesa ¾hoho lwo -U pfesesa ¾hoho lwa u -U pfesesa hu¾uku¾uku ha Tsenguluso ya ¾hoho ma¾hakhe¾hakheni/n¾hesa: u sengulusa ¾hoho nga linganelaho/hu songo tou phuphuledza; a hu ¾hoho Tshidziki tsha mafhungo/u 14–15 nµila yone goµombelaho; a si zwo¾he tou vha na zwi¿we -Ndingedzo yo khwa¾hisedza nga vhu¾anzi Phindulo ya -Phindulo ndi yo zwi¾alusi zwo zwi¾alusi zwo rembeµaho/i songo na kupfesesele kwa ma¾hakheni/n¾ha: 12–13 faredzaho dodombedzwaho senguluswaho nga khwa¾haho ya u fhindula tshibveledzwa -Tsenguluso yo nwelelaho zwidodombedzwa zwi -Hu na dzi¿we mbuno dzi vhuµalo mbudziso ya ¾hoho khagala tikedzaho ¾hoho -Mbuno ¾hukhu dzi -Makumedzwa ha tendisei MARAGA 15 -Mbuno dzo angalalaho -Mbuno dzi¿we dzi -Ma¿we makumedzwa o tikedza ¾hoho na kathihi dzi gobolaho; hu na pfadzaho dzo ½ekedzwa, tikedzwa, fhedzi vhu¾anzi -Makumedzwa a -Mugudi ha na nµivho ya khwa¾hisedzo yo dziaho naho dzi¿we dzadzo dzi a vhu tendisei tshifhinga tshimbilelanaho ndi lushaka lwa ¼i¿walwa kana u bva kha tshibveledzwa songo tou tikedzwa u tsho¾he ma¾uku¾uku tshibveledzwa -U pfesesa ha n¾hesa ha swika henefho -U pfesesa ¼i¿walo na -U pfesesa hu¾uku ha lushaka lwa ¼i¿walwa na -Hu na vhu¾anzi ha u tshibveledzwa hu songo ¼i¿walwa na tshibveledzwa pfesesa lushaka lwa fhelelaho tshibveledzwa ¼i¿walwa na tshibveledzwa TSHIVHUMBEO NA 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 LUAMBO -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi re -Hu na vhu¿we vhu¾anzi -Tshivhumbeo tsho -U shaea ha tshivhumbeo lunzhedzana tsho¾he khagala na makumedzwa ha tshivhumbeo pulaniwa nga nµila yo tsho pulaniwaho zwi Tshivhumbeo, thevhekano i -Marangaphanµa na a tevhelelanaho lu -U pfadza na khakheaho khakhisa thevhekano ya pfadzaho na ku½ekedzelwe magumo ndi zwa n¾hesa pfadzaho ndunzhendunzhe zwi µi -Makumedzwa ho ngo ¼ikumedzwa kwa mafhungo -Makumedzwa o -Marangaphanµa na vha hone, fhedzi zwo vhekanywa nga nµila i -Vhukhakhi ha luambo na Luambo, thouni na tshitaila vhekanywa zwavhuµi magumo na dzi¿we phara faredza vhukhakhi pfadzaho tshitaila zwi itisa uri zwo shumiswaho kha nahone a bveledzwa zwi zwo dzudzanywa nga -Hu na vhukhakhi vhu -Vhukhakhi ha luambo phindulo iyi i kundelwe u maanea/phindulo ndapfu khagala nµila yo faranaho vhonalaho ha luambo; vhu khagala swikelela -Luambo, tshitaela, na -U tevhekana hu thouni na tshitaila hunzhi -Thouni na tshitaela a -Thouni na tshitaela a MARAGA 10 thouni zwo vhibva, zwi a pfadzaho ha zwo tea zwo ngo tea zwo ngo tea ¾okonya, nahone zwo makumedzwa -Phara hunzhi dzo lulama -Phara dzo khakhea -Phara dzo khakhea lulama -Luambo, thouni na tshitaela hunzhi zwo lulama MARAGANYANGAREDZI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

Study this subject

More from Grade 12 Tshivenda HL

View all