GR 12 TSP AANBIEDING ONVOLMAAKTE MARKTE

MIKRO-EKONOMIE GR 12 ONVOLMAAKTE MARKTE -DIE MONOPOLIE -OLIGOPOLIEË -MONOPOLISTIESE MEDEDINGING AANBIEDER: Sakkie Schreiber

https://ultradeep.co.za ‘n Monopolie is ‘n markstruktuur waar daar net EEN verkoper van ‘n goed of diens is Toegang tot die mark is Die monopolis Dit is ‘n unieke geblokkeer as produk met (deur koste, alleenverskaffer geen naby wetgewing, vorm ook die substitute nie patente, bedryf eksklusiewe regte https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za KENMERKE /EIENSKAPPE VAN MONOPOLIEË Word gekonfronteer met vraagkurwe • Alhoewel monopolis die enigste verskaffer is, ding hy mee om die verbruiker se besteebare inkomste • Normale vraagkurwe na produk met negatiewe helling bestaan Prys/Produksievlak • Monopolis kan besluit teen watter prys en hoeveelheid hy wil produseer. • Monopolis word egter blootgestel aan markkragte Kom voor substitute te staan • Alhoewel monopolis ‘n unieke produk of diens lewer, bestaan daar wel substitute bv selfoon vir landlyntelefoon. Geniet gunstige omstandighede • In sekere geografiese areas mag verskaffer van bv melk / grondstof ‘n buitengewone voordeel geniet. • Wette mag verskaffer beskerm bv die poskantoor https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Uitbuiting van verbruikers kan voorkom • Monopolis kan produksievlakke beperk en pryse buitensporig verhoog. • Owerheid neem stappe teen uitbuiting van verbruikers. Markinligting • Verkopers en kopers het volle kennis aangaande heersende marktoestande Marktoetrede • Toetrede tot die mark kan ten volle geblokkeer wees • Marktoetrede word belemmer deur bv. ekonomieë van skaal, beperkte markgrootte, eksklusiewe eienaarskap van grondstowwe, patente, lisensies, alleenreg Natuurlike monopolieë vs kunsmatige monopolieë • Natuurlike monopolieë ontstaan weens ekonomiese kostes bv hoë oprigtingskoste bv kragvoorsiening, of die onderneming is in staatsbesit • Kunsmatige monopolie onstaan deur nie-ekonomiese hindernisse soos lisensies, patente, wat ‘n wetlike reg verleen bv selfoonmaatskappye https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Vraag 1 1.1 Beantwoord die volgende vrae: 1.1.1 Gee TWEE voorbeelde van veranderlike koste. (2 x 1) (2) 1.1.2 Wat is die verhouding tussen die MK kurwe en GK kurwe. (1 x 2) (2) https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za 1.2 Bestudeer die grafiek hieronder en beantwoord die vrae wat volg. 1.2.1 Watter kromme verteenwoordig die gemiddelde-inkomste (GK)- kromme? (1) 1.2.2 Hoeveel firmas domineer hierdie tipe mark? (1) 1.2.3 Waarom lê die marginale-inkomste(MI) -kromme onder die vraagkromme? (2) 1.2.4 Waarom sal die monopolis nie uitermate hoë pryse vir sy/haar produk kan vra nie? (2) 1.2.5 Op die grafiek hierbo trek die gemiddeldekoste- en marginale koste -kurwes om ekonomiese wins aan te dui. (4) https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za 1.3 Bestudeer die onderstaande uittreksel en beantwoord die vrae wat volg. ESKOM SE 20% VERHOGINGSVERSOEK IS SOOS “OM WATER OPDRAAND TE STOOT” Eskom sê dat sy likiditeit drasties beïnvloed is deur die verhoging van 2,2% vir die 2018 finansiële jaar, wat laer is as die inflasietarief. Die tariefverhoging van 5,23% vir die jaar, soos voorgestel deur Nersa, sal die likiditeit van die maatskappy verder beïnvloed. Volgens die voorsitter, was Eskom besig om “water opdraand te stoot” deur vir ʼn tariefverhoging van 20% te vra. ”Tariewe is nie noodwendig die wondermiddel om al Eskom se probleme op te los nie, maar dit is ook nie regverdig om ʼn onverbiddelike houding teenoor die energie-reguleerder te hê nie.” [Bron New Age, 31 Januarie 2018] 1.3.1 Waarom word ESKOM beskou as ‘n prysmaker? (1) 1.3.2 Wie is die reguleerder van energie in Suid-Afrika? (1) 1.3.3 Beskryf kortliks die term onvolmaakte mark. (2) 1.3.4 Beskryf kortliks die aard van die produk wat Eskom lewer. (2) 1.3.5 Waarom, in teenstelling met ‘n tipiese monopolie, maak Eskom nie ‘n wins oor die langtermyn nie? (2 x 2) (4) https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za 1.4 Onderskei tussen natuurlike en kunsmatige monopolieë. (4 x 2) (8) Antwoordruimte vir Vraag 1.4 1.5 Evalueer die uitwerkings van monopolieë op die ekonomie. (8) Antwoordruimte vir Vraag 1.5 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za ‘n Markstruktuur waar die mark ’n Oligopolie deur ‘n paar met slegs twee verkopers verkopers is ‘n oorheers word duopolie Omskrywing ‘n Klein groepie van ‘n ondernemings Produsente is wat saam kan onderling oligopolie span om die afhanklik van prys en mekaar produksievlak in die mark te domineer Identiese ‘ Gedifferensieerde produkte soos: ‘n produkte soos: Staalbedryf, Handelsbanke, broodbedryf, koerante, sementbedryf lugrederye. https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Oligopolie • KENMERKE: 1. ‘n Klein aantal groot firmas oorheers die bedryf bv. die broodbedryf 2. Produkte kan baie eenders wees soos staal, maar ook gedifferensieerd soos motors en koerante 3. Ondernemings weet hul aksies word dopgehou en reaksies van mededingers kan hul optrede volg. 4. Produkte het naby substitute. 5. Nuwe produsente kan die mark betree maar daar bestaan toetredingsversperrings. 6. Produkdifferensiasie bestaan – gebruik metodes om uniekheid te beklemtoon. 7. Prysmededinging kan tot prysoorloë lei daarom wend oligopoliste hulle tot nie-prysmededinging bv. – advertensies, internetverkope, langer winkelure, borgskappe. https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Samespanning in die oligopolie mark -Onder oligopolistiese toestande kan geen besigheid seker wees van die beleid en optrede van hul mededingers nie. -Om hierdie onsekerheid te verminder kan samespanning op die volgende twee maniere tussen besighede plaasvind: Kartelvorming Prysleierskap • Openlike en formele same= • Formele samespanning spanning tussen besighede met die (kartelvorming ) word normaalweg spesifieke doel om ‘n kollektiewe verbied. monopolie te vorm. • Dit lei dikwels tot stilswyende • Onsekerheid tussen hulle word samewerking. verminder deur ooreen te kom oor die pryse wat hulle gaan vra en die • Prysseine deur markleiers vorm hoeveelhede wat geproduseer moet dikwels die kern van prysleierskap. word. • Prysnavolgers volg dikwels deur hul • Die voordele van kartelvorming is pryse ook te verhoog. hoër wins, besluite oor produksievlakke en dis moeiliker vir mededingers om tot die mark toe • Kom voor in bv. staal- en te tree. transportbedryf. • Bekendste kartel is OPUL (Olie Produserende Uitvoerlande) https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Vraag 2 2.1 Beantwoord die volgende vrae: 2.1.1 Noem TWEE voorbeelde van samespanning. (2 x 1) (2) 2.1.2 Waarom span besighede saam in ʼn oligopolistiese mark? (1 x 2) (2) https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za 2.2 Bestudeer die onderstaande inligting en beantwoord die vrae wat volg. 2.2.1 Wat is die aard van die diens wat deur bostaande ondernemings aangebied word? (1) 2.2.2 Hoe lyk die vorm van die vraagkurwe van die oligopolie? (1) 2.2.3 Verduidelik kortliks die begrip oligopolie. (2) 2.2.4 Wat beteken dit vir Vodacom om ʼn dominante onderneming te wees? (2) 2.2.5 Hoe word oligopoliemededingers deur samespanning bevoordeel? (4) https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Die geknakte kurwe van ‘n oligopolie Die verhaal van twee helftes 1.Ondernemings wil altyd hul winste maksimeer en hul markaandeel behou. P Elastiese deel van vraagkurwe (V = GI) Prys 2. Firmas kan hul pryse verlaag of verhoog. d D 3. Mededingers kan hul volg of nie reageer. P2 4. Verhoog die prys effens, dan krimp P1 B hul markaandeel d 5.Verlaag die prys, gaan nie Onelastiese markaandeel beduidend vergroot deel van nie want ander firmas kan ook hul prys verlaag – kan lei tot ‘n vraagkurwe prysoorlog P3 (V= GI) 6.Firmas verkies prysstabiliteit D 7. Die geknakte vraagkurwe GI = V verduidelik nie hoe pryse en produksievlakke van oligopolieë vasgestel word nie. 8.Die geknakte kurwe dui op die O q1 q2 q3 Q interafhanklikheid en onsekerheid in oligopolistiese markte. Hoeveelheid https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Monopolistiese mededinging 1. Omskrywing van markstruktuur: Monopolistiese mededinging is ‘n markstruktuur met baie kopers en verkopers, waar toetrede maklik is en gedifferensieerde produkte verkoop word. Hierdie struktuur is ‘n hibriede struktuur wat elemente van ‘n volmaakte mark sowel as die van ‘n monopolie bevat. 2. Ondernemings wat onder monopolistiese mededinging opereer en produkte wat verhandel word Huishoudelike Surf, Sunlight Liquid, Handy Andy, Jik, Omo, Mr Muscle skoonmaak middels Klerewinkels Jet, Pep Stores, Woolworths, Sales House, Foschini, Mr Price Voedsel Tastic rys, Koo, Huletts, Iwisa, Parmalat, Rhodes Kitskos verskaffers KFC, Chicken Licken, Steers, Wimpy, Nando’s, Spur Tandepaste Colgate, Aquafresh, Mendatent P, Sensodine, Oral B https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za KENMERKE /EIENSKAPPE VAN MONOPOLISTIESE MEDEDINGING • Aard van die produk -Alhoewel die produkte dieselfde behoefte bevredig, is dit nie identies nie en ook nie dieselfde nie. • Verskille is soms denkbeeldig met slegs die naam of verpakking wat verskil bv. suiker. • Toetrede tot die mark. -Toetrede tot die mark is vry en daar bestaan geen hindernisse nie. • Beheer oor die prys -Ondernemings het min beheer oor die prys van die produkte. • Markinligting -Kopers en verkopers het onvolledige inligting oor die mark. • Groot aantal diverse ondernemings -Weens produkdifferensiasie kan ‘n vraag- en aanbodkurwe nie afgelei word nie. -‘n Ewewigsprys vir ‘n enkele produk kan nie vasgestel word nie. -‘n Reeks sal eerder ter sprake wees bv. ‘n sekere tipe koeldrank - Die term bedryf verwys na al die verkopers van ‘n gedifferensieerde produk • Dit is dikwels plaaslik -Monopolistiese mededinging kom algemeen in die kleinhandel en dienstesektor voor bv klerasiewinkels, apteke, vulstasies. -Firmas het soms ‘n sekere monoplistiese mag as gevolg van ligging, beter diens en uniekheid van hul produk of diens. Die monopolistiese mag is egter nie baie sterk nie • Samespanning -Daar is baie produsente en dit maak samespanning onmoontlik. -Daar bestaan geen ooreenkomste ten opsigte van pryse en produksiehoeveelhede nie. https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za Nie-prys mededinging • Dit is mededinging op grond van produkdifferensiasie deur advertensies en goeie diens eerder as pryse. • Produkdifferensiasie verhoog die vraag na die produk en verlaag die pryselastisiteit van die vraag- kurwe. • Deur produkvariasies toe te pas bv. dieselfde produkte met verskillende handelsname. • Deur handelsmerkgetrouheid te beklemtoon. • Toekenning van lojaliteitspunte. https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za 2.3 Bestudeer die inligting hieronder en beantwoord die vrae wat volg. 2.3.1 Gee EEN voorbeeld van monopolistiese mededinging in die inligting hierbo. (1) 2.3.2 Identifiseer, in die inligting hierbo, EEN metode wat in nie-prysmededinging gebruik word. (1) 2.3.3 Beskryf kortliks die term monopolistiese mededinging. (2) 2.3.4 Hoe verskil 'n monopolistiese mededinger van 'n volmaakte mededinger ten opsigte van markinligting? (2) 2.3.5 Hoekom verdien monopolistiese mededingers slegs 'n normale wins op lang termyn? (2 x 2) (4) https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za 2.4 Verduidelik, met behulp van 'n goed benoemde grafiek, waarom die oligopolis nie deur middel pryse sal meeding om sy/haar markaandeel te vergroot nie. (8) Antwoordruimte vir Vraag 2.4 2.5 Hoe kan oligopolistiese firmas hul sukseskoers verhoog deur van nie-prys mededinging gebruik te maak? (8) Antwoordruimte vir Vraag 2.5 https://tvetpapers.co.za

https://ultradeep.co.za OPSOMMING Volmaakte Onvolmaakte mededinging VAN mededinging MARKSTRUKTURE Eienskappe/ Monopolie Oligopolie Monopolistiese Kriteria mededinging Aantal besighede Groot aantal kopers en Slegs een verkoper Klein aantal Groot aantal verkopers. Nie een en baie kopers verkopers en baie verkopers en groep kan die prys kopers. kopers. beïnvloed nie Aard van die Produkte is homogeen Produk is uniek met Produkte kan Produkte is produk / identies. Geen geen nabye homogeen of gedifferensieerd handelsmerke bestaan substituut nie gedifferensieerd nie. wees. Toetrede Vrye toegang of Toegang is Wissel van vry tot Vrye toetrede of uittrede uit die mark geblokkeer of beperk uittrede beperk Markinligting Kopers en verkopers Kopers en Onvolledige Inligting vir kopers het volmaakte inligting verkopers het volle markinligting en verkopers is van heersende kennis van bestaan tussen onvolledig. marktoestande marktoestande kopers en verkopers Beheer oor pyse Kopers en verkopers is Monopolis is Oligopoliste het ‘n Besighede het min prysnemers – geen prysbepaler – pryse redelike mate van beheer oor die beheer oor pryse word nie deur beheer oor die pryse van produkte. markmeganisme pryse. https://tvetpapers.co.za vasgestel nie.

https://ultradeep.co.za VERVOLG Volmaakte Monopolie Oligopolie Monopolistiese mededinging mededinging Vraagkurwe van Horisontale kurwe – Vraagkurwe daal Vraagkurwe(s) het Vraagkurwe daal van besigheid se Volmaak elasties van links na regs – dalende verloop. links na regs. produk negatiewe Ook bekend as gradiënt. geknakte kurwe Ekonomiese wins Slegs moontlik op Die monopolis kan Kan ekonomiese Ekonomiese wins is die korttermyn. Op ekonomiese wins wins op die kort moontlik op die langtermyn kan slegs op die korttermyn termyn maak. korttermyn. Op die normale wins behaal sowel as die Prysstabiliteit is langtermyn sal word. langtermyn behaal belangrik in die normale wins behaal mark. word. Pareto / Doeltreffend Doeltreffend Doeltreffend Doeltreffend Toewysings doeltreffendheid (Hulpbronne word op mees doeltreffende manier toegedeel) Produksie/Tegniese Doeltreffend Ondoeltreffend uit Ondoeltreffend uit Ondoeltreffend uit die doeltreffend= heid die oog van die die oog van die oog van die is teen laagste gemeenskap gemeenskap gemeenskap koste) Voorbeelde Internasionale Eskom, DStv Petrol maatskappye, Kitskos voorsieners, kommodoteitsmarkte Selfoonmaatskappye klerewinkels, bv. goud, olie, JE , huishoudelike https://tvetpapers.co.za meubels

https://ultradeep.co.za Einde van aanbieding https://tvetpapers.co.za