Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 NSC May June 2019 Memo

Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHURARU (P3) 2019 TSUMBAN¶ILA YA U MAKA MARAGA: 100 Tsumban»ila iyi ya u maka i na masia¾ari a 13. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3 2 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MAFHUNGOTHANGELI O LIVHISWAHO KHA MU¹OLI/MUMAKI Musi vha tshi ¾ola/maka mushumo wa mulingiwa, zwi tevhelaho ndi zwi¿we zwa zwine zwa tea u dzhielwa nzhele musi vha tshi shumisa rubriki: • Ndeme ya vhupulani, mvetamveto, u vhalulula na u dzudzanya zwo bveledzwaho kha tshibveledzwa tsha u fhedzisela tsho ½ekedzwaho. • U dzhiela nzhele u ¿wala hu re na ndivho, vha ¾anganedzaho mafhungo na nyimele hu tshi katelwa na redzhis¾ara, tshitaila na thouni – nga maan»a ho sedzeswa KHETHEKANYO YA B. • Girama, mupele¾o na zwiga zwa u vhala. • Zwivhumbeo zwa luambo, hu tshi katelwa na luambo lwa vhudzivha/kuambele. • Munanguludzo wa maipfi na luambo lwa maambele (mirero na maambele). • Kufha¾elwe kwa mafhungo. • Kuvhekanyelwe na kufha¾elwe kwa dziphara. • Ku¾ha¾huvhelwe kwa ¾hoho sa zwo ¾aniwaho nga zwi re ngomu/zwo faredzwaho nga u angaredza: mvulatswinga, kubveledzelwe kwa mihumbulo na magumo. MAHUMBULWA MALUGANA NA KUMAKELE/KU¹OLELWE KHETHEKANYO YA A: MAANEA MBUDZISO YA 1 APHENDIKISI YA C: KHETHEKANYO YA A: Rubriki ya u ¾ola/maka Maanea KHA VHA PFESESE: Kha vha shumise rubriki ya u ¾ola/maka (APHENDIKISI YA C) kha u ¾ola/maka Maanea i wanalaho kha masia¾ari a 11–12 a uyu memorandamu. KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA/MAKA KHRITHERIA MARAGA ZWI RE NGOMU NA VHUPULANI 30 LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA 15 TSHIVHUMBEO 5 ¹HANGANYELO 50 Kha vha shumise rubriki ya u ¾ola/maka (APHENDIKISI YA C) u ¾ola/maka maanea. 1. Kha vha vhale maanea o¾he vha kone u livhanya na/nanguludza khathegori yo teaho mafhungo aya zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU NA VHUPULANI. 2. Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha nanguludze/livhanye hafhu na khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3 3 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 3. Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha koneha u nanguludza/livhanya na mafhungo ayo zwi tshi kwama TSHIVHUMBEO. KHA VHA PFESESE • Mbuno dzo ½ewaho fhasi ha ¾hoho i¿we na i¿we kha iyi adendamu dzi thuse fhedzi sa tsumban»ila/gaidi kha vhamaki/vha¾oli. • Hu tea u ½ewa tshikhala/thendelo ya u dzhiela n¾ha n»ila ine mulingiwa a ¾ha¾huvhisa zwone/ngayo ¾hoho, naho zwi tshi nga vha zwo fhambani na izwo zwo ½ewaho kha idzo mbuno kana na mihumbulo/kuvhonele kwa vhone mu¾oli/mumaki. Vhalingiwa vha lavhelelwa u nanga ¾hoho NTHIHI ya maanea kha idzo dzo ½etshedzwaho vha ¿wala nga u shumisa maipfi a u bva kha 400 u swika kha a 450. Vhalingiwa vha nga ¿wala nga lushaka lufhio kana lufhio lwa maanea: nganetshelo, mbuletshedzo, a u vhuisa mihumbulo, a u ¾a¾a khani, a disikhesivi kana thimbwanywa/¾hanganyelo ya izwo. 1.1 NDI NGE NDI SI ¼ATE FULUFHELO. Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala maanea awe: • A nga ¿wala nga u sa la¾a fulufhelo na u kon»elela hawe ho mu »iselaho zwivhuya zwinzhi vhutshiloni hawe. • U bvisela khagala zwe zwa mu ¾u¾uwedza u sa la¾a fulufhelo. • Maanea aya u tea u a ¿wala nga n»ila ya u tou anetshela/u vhuisa mihumbulo/u buletshedza, nz. • Fhedzi arali mulingiwa a ¿wala lushaka lwa maanea ane ra pfa a tshi fusha ¾hoho ye a ½ewa, ha ½ewi nda¾iso. • Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho. [50] 1.2 NDI VHONUNGO-DZI-MULOMONI, A VHA ¶ALELWI NGA MULAMBO. Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala maanea awe: • Mulingiwa a nga ¿wala a tshi ¾alutshedza/anetshela/vhuisa mihumbulo nga ha vhathu vhane vha ambesa nga ha vhukoni havho/zwine vha vha nazwo ngeno vha si na mushumo une vha bveledza/zwi vhonalaho zwine vha ita. • Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho. • Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a ¿wala. [50] Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3 4 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 1.3 ºwalani maanea ane a fhela nga maipfi haya: ' ... MBILU YANGA I DZULELA U NTHOVHEDZA NGE NDA NGALANGADZA VHUMATSHELO HANGA.’ Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala maanea awe: • Mulingiwa a nga ¿wala nga ha zwithu zwi si zwavhu»i zwe a vha a tshi ita zwe zwa fhedza zwo ita uri a si vhe na vhumatshelo havhu»i. • U tea u sumbedza zwe a zwi ita zwine zwa dzulela u mu vhaisa na u »isola nga n¾hani hazwo. • Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho. • Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a ¿wala. [50] 1.4 MAMAGA TSHIKO TSHA NYALUWO YA IKONOMI, TSHIRA TSHA MUTAKALO. Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala maanea awe: • Mulingiwa u tea u thoma nga u ¾alutshedza/¾an»avhudza ¾hoho. • U tea u ¿wala nga zwivhuya zwine zwa »iswa nga mamaga sa: u bveledza mishumo ine ya nga ita uri vhushai vhu vhungudzee/vhu fhele. • U tea u dovha hafhu a ¿wala nga zwithu zwi si zwavhu»i zwine zwa »iswa nga n¾hani ha mamaga sa: malwadze o fhambanaho ane a nga »isa dzimpfu, u huvhala, nz. • Mulingiwa u fanela u sumbedza magumo a siaho muvhali a tshi »ivha zwine ene mulingiwa a imela zwone. • Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho. • Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a ¿wala. [50] 1.5 MU¹A, TSHIKULUTEDZI(TSHI¹U¹UWEDZI) TSHA VHUVHA HA MUSWA. ¹A¹ANI. Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala maanea awe: • Mulingiwa u tea u thoma nga u ¾alutshedza/¾an»avhudza ¾hoho iyi: • Mulingiwa a nga ¿wala a tshi sumbedza zwine mu¾a wa bveledzisa/ fha¾isa, kana u tshinya vhaswa, zwi nga amba zwivhuya/zwivhi zwine zwa bveledzwa nga kutshilele kwa afho mu¾ani. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3 5 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka • Mu¿we a nga ¾a¾a a tshi sumbedza u hanedza na uri a si mi¾a i yo¾he ine ya bveledza vhuvha ha vhaswa; na zwi¿we zwiimiswa zwi na mukovhe kha vhuvha/zwivhuya/zwivhi kha vhaswa. • Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho. • Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a ¿wala. [50] 1.6 KHA VHA PFESESE: Hu tea u vha na vhu¾umani vhukati ha maanea na tshifanyiso tsho nangwaho. 1.6.1 Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala maanea awe: • Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe. Tsumbo: Vhutshilo ha mishashani/Vhushai, na zwi¿we. • U ya nga ha itshi tshifanyiso, a nga anetshela/buletshedza/ vhuisa muhumbulo nga ha vhushai vhu wanalaho afho mishashani. • Kha sumbedze zwi kon»aho na zwi vhavhaho zwi bvelelaho afho fhethu. • Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho. • Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a ¿wala. [50] 1.6.2 Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala maanea awe: • Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe. Tsumbo: Maan»a nga u pfana/Vhuthihi, na zwi¿we. • Mulingiwa u tea u sumbedza ndeme ya u shumisana. • Kha sumbedze na nyan»ano ine ya wanala kha vhashumi/ vhadzulapo/vhorapolotiki, nz. • Kha dovhe a sumbedze u »idina na u thusana hune ha vha hone. • Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho. • Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a ¿wala. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3 6 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 1.6.3 Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala maanea awe: • Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe. Tsumbo: Khombo magondoni a Afrika Tshipembe, na zwi¿we. • Mulingiwa u tea u sumbedza uri ndi lini hune khombo dza mimo»oro dza bvelela nga vhunzhi, kana zwiitisi zwa idzo khombo. • Mulingiwa kha dovhe a sumbedze na zwine zwa nga itwa nga vha Muhasho wa Vhuendi hu u itela u thivhela khombo idzo. • Kha sumbedze na zwivhangi zwa khombo. • Kha dovhe a sumbedze u »idina ha muvhuso kha ndingedzo dza u thivhela khombo dzibadani. • Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho. • Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a ¿wala. ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 50 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3 7 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI MBUDZISO YA 2 APHENDIKISI YA D: KHETHEKANYO YA A: Rubriki ya u ¾ola/maka Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani. KHA VHA PFESESE: Kha vha shumise rubriki ya u ¾ola/maka (APHENDIKISI YA D) kha u ¾ola/maka Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani i wanalaho kha sia¾ari ¼a 13 ¼a uyu memorandamu. KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA /MAKA KHRITHERIA MARAGA ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO 15 LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA 10 ¹HANGANYELO 25 Kha vha shumise rubriki ya u ¾ola/maka (APHENDIKISI YA D) u ¾ola/maka zwibveledzwa zwa vhudavhidzani. 1. Kha vha vhale tshibveledzwa tsho¾he vha kone u livhanya na/nanguludza khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO. 2. Kha vha dovhe hafhu u vhala tshibveledzwa vha nanguludze/livhanye hafhu na khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA. KHA VHA PFESESE: • Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi funzwa zwo livhiswa kha maitele a zwino a u linga. • Izwi zwi tea u dzhielwa n¾ha musi hu tshi ¾olwa tshivhumbeo. • Kha vha ½ee maraga kha tshivhumbeo tsho teaho/tshone. • Kha vha sedzese kuvhekanyelwe/kukumedzelwe kwone kwo teaho musi hu tshi ¿walwa tshibveledzwa tshi¿we na tshi¿we. Vhalingiwa vha tea u ¿wala nga ha ¾hoho MBILI kha dzo ½etshedzwaho. Mutumbu wa phindulo i¿we na i¿we u tea u vha na maipfi a u bva kha a 180 u ya kha a 200. Luambo, redzhis¾ara, tshitaila na thouni zwi tea u livhanywa na nyimele. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3 8 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 2.1 VHURIFHI HA TSHISHAKA (INIFOMA·A) Zwi re ngomu na tshivhumbeo: • Ri lavhelela mafhungo a khumbelo yo livhiswaho kha muzwala wawe ya uri a »e a dzule nae a tshi mu kota, lwa vhege dzi si gathi vhunga a tshi khou lwala. • ¶iresi nthihi ya mu¿wali ine ya tevhelwa nga datumu. • ¶iresi i tewa u ¿walwa nga vhu»alo. • Zwiga zwa u vhala a zwi shumiswi mafheleloni a mitaladzi ya »iresi, theshano na magumo. • Theshano: Tsumbo: Vho-Nyadzanga. • Marangaphanµa kha ½ee muvhali ludungela lwa mafhungo ane a »o a wana kha mutumbu. • Mutumbu: Ndi hune ha wanala tshidziki tsha mafhungo, na ¾han»avhudzo yao. • Hu shumiswa luambo lwo teaho, lu si na miswaswo. • Nyonesano: Ndi hune mu¿wali a onesana na mu¿walelwa. • Magumo: Mu¿wali u ¿wala dzina ¼awe fhedzi. [25] 2.2 NGANEAVHUTSHILO YA MUFU Zwi re ngomu na tshivhumbeo: • Mulingiwa u tea u ¾ana n»ivho ya nganetshelo, hu si tshikho»o. • Nganeavhutshilo iyi i tea u ¾ana »ivhazwakale khathihi na zwivhuya zwe mufu a itela lushaka. • Dzina na tshifani zwa mufu, fhethu he mufu a bebelwa hone, mi¿waha, ma»uvha a mabebo na a u lovha, fhethu he mufu a lovhela hone, tshivhangi tsha lufu, tshifhinga tsha u lwala na madzina a mashaka, na zwi¿we-vho. • Zwe zwa swikelelwa zwa ndeme: pfunzo/u »idzhenisa kha mishumo ya zwitshavha, nz. • Nganeapfufhi nga ha mufu: u amba zwine mashaka na dzikhonani vha »o mu humbula ngazwo. • U dzheniswa ha milaedza ya ndiliso/zwikho»o u bva kha mu¾a, nz. [25] Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3 9 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 2.3 ATHIKILI YA GURANN¶A Zwi re ngomu na tshivhumbeo: • Athikili i tea u faredza kuvhulungelwe kwa ma»i afha muvhunduni wa mu¿wali. • ¹hoho i kungaho/i takadzaho. • ¹hoho i tevhelwa nga dzina ¼a mu¿wali. Tsumbo: Kuvhulungelwe kwa ma»i. • Mvulatswinga: Ndi hune mu¿wali a »ivhadza fhungo ¼ine a ¾o»a u amba nga ha¼o. U »ivhadza kuvhulungelwe kwa ma»i. • Mutumbu: Hu ¾an»avhudzwa mihumbulo ya fhungo ¼a kuvhungelwe kwa maµi, kulangele, kueletshedzele kwa vhathu, zwe zwa itwa kha u vhulunga ma»i na uri a fanela u vulwa lini, a valwa lini. • Tshitaila tshi nga vha tsha mbuletshedzo, tshi shumisaho figara dza muambo na zwi ¾okonyaho mihumbulo ya vhavhali. • Madzina, fhethu, zwifhinga, vhuimo na zwi¿we zwa ndeme zwi tea u ½etshedzwa/buletshedzwa kha athikili. • Phendelo: Ndi hune mafhungo a vhiniwa hone. [25] 2.4 INTHAVIYU Zwi re ngomu na tshivhumbeo: • Ri lavhelela nyambedzano yo livhiswaho kha ndeme ya u kunakisa mupo nga vhadzulapo, na n»ila ye vha zwi kona ngayo. • ¹hoho kha i vhe ye mulingiwa a randelwa yone. • Mvulatswinga: Kha hu ¾anwe nyambedzano vhukati ha vhathu vhavhili. • Mutumbu: Kha hu ½etshedzwe nyimele (sinario) hu sa athu u thomiwa u ¿walwa. Hu ¿waliwe madzina a vhabvumbedzwa u ya kha tshamonde tsha sia¾ari. Hu shumiswe kho¼oni (zwithoma) u bva kha dzina ¼a muambi/mubvumbedzwa. Hu pfukwe mutaladzi u bva kha uno muambi u ya kha a tevhelaho. Hu rekhodiwe nyambedzano nga u sielisana u bva kha uno muambi u ya kha u¼a. Mafhungo a tea u thoma phan»a ha hune dzina ¼a guma hone, zwo khethekanywa nga kho¼oni/ zwithoma. • Magumo: A tea u vha a fushaho. [25] Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3 10 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 2.5 ADZHENDA NA MAAMBIWA A MU¹ANGANO Zwi re ngomu. • Ri lavhelela maambiwa a mu¾angano wa u dzudzanyela mi¾a¾isano ya mitshino ya sialala ine ya »o farwa nga ¿wedzi wa Khubvumedzi tshitediamu tsha vhuponi honoho. • Mbofho/tsheo dzi tea u vha khagala sa zwone zwe zwa swikelwa. [25] 2.6 VHURIFHI HA TSHIOFISI (FOMA·A) Zwi re ngomu na tshivhumbeo. • Ri lavhelela mafhungo ane a vha a mbilaelo dza vhanameli/vhadzulapo vha tshi khou bvisela vhu»ipfi havho nga n»ila ine vhoradzithekhisi vha reilisa zwone, khathihi na u sa vha hone kana u sa vhonala ha vhaofisiri vha dzibadani u itela u langa nyimele. • ¶iresi mbili (ya mu¿wali na ya mu¿walelwa). • ¶iresi ya u thoma (i tea u ¿walwa datumu nga vhu»alo). • ¶iresi ya vhuvhili (i thoma nga mufari wa tshiimo sa 'Mu¿waleli' kana 'Mulanguli'). • Theshano: Ndaa/Aa. • ¹hoho ya mafhungo (i tea u ¿walwa nga madanzi kana ya talelwa arali yo ¿walwa nga ma¼e»ere ma¾uku). • Mutumbu: Hu ¾ahiswa mbilaelo nga vhu»alo, khathihi na mahumbulwa u bva kha vhanameli kana vhadzulapo. • Nyonesano kana phendelo yo faredzaho ndavhelelo. • Magumo (mu¿wali u ṅwala tshifani na dzina/inishia¼a). [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 50 MARAGAGU¹E: 100 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 11 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka PFESESANI: • Tshifhinga tsho¾he vha tshi ¾ola maanea a vhusiki, vha tea u shumisa rubriki iyi (BAMMBIRI ·A VHURARU). • Maraga dza 0–50 dzo khethekanywa dza bva zwipi»a zwi¾anu (5) zwihulwane zwa ¾halusamaimo. • Kha khritheria dzi angaredzaho Zwi re Ngomu, Luambo na Tshitaila, tshi¿we na tshi¿we tsha izwo zwipi»a zwa ¾halusamaimo tsho khethekanywa tsha bva zwipi»a zwivhili: tshipi»a tsha nṱha na tsha fhasi, tshiṅwe na tshi¿we tshazwo tsho faredza maraganyangaredzi dzo tshi teaho u ya nga u tevhekana hazwo. • Tshivhumbeo tshone a tshi kwamei nga heyi khethekanyo ya maimo a n¾ha na a fhasi. KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA 50] Khritheria Zwa n¾hesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/vhu Vhukoni ha fhasi U sa kona fushaho/ho linganelaho ZWI RE NGOMU NA 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 VHUPULANI -Mihumbulo i -Phindulo yo lundwa -Phindulo i fushaho -Phindulo i shaedzaho -Phindulo yo polikaho gobolaho/¾okonyaho i sa tshidele vhukuma -Mihumbulo yo ndunzhendunzhe tsho¾he (Zwo ¿waliwaho na vhambedzwi/lavhelelwiho -Zwi yelana tsho¾he na lunzhedzana lwo -Mihumbulo yo -Mihumbulo yo mihumbulo) Maimo a n¾ha -Mihumbulo ya vhu¾ali, i ¾hoho nahone zwa takadza linganelaho nahone zwi a vhilinganaho, nahone i ¾angananaho nahone i Nzudzanyo ya mihumbulo ¾okonyaho nahone yo -Hu na vhu¾anzi ha tendisea si na vhusiki ha mu½e si na sia na vhupulani/ vhibvaho mihumbulo yo vhibvaho -Zwo dzudzanywa nahone -Vhu¾anzi vhu si gathi -Ndi phambananadzo, U dzhiela nzhele ndivho, -Zwo dzudzanywa nahone zwa -Zwo dzudzanywa nahone zwa dovha zwa lunzhedzana ha nzudzanyo na u zwo sokou dovhololwa vha ¾anganedzaho dovha zwa lunzhedzana zwa dovha zwa lwo linganelaho/lu fushaho, lunzhedzana zwo -A zwo ngo mafhungo na nyimele tshidele lwa tsho¾he, hu tshi lunzhedzana tshidele lwa hu tshi katelwa teaho dzudzanywa nahone a katelwa marangaphan»a, tsho¾he, hu tshi katelwa marangaphanµa, mutumbu zwi na MARAGA 30 mutumbu na marangaphanµa, mutumbu na magumo/mupendelo ndunzhendunzhe magumo/mupendelo na magumo/mupendelo 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Ndi zwa n¾hesa, fhedzi zwo ri -Zwo lundwa tshidele -Phindulo i a fusha fhedzi -Phindulo yo anzaho u -A hu na ndingedzo ya shaedzinyana musutshelo wa -Mihumbulo i yelanaho, i hu na vhu¾udze¾udze hu¿we sa yelana ha mafhungo u fhindula maanea o lundwaho tshidele takadzaho vhu khakhisaho mu¾o»o -Mihumbulo i vho ¾hoho/mbudziso Maimo a fhasi lwa tsho¾hetsho¾he -Zwo dzudzanywa nahone -Mihumbulo yo sumbedza u liana na u -U polika tsho¾he na u -Mihumbulo yo vhibva ya zwa dovha zwa dzudzanywa lwa ndinganelo »a»isa sa tsha tea lwa tsho¾he lundwa lwa vhu¾ali lunzhedzana zwavhuµi, hu nahone i a tendisea -U shaedza vhu¾anzi -A zwi na sia nahone -Zwo dzudzanywa nahone zwa tshi katelwa -Hu na hu¿we u fusha ha ha nzudzanyo na zwo vhilingana dovha zwa lunzhedzana marangaphan»a, mutumbu nzudzanyo na ndunzhendunzhe zwo tshidele lwa tsho¾he, hu tshi na magumo/mupendelo ndunzhendunzhe, hu tshi teaho katelwa marangaphan»a, katelwa marangaphan»a, mutumbu na mutumbu na magumo/ magumo/mupendelo mupendelo Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 12 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA: 50] (i ya phan»a) LUAMBO, TSHITAILA & 14–15 10–11 6–7 2–3 0 U DZUDZANYA -Thouni, redzhis¾ara, -Thouni, redzhis¾ara, -Thouni, redzhis¾ara, -Thouni, redzhis¾ara, -Luambo a lu pfali Thouni, redzhis¾ara na tshitaila na µivhaipfi zwo tea tshitaila µivhaipfi zwo tea tshitaila µivhaipfi zwo tea tshitaila µivhaipfio -Thouni, redzhis¾ara, µivhaipfi zwo teaho tsho¾he tsho¾he ndivho, vha vhukuma ndivho, vha ndivho, vha ¾anganedzaho zwo tea zwi¾uku tshitaila µivhaipfi a ndivho/zwiitei na nyimele. ¾anganedzaho mafhungo na ¾anganedzaho mafhungo mafhungo na nyimele. ndivho, vha zwo ngo tea ndivho, Munanguludzo wa maipfi. Maimo a n¾ha nyimele. na nyimele. -U shumiswa ho teaho ha ¾anganedzaho vha ¾anganedzaho Kushumisele kwa luambo na -Lulambo ndi lwa -Luambo lu a ¾okonya, luambo u bveledza mafhungo na nyimele. mafhungo na nyimele. milayo, zwiga zwa u vhala, vhuµifhulufheli ha n¾hesa, lu nahone thouni yo ¾halutshedzo. -Ho shumiswa luambo -U ho¾efhala ha girama, mupele¾o. nyanyulaho tsho¾he. shumiswaho ndi i -Thouni yo tea lwa mutheo/fhasi µivhaipfi zwo anzesa -Lu a gobola, nahone lwo nyanyulaho. -U pfumiswa ha luambo ho -Thouni na lune u pfala ha pfuma u dzangelwa ha thouni -Hunzhi a hu na shumiswa u khavhisa zwi re kushumisele kwone mafhungo zwa si tsha -A hu na vhukhakhi ha vhukhakhi ha girama na ngomu. kwa maipfi a zwo ngo konadzea na kathihi/ girama na mupele¾o mupele¾o. tea zwa vho konµa -Lwo lundwa nga tshikili tsha -Lwo lundwa tshidele -¶ivhaipfi ndi yo vhukuma/tsho¾he. ma¾hakheni¾hakheni. vhukuma . shayedzaho vhukuma. 12–13 8–9 4–5 0–1 -Lulambo ndi lwa n¾ha -Luambo lu a kunga na u -U shumiswa ha luambo ho -Luambo lwo vhukuma nyanyula linganelaho, fhedzi hu tshi shumiswa lwa u sa Maimo a fhasi -Lu a gobola, nahone lwo -Thouni ndi yo teaho, i µi vha na vhu¾udze¾udze kona pfuma u dzangelwa ha nyanyulaho -Hu¿we u shumiswa ha -A hu na kana hu tou thouni. -Vhukhakhi vhu¾uku ha luambo ho teaho nga u vha na zwi¾uku¾uku -A hu na vhukhakhi ha girama na mupele¾o angaredza, fhedzi u zwi sumbedzaho girama na mupele¾o. -Zwo lundwa tshidele dzangelwa ha luambo ndi muvanganyo wa -Lwo lundwa nga tshikili tsha vhukuma ha fhasi. mafhungo/mitala. ma¾hakheni. -¶ivhaipfi yo ho¾efhala MARAGA: 15 lwa tsho¾he. TSHIVHUMBEO 5 4 3 2 1 Zwi¾alusi zwa -Kubveledzele kwa ¾hoho - Kubveledzele kwa ¾hoho -Kubveledzele kwa ¾hoho na -Dzi¿we mbuno ndi -Hu na u shaedza ha tshibveledzwa. kwa n¾hesa kwo lunzhedzanaho vhudodombedzi zwo tea dzi pfadzaho mbuno dzo teaho Kubveledzelwe kwa phara -Vhudodombedzi ha -Vhudodombedzi ha ¾hoho -Mafhungo/mitala, phara -Mafhungo/mitala na -Mafhungo/mitala na na tshivhumbeo tsha ma¾hakheni¾hakheni hu pfadzaho zwo fha¾wa lu fushaho phara zwi µi vha na phara zwo µala mafhungo/mitala. -Mafhungo/mitala, phara -Mafhungo/mitala, phara -Maanea o µi faredza zwi vhukhakhi vhukhakhi zwo fha¾wa na u lundwa lwa zwo vangwa lu pfadzaho. pfadzaho/tendiseaho. -Fhedzi maanea a tsha -Maanea ha na n¾hesa tsho¾hetsho¾he. µi pfala naho hu na mudzio/ha pfadzi. MARAGA: 5 vhukhakhi. MARAGANYANGAREDZI 40–50 30–39 20–29 10–19 0–9 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 13 DBE/2019 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA B: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA: 25] Khritheria Zwa n¾hesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 VHUPULANI NA -Phindulo ndi ya -Phindulo ndi yavhu»i -Phindulo ndi i -Phindulo ndi ya mutheo/ -Phindulo i sumbedza TSHIVHUMBEO ma¾hakhe¾hakheni, i sa vhukuma, i bvukululaho fushaho/linganelaho fhasi, i bvukululaho u shaya n»ivho ya vhambedzwi n»ivho yo dziaho ya vhukuma, i bvukululaho n»ivhonyana ya zwi¾alusi zwi¾alusi zwa lushaka Zwo ¿waliwaho na -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo zwi¾alusi zwa lushaka lwa n»ivho yo dziaho ya zwa lushaka lwa lwa tshibveledzwa mihumbulo vhibvaho tshibveledzwa zwi¾alusi zwa lushaka lwa tshibveledzwa -¹halutshedzo yo Nzudzanyo ya mihumbulo na -N»ivho yo ¾an»avhuwaho -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A tshibveledzwa -Hu na u polika hu¿we hu dzumbama, u polika vhupulani tsho¾he ya zwi¾alusi zwa hu na u polika -Ho ngo tou fara vhu¾ala vhonalaho naho o fara ndi hu hulwane U dzhiela nzhele ndivho, vha lushaka lwa tshibveledzwa -Zwi re ngomu na hone tsho¾he lini – hu na u vhu¾ala -A hu na u farana ha ¾anganedzaho mafhungo na -Ku¿walele kwo tou fombe mihumbulo zwo polika hu¿we hu vhonalaho -Zwi re ngomu na zwi re ngomu na nyimele kha sia ¼one lunzhedzana -Zwi re ngomu na mihumbulo a zwo ngo tou mihumbulo Phindulo na mihumbulo -Zwi re ngomu na -Zwo ¾an»avhudzwa lwa mihumbulo zwo »i farana tsho¾he lini -Zwidodombedzwa Nzudzanyo ya mihumbulo na mihumbulo zwo lunzhedzana tsho¾he, zwidodombedzwa lunzhedzana -Zwidodombedzwa zwi¾uku¾uku zwi vhupulani -Zwo ¾an»avhudzwa lwa zwo¾he zwi tikedza ¾hoho -Zwi¿we zwidodombedzwa zwi¾uku zwi tikedza ¾hoho tikedza ¾hoho U dzhiela nzhele ndivho, vha tsho¾he, zwidodombedzwa -Tshivhumbeo ndi tsho zwi tikedza ¾hoho -Hu na u shaedza hu -A ho ngo tevhedzwa ¾anganedzaho mafhungo na zwo¾he zwi tikedza ¾hoho teaho naho hu na -Nga u angaredza, vhonalaho ha kushumisele milayo yone ya tshivhumbeo/milayo na -Tshivhumbeo ndi vhukhakhi vhu¾uku tshivhumbeo ndi tshone, kwa milayo na tshivhumbeo tsha nyimele tshonetshone tsho teaho fhedzi hu na u polika tshivhumbeo tshibveledzwa tshibveledzwa hu¾uku -¹hahelelo/U shaedza ndi MARAGA 15 hu soliseaho LUAMBO, TSHITAILA NA 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 U SEDZULUSA -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila -Thouni, redzhis¾ara, -Thouni, redzhis¾ara, -Thouni, redzhis¾ara, -Thouni, redzhis¾ara, na »ivhaipfi, ndi zwi teaho tshitaila na »ivhaipfi, ndi tshitaila na »ivhaipfi, ndi tshitaila na »ivhaipfi, ndi tshitaila na »ivhaipfi, Thouni, redzhis¾ara, ndivho/u lwa ma¾hakhe¾hakheni zwi teaho tsho¾he ndivho, zwi teaho tsho¾he ndivho, zwi teaho zwi¾uku ndi zwi sa ananiho na nyanyula, tshitaila, vha ndivho, vha ¾anganedzaho vha ¾anganedzaho vha ¾anganedzaho ndivho, vha ¾anganedzaho ndivho, vha ¾anganedzaho mafhungo na mafhungo na nyimele mafhungo na nyimele mafhungo na nyimele mafhungo na nyimele ¾anganedzaho nyimele -Girama ndi yoneyone -Nga u angaredza, girama -Hu na hu¿we vhukhakhi -Girama yo shaedza, i na mafhungo na nyimele Munanguludzo wa maipfi nahone yo fha¾wa tshidele ndi yone nahone yo ha girama vhukhakhi ho vhalaho -Zwo »ala vhukhakhi Zwiga zwa mu¿walo na -A hu na vhukhakhi fha¾wa zwavhu»i -¶ivhaipfi i a fusha/ -¶ivhaipfi ndi yo nahone zwo ¾anganana mupele¾o -¶ivhaipfi ndi yavhu»i linganela shaedzaho vhukuma -¶ivhaipfi a i tei vhukuma -Fhedzi vhukhakhi vhu re -¹halutshedzo yo thithisea ndivho na khathihi MARAGA 10 -Hunzhi a hu na hone a vhu thithisi -¹halutshedzo yo vhukhakhi ¾halutshedzo ho¾efhala tsho¾he MARAGANYANGAREDZI 22–25 17–20 12–15 7–10 0–5 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa