Economics Grade 11 P1 Eastern Cape November 2015 Memo (Afr)

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 11 NOVEMBER 2015 EKONOMIE V1 MEMORANDUM PUNTE: 150 Hierdie memorandum bestaan uit 12 bladsye.

Downloaded from hlayiso.com 2 EKONOMIE V1 (EC/NOVEMBER 2015) AFDELING A (VERPLIGTEND) VRAAG 1 1.1 MEERVOUDIGEKEUSE-VRAE 1.1.1 C  Entrepreneur 1.1.2 B  bygetel 1.1.3 B  die regering 1.1.4 C  steenkool 1.1.5 B  Kapitaalwinsbelasting 1.1.6 B  Ekonomiese groei 1.1.7 A  onder 1.1.8 C  het waarde slegs omdat dit algemeen as ʼn ruilmiddel aanvaar word. (8 x 2) (16) 1.2 PAS ITEMS 1.2.1 D die bedrag geld wat ʼn natuurlike hulpbron verdien bo en behalwe sy oordrag verdienste 1.2.2 A gebeur wanneer die waarde van alle uitsette van al die ondernemings in die ekonomie net bymekaargetel word 1.2.3 B gee die beste moontlike uitkoms met ’n gegewe stel omstandighede 1.2.4 E sluit beskerming, sanitasie en water in 1.2.5 H verhouding tussen reële uitset en inset 1.2.6 F ’n statistiese maatstaf wat gebruik word om die ongelykheid van inkome verdeling uit te druk 1.2.7 G die waarde van bankbates wat gehou word in die vorm van kontant om die dag-tot-dag onttrekkings deur kliënte asook finansiële verpligtinge na te kom 1.2.8 C finansiële bystand wat nie terugbetaal moet word nie (8) (8 x 1) 1.3 GEE EEN BEGRIP 1.3.1 Nominale lone  1.3.2 Nie-duursame goedere  1.3.3 Privatisering  1.3.4 Ekonomiese ontwikkeling  1.3.5 Verbruikerskaarte  1.3.6 Handelstekort  (6 x 1) (6) TOTAAL AFDELING A: 30 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2015) EKONOMIE V1 3 AFDELING B: (Beantwoord enige DRIE vrae uit hierdie afdeling.) VRAAG 2: MAKRO-EKONOMIE 2.1 2.1.1  Individue moet hul grondwetlike reg gebruik om te stem vir die politieke party wat dieselfde doelwitte as hulle nastreef.   Hulle moet deelneem aan die amptelike strukture wat in plek is, soos rade, komitees en forums.   Hulle doen beroepe deur die media, openbare gemeenskapsorganisasies, soos belastingbetalersverenigings, petisies en gemagtigde betogings en optogte.  (Enige 2 x 1) (2) 2.1.2 Die totale waarde van alle finale goedere en dienste wat binne die grens van ʼn land in ʼn spesifieke periode, gewoonlik een jaar, geproduseer word.  (1 x 2) (2) 2.2 DATA RESPONS 2.2.1 Is mense wat nie geskik is vir werk nie.  Mense bo die ouderdom van 65.  Diegene onder die ouderdom van 15 jaar.  (Enige toepaslike antwoord) (Enige 1 x 2) (2) 2.2.2 4 364/17 482 x 100 = 25% of 24,9%  (2) 2.2.3 Daar is ’n toename/neem toe.  (2) 2.2.4  Skool opvoeding   Werkverwante opleiding   Gesondheid  (Enige 2 x 2) (4) 2.3 DATA RESPONS 2.3.1 Is ʼn ekonomie wat vraag en aanbod gebruik om die vrae wat, hoe en vir wie om goedere en dienste te produseer, te beantwoord.  (2) 2.3.2 Individue neem hulle eie besluite en het vryheid van keuse sonder om deur die regering voorgeskryf te word.  Die produksiefaktore word privaat besit en beheer.  (Enige toepaslike antwoord) (Enige 1 x 2) (2) 2.3.3 Selfbelang of private gewin.  (2) 2.3.4  Dit werk outomaties   Innovering   Keuse   Ekonomiese groei   Verspreiding van inkome en rykdom   Doeltreffendheid  (Enige 2 x 2) (4) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 4 EKONOMIE V1 (EC/NOVEMBER 2015) 2.4 Verduidelik kapitaal- (intermediêre) goedere en dienste.  Hierdie goedere help om ander goedere te vervaardig en word nie direk opgebruik nie.   Bv. masjinerie en toerusting wat gebruik word in produksie.   Word gekoop deur vervaardigers van goedere en dienste.   Sluit ook goedere en dienste in wat half-klaar is of die finale stadium moet bereik voordat dit vir verbruik gereed is.   Vereis nog prosessering ten einde dit ʼn finale produk te maak.  (Enige 4 x 2) (8) 2.5 Bespreek kortliks die doeltreffendheid in die lewering van sosiale dienste in Suid-Afrika.  Onderwys en opleiding  Onderwys is die enkele grootste uitgawe-item in die begroting.  Dit sluit in basiese onderwys in skole, VOO kolleges en universiteite, om geletterdheid te verhoog.  Gesondheidsorg Om basiese gesondheidsdienste aan die hele gemeenskap te verskaf.  Vraag na gesondheidsorg gaan waarskynlik toeneem namate meer pasiënte behandeling moet ontvang vir MIV/Vigs en TB.   Behuisingsfunksie  Sluit die voorsiening van behuising aan armes is.   Sosiale sekuriteit  Probeer die basiese behoeftes van sommige individue bevredig. Dit beskerm ook en bevorder die regte van weerlose groepe soos kinders, ouer persone, vroue en mense met gebreke.   Openbare orde en veiligheid  Fisiese beskerming sluit in die weermag, polisie, kriminele regstelsel en korrektiewe dienste. Dit is kollektiewe dienste.  Die kwaliteit en doeltreffendheid van hierdie dienste maak dat gemeenskappe en individue veilig en beskerm voel, of nie.  (2 x 4) (8) [40] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2015) EKONOMIE V1 5 VRAAG 3: EKONOMIESE STREWES 3.1 3.1.1  Vlak van onderwys en tersiêre kwalifikasies.   Ligging van streek, met hoër inkome in stedelike gebiede in vergelyking met plattelandse gebiede.   Ekonomiese sektor met primêre sektor verdienste wat laer is as verdienste in die tersiêre sektor.   Mate van gelyke indiensname, waar daar inkome verskille is as gevolg van ras- en geslagsdiskriminasie.  (Enige toepaslike antwoord.) (Enige 2 x 1) (2) 3.1.2  Om die funksionering van markte te versterk.   Om ekonomiese groei en ontwikkeling te bevorder.   Om herverdeling van inkome en rykdom te verseker.  (Enige 1 x 2) (2) 3.2 DATA RESPONS 3.2.1  Angola   Botswana   DRK   Lesotho   Malawi   Mauritius   Mosambiek   Namibië   RSA  Seychelle   Swaziland   Tanzanië   Zambië   Zimbabwe   Madagaskar  (Enige 2 x 1) (2) 3.2.2 Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap  (2) 3.2.3  Ekonomiese welstand   Verbetering van lewensstandaard en lewenskwaliteit   Vryheid en sosiale regverdigheid en vrede en sekuriteit vir die mense van Suider-Afrika.  (Enige 1 x 2) (2) 3.2.4  Vryhandelgebied   Doeane-unie   Gemeenskapsmark   Ekonomiese-unie   Monetêre-unie  (Enige 2 x 2) (4) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 6 EKONOMIE V1 (EC/NOVEMBER 2015) 3.3 DATA RESPONS 3.3.1 ʼn Bankmislukking vind plaas wanneer ʼn bank nie in sy kliënte se vraag na kontant kan voorsien nie.  (2) 3.3.2 SARB meng in om ʼn verlies aan vertroue in die banksektor te voorkom.  Die SARB waarborg dat deposante nie die geld sal verloor wat hulle by geregistreerde banke gedeponeer het nie.  (2) 3.3.3  Het die geld verloor.   Verloor beleggingsaandeel in die bank.   Verloor vertroue in die bankstelsel.   Kan huis verloor.  (Enige toepaslike antwoord) (Enige 1 x 2) (2) 3.3.4  Swak bestuur   Swak kredietbeheer   Slegte skuld  (Enige 2 x 2) (4) 3.4  Bespreek kortliks die doelwitte van monetêre beleid.  Verseker ekonomiese groei in die land deur die waarde van die geldeenheid te beskerm.   Beheer die aanbod van geld en die vlakke van krediet tot voordeel van verbruikers en ondernemings.   Bestuur stabiele toestande in die finansiële industrie.   Stel rentekoerse vas en bevorder beleggings en besparings, maar moet ook redelik wees teenoor diegene wat geld leen.   Wisselkoerse, wat voordelig is vir die hele land, behoort in stand gehou te word.  (4 x 2) 3.5 Ontleed lae lewensstandaard en lae vlakke van produktiwiteit as kenmerke van ontwikkelende lande. Lae lewenstandaard  Lewensstandaard word gemeet kragtens per capita BNI, of kragtens reële per capita BNI indien dit oor ’n tydperk gemeet word.   Die lewensstandaard in ontwikkelende lande is oor die algemeen laag, hoofsaaklik as gevolg van die lae vlakke van inkome.   Dit lei tot armoede, onvoldoende behuising, swak gesondheidsorg, beperkte onderwys, hoë kinder-mortaliteit en lae lewensverwagting.   Mense sukkel om hulle basiese behoeftes te bevredig en voldoen nie aan hulle potensiaal nie.  (2 x 2) (4) Lae vlakke van produktiwiteit  Produktiwiteitvlakke is laag as gevolg die gebrek aan kundigheid, veral in sleutelgebiede soos wetenskappe en tegnologie.   Ander toestande soos swak gesondheid, swak voeding en gebrek aan innovasie kom ook algemeen voor.  (2 x 2) (4) [40] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2015) EKONOMIE V1 7 VRAAG 4: MAKRO-EKONOMIE EN EKONOMIESE STREWES 4.1 4.1.1  Sellulêre-telefoon   Satelliet-telefoon   Radio-telefoon  (Enige toepaslike antwoord aanvaarbaar) (2 x 1) (2) 4.1.2 Is mense wat uitgesluit word van betekenisvolle deelname in die gemeenskap, en wie se behoeftes meestal nie deur die owerhede aangespreek word nie.  (Enige toepaslike antwoord) (1 x 2) (2) 4.2 DATA RESPONS 4.2.1 Is die totale besteding deur plaaslike huishoudings en private nie- winsnemende instellings wat huishoudings bedien, op nuwe finale goedere en dienste  (2) 4.2.2  Duursame goedere   Semi-duursame goedere  (2 x 1) (2) 4.2.3 Neem toe teen ʼn geringe stadige pas/neem af/daal.  (Aanvaar enige toepaslike antwoord) (2) 4.2.4 Nie-duursame goedere – word verbruik of vernietig in die proses van verbruik  Byvoorbeeld – voedsel, drank en tabak, huishoudelike brandstof, krag en water  (Aanvaar enige toepaslike voorbeeld) (2 x 2) (4) 4.3 DATA RESPONS 4.3.1 Verstedeliking – is die beweging van mense van plattelandse gebiede na stedelike gebiede.  (Aanvaar enige toepaslike voorbeeld) (2) 4.3.2  Hoër ekonomiese groei in stedelike gebiede lok mense op soek na werksgeleenthede.   Vir beter onderwys.   Beter gesondheidsorgdienste   Besoek familie  (Aanvaar enige toepaslike antwoord) (Enige 2 x 2) (4) 4.3.3  Vlak van ontwikkeling  (2) 4.3.4  Gebrekkige infrastruktuur – tekort aan behuising, skole, hospitale, water- en elektrisiteitverskaffers.   Oorbevolking – vervoerprobleme en verkeersopeenhopings   Omgewingskade deur ontwikkeling van informele behuising   Hoë werkloosheid  (Aanvaar enige toepaslike antwoord) (Enige 1 x 2) (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 8 EKONOMIE V1 (EC/NOVEMBER 2015) 4.4 Verduidelik kortliks enige TWEE faktore wat die wins van ʼn entrepreneur beïnvloed.  Die vaardigheid van die entrepreneur  Entrepreneur wat kostes kan beheer, doeltreffend produseer en pryse en verkope akkuraat kan skat en verdien waarskynlik hoër winste as diegene met ʼn gebrek aan soortgelyke vaardighede. Hulle is bevoeg.   Produksieprosesse en -tegnieke  Entrepreneurs moet besluit watter produksiemetodes hulle gaan gebruik.  Besluite moet geneem word oor of hulle op groot skaal gaan produseer of slegs op bestelling.  Die masjinerie wat tydens produksie van goedere gebruik word, sal die produksiekoste sowel as die pryse van die produkte bepaal.   Die vraag na die produk  ʼn Vraag na goedere het ʼn invloed op wins. As die vraag na die produk hoog is, sal verkope toeneem en die wins sal ook hoër wees en omgekeerd.  (Enige 2 x 4) (8) 4.5 Bespreek die doelwitte van NEPAD (8)  Om volhoubare groei en ontwikkeling in Afrika-lande te verseker.   Voorkom dat Afrika gemarginaliseerd word en ontwikkel die vermoë om op wêreldmarkte mee te ding.   Verlig armoede deur agterstande in dienslewering uit te wis.   Versnel die bemagtiging van die vrou.   Bereik die Millennium Ontwikkelingsdoelwitte  (Enige 4 x 2) (8) [40] TOTAAL AFDELING B: 80 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2015) EKONOMIE V1 9 AFDELING C Beantwoord enige EEN van die twee vrae uit hierdie afdeling in die ANTWOORDEBOEK. STRUKTUUR VAN DIE OPSTEL PUNTETOEKENNING Inleiding Maks. 2 Inhoud: Maks. 26 Hoofgedeelte: Bespreek in detail/In diepte bespreking/Ondersoek/Bespreek krities/Ontleed/ Vergelyk/Evalueer/Onderskei/ Verduidelik/ Assesseer/Debatteer Addisionele gedeelte: Gee eie mening/Bespreek Maks.10 krities/Evalueer/Evalueer krities/Teken ʼn grafiek en verduidelik/Gebruik gegewe grafiek en verduidelik/ Voltooi die gegewe grafiek/Bereken/Lei af/Vergelyk/ Verduidelik/Onderskei/ Interpreteer/Debatteer kortliks Slot Maks .2 TOTAAL 40 VRAAG 5: MAKRO-EKONOMIE Bespreek die ekonomiese belangrikheid van primêre sektor in die ekonomie. Evalueer die programme wat die regstelling van die grondkwessie in Suid-Afrika aanspreek, krities. INLEIDING Die primêre sektor bestaan uit alle ekonomiese aktiwiteite wat in die eerste stap van die produksieproses van primêre produkte is, byvoorbeeld mynwese, landbou, bosbou en visserye.  (Aanvaar enige toepaslike inleiding) Maks. 2 (3) INHOUD Belangrikheid van die primêre sektor  Verskaf voedsel en minerale:  Sommige landbouprodukte word ingevoer.  Suid-Afrika is amper selfvoorsienend in alle minerale behalwe ru-olie en ander olieprodukte wat ingevoer moet word.   Verdien buitelandse valuta deur uitvoere, wat inruil weer vir invoere van ander produkte betaal   Lei werkers op en skep werksgeleenthede  Werkers moet in die gebruik van masjinerie opgelei word. Werksgeleenthede word in die mynbou industrie geskep.  Landbou is ’n belangrike werkverskaffer vir plattelandse mense, alhoewel die getalle in die laaste jare afgeneem het.   Voorsiening van grondstowwe vir die sekondêre nywerhede  Visserye, mynbou en bosbou speel ʼn belangrike rol in die uitbreiding en vestiging van die sekondêre nywerhede in Suid-Afrika.   Bydrae tot BBP  A.g.v. die daling in die bydrae van die primêre sektor tot die BBP, is dit belangrik dat die primêre sektor se rol in werkskepping steeds bestaan.  Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 10 EKONOMIE V1 (EC/NOVEMBER 2015)  Bron van kapitaalvorming  Die primêre sektor benodig groot bedrae kapitaal om goedere te produseer. Buitelandse investering speel ʼn belangrike rol in die uitbreiding van hierdie nywerhede.   Stimulasie van navorsing en ontwikkeling  In die primêre sektor is daar navorsingsinstitute wat navorsing doen oor metodes om produktiwiteit en kwaliteit ʼn hupstoot te gee.  Bron van staatsinkome  In hierdie sektor ontvang die SAID belastings van alle nywerhede.  Goudmynmaatskappye betaal ekstra belasting, wat deel van ’n belangrike bron vir staatsinkome uitmaak.   Positiewe invloed op infrastruktuur  Die ontwikkeling van landboustreke en die ontdekking van minerale het ʼn belangrike rol in die land gespeel.  Maks. 26 (Maks. 9 indien slegs genoem)  ADDISIONELE GEDEELTE Krities evalueer die programme wat die regstelling van die grondkwessie in Suid- Afrika aanspreek, krities.  Grondhervormings/Grondrestitusieprogram  Die doel van hierdie program is om die geldigheid van eise te ondersoek, grond terug te gee of finansiële vergoeding aan eisers uit te betaal.  Mense wie van hulle grond onteien is as gevolg van rasse-diskriminerende wette en praktyke.  Grondherverdelingsprogram  Die doel is om voorheen benadeelde Suid-Afrikaners toegang tot landbougrond te gee.  Die regering het oorspronklik gemik om 30% van Suid-Afrikaners se landbougrond teen 2014 te herverdeel. Hulle het in 2010 toegegee dat die doelwit nie teen 2014 bereik sou word nie en 2025 as ʼn meer realistiese datum aangedui.  Die klem het verskuif van vinnige herverdeling van grond na meer ondersteuning aan gevestigde begunstigdes.  Maks. 10 (Indien slegs genoem maks. 2 punte) SLOT Die primêre sektor het ʼn baie belangrike rol, deur mense van voedsel en grondstowwe sedert die antieke tyd te voorsien.  Maks. 2 (Aanvaar enige toepaslike slot) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2015) EKONOMIE V1 11 VRAAG 6: EKONOMIESE STREWES  Bespreek en evalueer die metodes wat deur die regering gebruik word om inkome en rykdom te herverdeel.  Verduidelik kortliks die redes vir ongelyke verdeling van inkome. INLEIDING Een van die makro-ekonomiese doelwitte van die regering is om te ekonomiese regverdigheid in die land te verseker.  Daarom moet die regering maatreëls instel om die grootte van die inkomstegaping tussen die ryk en die arm te laat krimp.  (Aanvaar enige toepaslike inleiding) Maks. 3 INHOUD Herverdelingsmetodes  Belasting  Belasting is ʼn instrument wat deur die regering gebruik word vir die herverdeling van inkome.  Meeste regerings gebruik ʼn progressiewe belastingstelsel om inkome te herverdeel  In terme van progressiewe belasting, betaal die wat meer verdien, meer belasting. Die addisionele inkome wat verkry word indien die belastingkoers verander, kan gebruik word om sosiale sekuriteitsprogramme te finansier.  Die regering herverdeel dus inkome van die rykes na die armes op hierdie manier.   Sosiale sekuriteit  Regering gebruik inkomste uit belasting om te betaal vir sy sosiale sekuriteit programme. Oordragbetalings soos ouderdomspensioene en ongeskiktheidstoelaes word betaal uit belasting inkome.  Die regering voorsien ook nie-kontant voordele soos kospakkies, gratis onderwys en gratis mediese dienste aan die armes.  Hierdie voordele help om die lewensstandaard van diegene in lae inkome groepe te verhoog en verklein die ongelykheidsgaping.  Minimum lone  Die regering kan minimum loon vereistes implementeer.  Geen werkgewer word toegelaat om sy werkers ʼn laer loon as die voorgeskrewe minimum loon te betaal nie.  Dis om te verseker dat werkers ten minste aan die minimum lewensstandaard kan voldoen.  Regstellende beleide  Daar is ʼn aantal beleide wat deur die Suid-Afrikaner regering geïmplementeer is om die ongelykhede van die verlede aan te spreek.  ʼn Verskeidenheid beleide is sedertdien ingestel om die voorheen benadeelde groepe te bemagtig.  Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 12 EKONOMIE V1 (EC/NOVEMBER 2015)  Swart Ekonomiese Bemagtiging  SEB is ʼn regerings inmengingsbeleid wat in 1996 ingestel is om ongelykhede van die verlede aan te spreek.  Die wet voorsien die fondasie vir transformasie van die Suid-Afrikaanse ekonomie sodat swartmense wat die land se ekonomie besit, bestuur en beheer beduidend kan verhoog en inkome ongelykhede daadwerklik kan verminder.   Grondhervorming en grondherverdeling  Die doel is om grond terug te gee aan diegene wat dit verloor het as gevolg van diskriminerende wette en praktyke. Grondherverdeling fokus op grond vir residensiële en produktiewe gebruik. Dit word gebaseer op ʼn gewillige-koper, gewillige-verkoper beginsel.  Die regering mik daarna om 30% van die land se landbougrond aan voorheen benadeelde mense te oorhandig. Grond is ʼn groot rykdom bate as dit behoorlik aangewend word.   Eiendom subsidies  Eiendomme word gebruik om begunstigdes te help om eienaarskap van vaste residensiële eiendom te bekom.  Die regering se behuisingsubsidie-skema voorsien ses befondsingopsies aan kwalifiserende persone wat minder as R3 500 per maand verdien.  Die subsidie mag gebruik word om lenings van banke aan te vul.  ADDISIONELE GEDEELTE Verduidelik kortliks die redes vir ongelyke verdeling van inkome. Ongelyke besit van rykdom  – Wanneer rykdom inkomste genereer in die vorm van wins, rente en dividende, veroorsaak verskille in rykdom ook verskille in inkome. Verskille in die samestelling van huishoudings –  Sommige huishoudings is groot en ander is klein.  Verskille in vaardighede en kwalifikasies –  Diegene met gevorderde vaardighede en kwalifikasies is geneig om meer te verdien. Diskriminasie –  Die inkome van sommige groepe is nadelig beïnvloed deur diskriminasie in terme van werksgeleenthede, vergoeding en bevorderingsmoontlikhede.  (Enige 5 x 2) (10) (Indien slegs genoem maks. 4 punte) SLOT In Suid-Afrika, word ekonomiese regstelling aangewend om die lewensstandaard van alle mense te verbeter. Dit word gedoen deur elkeen se toeganklikheid tot ekonomiese hulpbronne, te verbeter, deur gelyke geleenthede te bied. Maks. 2 (Aanvaar enige toepaslike slot) [40] TOTAAL AFDELING C: 40 GROOTTOTAAL: 150 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief