Economics Grade 11 Eastern Cape November 2013 Memo

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 11 NOVEMBER 2013 EKONOMIE V1 MEMORANDUM PUNTE: 150 Hierdie memorandum bestaan uit 14 bladsye.

Downloaded from hlayiso.com 2 EKONOMIE V1 (NOVEMBER 2013) AFDELING A VRAAG 1 1.1 1.1.1 B  entrepreneur 1.1.2 B  kapitaal 1.1.3 A  regering 1.1.4 B  steenkool 1.1.5 C  Lorenz 1.1.6 B  HOP 1.1.7 A  armoedelyn 1.1.8 C  Suid-Afrikaanse Reserwebank (8 x 2) (16) 1.2 1.2.1 G Vervang Doeane-unie Ooreenkoms van 1910 1.2.2 E Totale waarde van finale goedere wat binne die grense van ’n land geproduseer word 1.2.3 B Vrye-mark ekonomie 1.2.4 A Ontginning van grondstowwe 1.2.5 F Tradisionele genesing en medisyne 1.2.6 C Persentasie van totale bevolking wat in armoede leef 1.2.7 H Bank spaarrekeninge en termyndeposito’s 1.2.8 D Mense met dringende behoeftes wat nie deur die regering aangespreek word nie (8 x 1) (8) 1.3 1.3.1 WAAR  1.3.2 ONWAAR  1.3.3 WAAR  1.3.4 tjek  1.3.5 ontwikkelende  1.3.6 entrepreneur  (6 x 1) (6) TOTAAL AFDELING A: 30

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) EKONOMIE V1 3 AFDELING B (Beantwoord enige TWEE vrae uit hierdie afdeling.) VRAAG 2 2.1 Noem enige TWEE kategorieë van arbeid.  Hoër vlak/Geskoolde   Intermediêre vlak/Half geskoolde   Laer vlak/Ongeskoolde  (Enige 2 x 2) (4) 2.2 DATA RESPONS 2.2.1  Produksiemetode   Inkomemetode   Bestedingsmetode  (Enige 2 x 2) (4) 2.2.2  Intermediêre goedere Goedere en dienste wat deur ander besighede as insette gebruik word  om goedere en dienste te produseer of goedere wat aangekoop word om weer verkoop te word.   Finale goedere Goedere en dienste wat nie as insette deur ander besighede gebruik word nie,  maar wat deur verskillende deelnemers verbruik word.  (4) 2.2.3  Dit is die totale besteding, op finale goedere en dienste, deur huishoudings en privaat nie-winsgewende instellings.  (2) 2.3 DATA RESPONS 2.3.1  Volhoubare toename in kommoditeitspryse.   Sterk vraag uit Asië en ander opkomende ekonomieë.  (Enige 1 x 2) (2) 2.3.2  Geologiese uitdagings  (4)  Toename in produksiekoste 

Downloaded from hlayiso.com 4 EKONOMIE V1 (NOVEMBER 2013) 2.3.3  Verskaf voedsel en minerale   Verdien buitelandse valuta   Lei werkers op en skep werkgeleenthede   Verskaf grondstowwe vir sekondêre nywerhede   Voorsien elektrisiteit   Stimuleer ekonomiese groei   Bydrae tot BBP   Toename in staatsinkome  (Enige 2 x 2) (4) 2.4 Verduidelik die voordele van ’n mark-ekonomie kortliks. Privaat eienaarskap   Dit moedig individue aan om kreatief te wees in die manier hoe hulle hul hulpbronne aanwend.  Doeltreffende gebruik van hulpbronne   Hulpbronne word doeltreffend gebruik ten einde maksimum produktiwiteit en minimum vermorsing te bewerkstellig.  Verbetering van persoonlike welvaart   Individue is vry om welvaart bymekaar te maak en dit aan te wend om welvaart verder uit te brei.  Hoë vlak van keuse   Nuwe besighede sal tot die mark toetree a.g.v. winste.   Verbruikers word voor ’n wye verskeidenheid keuses van goedere en dienste gestel.  Dit werk outomaties   Die hoe, wat en vir wie probleme word deur die dryfkrag van eiebelang outomaties opgelos.  Innovasie   Sterk aansporings om hoë kwaliteit goedere te produseer.  Ekonomiese groei   Baie dinamies a.g.v. dryfkrag van winste en kontrolerende kragte van mededinging.  Verspreiding van inkomste en rykdom   Hulpbronne word toegeken aan diegene met koopkrag. 

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) EKONOMIE V1 5 Risiko   Individue neem versekering uit om risiko’s te verminder.  Enige 2 x (2 + 2) (8) 2.5 Verduidelik die ekonomiese belangrikheid van ‘energie’ as deel van Suid-Afrika se infrastruktuur, kortliks.  Energie is noodsaaklik vir die funksionering van die moderne gemeenskap.   Groot hoeveelhede energie word deur nywerhede en huishoudings verbruik. / Nywerhede kan nie sonder energie funksioneer nie.   Die verlies aan energie vir kort tydperke kan tot groot verliese aan inkome lei, vir besighede in alle sektore.   Gebruik van tegnologie om elektrisiteit te genereer uit hernieubare bronne is een van die groei sektore.   Energie sektor verskaf werk aan ’n groot groep in die arbeidsmag.   Dit verdien ook buitelandse valuta deur elektrisiteit aan ander lande te verkoop.   Betroubare vervoer en kommunikasie is nie moontlik sonder elektrisiteit nie.  (Enige 4 x 2) (8) [40] VRAAG 3 3.1  Ontwikkeling deur handel in landbou-produkte. / Natuurlike hulpbronne   Ontwikkeling deur arbeidsintensiewe ontwikkelingsprogramme.   Ontwikkeling deur opvoedkundige hervorming.   Ontwikkeling van die kwaliteit van menslike hulpbronne. / Menslike ontwikkeling   Ontwikkeling deur industrialisasie van die ekonomie.   Entrepreneurskap   Diversifikasie van die plattelandse ekonomie.   Ontwikkeling deur buitelandse investering, lone en hulp. / Kapitaal   Ontwikkeling deur toegang tot moderne tegnologie. / Tegnologie   Ontwikkeling van infrastruktuur.   Verskaffing van ’n stabiele makro-ekonomiese omgewing.  (Enige 2 x 2) (4) 3.2 DATA RESPONS 3.2.1 Dit is die aantal mense in ’n land of streek wat in armoede bly.  (2) 3.2.2 47,09%  (2) 3.2.3 Absolute armoede Verwys na ’n situasie waar mense nie hulle basiese behoeftes kan bevredig nie.  Relatiewe armoede Verwys na ’n situasie waar mense as arm beskou word in vergelyking met die res van die gemeenskap.  (4)

Downloaded from hlayiso.com 6 EKONOMIE V1 (NOVEMBER 2013) 3.2.4 Gauteng  (2) 3.3 DATA RESPONS 3.3.1 Dit is die rentekoers waarteen banke geld by die Reserwebank leen.  (2) 3.3.2  Verbeterde inflasiesyfers   Voortslepende eurosone krisis.  (4) 3.3.3  Dit is ’n laekoste nasionale bankrekening.   Die doel is om bankdienste te bied aan lae inkome verdieners.   Aan hulle wat buite bereik van bankdienste is.   Dit is ’n inisiatief deur hoof banke om volledig bankdienste binne 15 km van alle Suid-Afrikaners te plaas.  (Enige 2 x 2) (4) 3.4 Verduidelik kortliks die rol van die SAOG in Suider-Afrika.  Om ontwikkeling en ekonomiese groei te fasiliteer regoor die streek. / Streef ekonomiese samewerking en integrasie van lidlande na.   Om beleide te harmoniseer.  ROI’e word aangemoedig.   Om ’n vryhandel gebied daar te stel.   Bied goeie handels- en beleggingsgeleenthede.   Sosio-ekonomiese ontwikkeling wat armoede verligting en uitroeiing sal verseker.   Moedig gemeenskaplike waardes en stelsels aan. / Voorstander van gemeenskaplike mark en monetêre stelsel.   Konsolidering en behoud van demokrasie, vrede en sekuriteit.  (Enige 4 x 2) (8) 3.5 Bespreek ‘lae vlakke van produktiwiteit’ as een van die eienskappe van ontwikkelende lande.  Ontwikkelende lande word gekenmerk deur lae vlakke van arbeid produktiwiteit.   Lae vlakke van onderwys en opleiding.   Gebrek aan fisiese kapitaal soos masjinerie en tegnologie.   Wanvoeding lei tot swak menslike ontwikkeling.   Swak beheer oor produksiefaktore.   Gebrek aan goeie openbare dienste soos vars drinkwater, sanitasie, vullisverwydering, ens.   Hoë voorkoms van water verwante en omgewings siektes. (Enige 4 x 2) (8) [40]

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) EKONOMIE V1 7 VRAAG 4 4.1  Kindersorg-toelae   Afhanklikheidsorg-toelae   Oorlogveteraan-toelae   Pleegsorg-toelae   Ouderdomspensioen   Ongeskiktheidstoelae  (Enige 2 x 2) (4) 4.2 DATA RESPONS 4.2.1 Suid-Afrika  (2) 4.2.2 Handelsurplus Verwys na ’n situasie waar ’n land se totale uitvoere meer is as sy invoere.  Handelstekort Verwys na ’n situasie waar ’n land se invoere meer is as sy uitvoere.  (6) 4.2.3 Dit is goedere en dienste wat plaaslik geproduseer word en aan ander land verkoop word.  (2) 4.3 DATA RESPONS 4.3.1 ’n Leefbare loon  (2) 4.3.2 Nominale lone Die bedrag geld wat werkers aan die einde van ’n periode ontvang.  Reële lone Die waarde van goedere en dienste wat ’n werker kan koop met sy nominale loon.  (4) 4.3.3  Doel is om ’n inkome te verdien.   Dit is deel van die eienaar. / Kan nie van die werker geskei word nie.   Dit kan nie gestoor word nie.   Wissel in kwaliteit.   Aanbod kan nie skielik verhoog word nie.  (Enige 2 x 2) (4) 4.4 Verduidelik finale verbruiksbesteding deur die owerheid kortliks.  Toon aan hoe die regering sy inkome aanwend.   Finansiering van goedere en dienste deur die openbare sektor benodig.   Besteding deur alle departemente van sentrale, provinsiale en plaaslike owerhede.   Verbruiksbesteding op dienste gelewer aan die gemeenskappe.

Downloaded from hlayiso.com 8 EKONOMIE V1 (NOVEMBER 2013)  Bestaan uit:  Lone en salarisse van werknemers   Aankope van goedere en dienste van ’n nie-kapitale aard en   Die toegerekende waarde van kapitaalverbruik (waardevermindering).   Minus netto ontvangste uit verkope   Regeringsbesteding word geklassifiseer as funksioneel, administratief en finansieel.  (Enige 4 x 2) (8) 4.5 Verduidelik enige TWEE funksies van geld kortliks. Ruilmiddel   Dit word algemeen aanvaar as ruilmiddel.   Goedere, dienste en arbeid word verruil vir geld.  Geld as waardedraer   Geld het waarde en dit behoort lank behou te word.   Geld kan gespaar word en versamel rykdom.  Geld as rekeneenheid   Geld voorsien ’n maatstaf wat verseker dat ons ’n waarde op goedere en dienste kan plaas.   As ’n prys aan iets toegeken word, dien geld as rekeneenheid.  Voordele:  Handel word vereenvoudig.   Relatiewe waardes van goedere en dienste word uitgedruk.  Standaard vir uitgestelde betaling   Dit laat ons toe om op krediet te koop en skuld later te vereffen.   Ekonomie kan tot stilstand kom as uitgestelde betalings nie meer toegelaat word nie.   Geld is ’n eenheid waarmee toekomstige betalings gemaak kan word. bv. ʼn pensioen.  Enige 2 x (2 + 2) (8) [40]

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) EKONOMIE V1 9 AFDELING C (Beantwoord enige EEN vraag uit hierdie afdeling.) VRAAG 5 Verduidelik die eienskappe van kapitaal ten volle. As toevoeging verduidelik die ekonomiese belangrikheid van kapitaal kortliks. INLEIDING  Kapitaal is ’n mensgemaakte hulpbron en sluit alle goedere in wat benodig word om toekomstige behoeftes mee te bevredig.   Kapitaal verwys na die geld wat belê is in masjinerie en toerusting wat in die produksieproses gebruik sal word.  (Enige ander toepaslike definisies is aanvaarbaar) Maks. (1 x 3) (3) INHOUD Kapitaalgoedere word deur mense gemaak   As ʼn produksiefaktor word dit deur mense vervaardig.  Waardevermindering   Masjinerie is onderworpe aan slytasie en brekasies.   Dit verloor waarde oor tyd en dit word waardevermindering genoem.   Besighede moet kapitaalgoedere vervang ten einde voort te gaan met produksie.  Geldkapitaal kan verander   Geldkapitaal kan omgeskakel word in enige ander tipe bate wat die besigheid wil koop.   Dit kan ook maklik van een plek na ’n ander verskuif word of vir verskeie doele aangewend word.  Moeilik om reële kapitaal te verander   Reële kapitaal is relatief onbeweeglik.   Meeste daarvan is beroeps onbeweeglik, maar wel geografies beweeglik. Kapitaal is duur   Koop van masjinerie en ander kapitaalgoedere is duur.  Kapitaal word besit   Dit behoort aan iemand.   Sakeondernemings, verbruikers, produsente of die staat besit kapitaal.   Kapitaalgoedere soos paaie, skole, ens. is in staatsbesit. 

Downloaded from hlayiso.com 10 EKONOMIE V1 (NOVEMBER 2013) Kapitaal word verbruik   Dit gebeur in die produksieproses.   Intermediêre goedere word in een proses opgebruik.   Geboue byvoorbeeld word oor baie jare gebruik.   Vaste kapitaal sluit nie die voorraad grondstowwe, intermediêre goedere en finale produkte in nie.  Kapitaalvorming vereis ’n opoffering   Produksie van kapitaalgoedere (kapitaalvorming) word deur I aangedui.   I = S = Y – C  Kapitaal verhoog produksiedoeltreffendheid   Masjinerie maak spesialisasie moontlik.   Produksieprosesse wat uit menslike arbeid en masjien arbeid bestaan, is baie doeltreffender as slegs menslike arbeid.   Doeltreffendheid help om hulpbronne verder te rek.  (Enige 10 x 2) (20) Ekonomiese belangrikheid van kapitaal  Ekonomiese groei is ’n direkte resultaat van kapitaalvermeerdering.   Om groei te laat plaasvind, moet die totale kapitaal in die ekonomie groei teen ’n koers wat ten minste gelyk is aan, of groter is as die toename in die arbeidsmag.   Dit verhoog finansiële instellings se vermoë om geld uit te leen.   Dit vermeerder werkgeleenthede en verminder werkloosheid.   Kapitaal verbeter lewenspeil deur die verskeidenheid en keuse van goedere en dienste te verhoog.   Beskikbaarheid van kapitaal verhoog uitvoere en verlaag die afhanklikheid van invoere.   Kapitaalverbreding   Wanneer ’n land se kapitaal vermeerder teen ’n koers gelyk aan die koers waarteen die arbeidsmag toeneem.  / Bestaande arbeid-kapitaal verhouding moet gehandhaaf word as die aantal werkers toeneem.   Kapitaalverdieping   Wanneer die arbeid-kapitaal verhouding toeneem.   Dit moet gebeur teen ’n koers wat hoër is as die groeikoers van die bevolking.  (Enige 5 x 2) (10)

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) EKONOMIE V1 11 SLOT  Kapitaalgoedere speel ’n belangrike rol in die skep van produksiekapasiteit.  Kapitaal bestaan uit private en openbare bates.  (Enige toepaslike slot is aanvaarbaar) (2) Gebruik die volgende assesseringstabel tesame met bogenoemde om die bespreking te assesseer. PUNTE INTERPRETASIE VAN ONDERWERP 0 Kandidaat toon geen begrip van onderwerp nie. 1 Kandidaat toon ietwat begrip van die onderwerp, maar het belangrike aspekte weggelaat. (1 – 15 punte) 3 Kandidaat het die onderwerp korrek verstaan, maar het nie feite gekoppel aan die onderwerp nie. (16 – 24 punte) 5 Kandidaat het onderwerp korrek verstaan en het feite aan die onderwerp gekoppel. (25 – 35 punte) (5) [40]

Downloaded from hlayiso.com 12 EKONOMIE V1 (NOVEMBER 2013) VRAAG 6 Skryf ’n opstel oor die redes vir/oorsake van armoede. Verduidelik kortliks die uitwerking/gevolge van armoede. INLEIDING Armoede verwys na ’n situasie waar mense nie hulle basiese behoeftes kan bevredig nie.  (Enige toepaslike inleiding is aanvaarbaar.) (3) INHOUD Hoë bevolkingsgroei   Groot aantal mense met onvoldoende hulpbronne, werk en kos.   Oorbevolking kan lei tot agteruitgaan van natuurlike omgewing, water, grond, ens.  Gebrek aan infrastruktuur   Onvoldoende vervoerstelsel en kommunikasienetwerke en ’n gebrek aan energieverskaffing laat kostes en risiko’s styg.   Hoë bevolkingskonsentrasie en uitgestrektheid van landelike gebiede maak dit onbekostigbaar.  Werkloosheid   Dit is die belangrikste rede vir armoede.   Dit is die gevolg van ’n onvermoë om werk te vind of te skep.   Werklose mense het nie genoeg geld om hul basiese behoeftes te bevredig nie.   In ontwikkelende lande maak mense ’n bestaan uit landbou.  Kringloop van armoede   Arm mense is vasgevang in ’n situasie van armoede van een geslag na die volgende.   Vorme van inmenging is nodig om hierdie kringloop van armoede te breek.  Welsyn-afhanklikheid   Sosiale toelae mag dien as afskrikmiddel vir mense wat werk of werk soek.   Sommige mense verkies om op toelaes te leef wat hul basiese behoeftes bevredig.  Verstedeliking en geforseerde hervestiging   Migrasie binne lande lei soms tot armoede.   Geforseerde of vrywillige skuif van mense lei soms tot die ontstaan van informele nedersettings. 

Downloaded from hlayiso.com (NOVEMBER 2013) EKONOMIE V1 13 Gebrek aan sosiale infrastruktuur  Gebrek aan gesondheidsorg:   Siektes is ook ’n oorsaak van armoede.   Baie arm gemeenskappe het geen toegang tot gesondheidsdienste nie.   As die inkome verdiener sterf of te siek raak om te werk, is die hele familie sonder ’n inkome.   In arm lande is primêre gesondheidsorg en aanvullende faktore (voldoende voeding, geletterdheid, goeie mediese personeel, ens.) onvoldoende.   Dus kan siektes soos MIV/Vigs nie bekamp word nie.  Gebrek aan onderwys:   Gebrek aan onderwys en opleiding is die hoofoorsake van werkloosheid.   Baie arm lande kan nie onderwys bekostig nie.   Ekonomiese groei en ontwikkeling steun baie op hoeveelheid en kwaliteit van onderwys.  Swak staatsbestuur en beleide   Dit lei tot korrupsie, nepotisme, swak belastinginvordering en armoede verligtingsprogramme.   Funksies van wetgewer, regstelsel en uitvoerende gesag word nie geskei nie.   Begrotings, prosedures en protokolle word nie gerespekteer nie.  Gebrek aan hulpbronne   Totale hulpbronne in ontwikkelende lande is nie genoeg vir almal nie.   Kollektiewe armoede vind plaas in baie lande regoor die wêreld – Asië, Suid- Amerika, ens.  Investering en skuld   Lande is arm omdat daar nie geld is vir investering nie en daar is nie geld vir investering nie, omdat hulle arm is.   Investering is noodsaaklik vir ontwikkeling en groei.   ’n Oormatige skuld-tot-BBP verhouding kan nadelig wees vir ontwikkeling en groei.  Tekort aan tegnologiese vooruitgang   Ontwikkelende lande het nie bygehou met die nuutste tegnologiese vooruitgang nie. 

Downloaded from hlayiso.com 14 EKONOMIE V1 (NOVEMBER 2013) Geweld en oorlog   Verlies aan geld wat andersins vir onderwys, gesondheid, ens., aangewend kon word.   Dit vernietig menslike lewens, kapitaal en toerusting.  (Enige 10 x 2) (20) OORSAKE/GEVOLGE/UITWERKING VAN ARMOEDE  Gebrek aan skoon water, sanitasie of basiese gesondheidsorg kan lei tot mense wat siek raak.   Sterftekoers verhoog as gevolg van wanvoeding en gebrek aan mediese dienste.   Demoraliserende psigologiese uitwerking op mense.   Onregverdige behandeling van en diskriminasie teen arm mense kan lei tot die verlies aan self-respek en waardigheid.   Omdat groot bedrae geld begroot word vir sosiale toelaes, is daar minder geld om te voorsien in ander ontwikkelingsbehoeftes van die land.   Lae lewenspeil. / Lae ontwikkelingsvlak.   Toename in misdaad, openbare onrus en plaaslike geweld.   Arm gesinne ervaar baie meer stres as gemiddelde inkome gesinne.   Dit werk negatief in op natuurlike hulpbronne.   Verminderde vraag.   Styging in bevolkingsgetalle.   Afname in produktiwiteit.   Landelik-stedelike migrasie.   Degradering van die omgewing soos storting in oop gebiede, ontbossing en besoedeling.  (Enige 5 x 2) (10) SLOT Armoede veroorsaak enorme skade aan individue en dit lei tot baie probleme onder mense en in gemeenskappe.  (Enige toepaslike slot is aanvaarbaar.) (2) Gebruik die volgende assesseringstabel tesame met bogenoemde om die bespreking te assesseer. PUNTE INTERPRETASIE VAN ONDERWERP 0 Kandidaat toon geen begrip van onderwerp nie. 1 Kandidaat toon ietwat begrip van die onderwerp, maar het belangrike aspekte weggelaat. (1 – 15 punte) 3 Kandidaat het die onderwerp korrek verstaan, maar het nie feite gekoppel aan die onderwerp nie. (16 – 24 punte) 5 Kandidaat het onderwerp korrek verstaan en het feite aan die onderwerp gekoppel. (25 – 35 punte) (5) [40] TOTAAL AFDELING C: 40 GROOTTOTAAL: 150

Downloaded from hlayiso.com