Life Skills Grade 2 Life Skills Exemplar Booklet Question Paper

a, uludzw us PS Y o v edza C A h i tev Gireidi ya 2 Zwikili zwa Vhutshilo ISBN 978-1-43 15-0261-5 nga Tshivenda ˇ Bugu ya 1 – Themo 1&2 9 781431 502615 Dzina: ḽ LIFESKILLS IN TSHIVENDA ˆ G R A D E 2 – B O O K 1 TE R MS 1 & 2 IS B N9 7 8 -1 -4 3 1 5 -0 2 6 1 -5 9 th E dition THI S B O O K MA Y NO T B E S O L D .

Zwi re ngomu Themo ya 1 Siaṱari Themo ya 2 Siaṱari i lila zwiḽiwa zwi re na mutakalo 1 17 Khalaṅwaha .............................34 uri ri kone u tshila.......................2 2 aḓi a ri ṋea vhutshilo ...............4 18 Khalaṅwaha nṋa ......................36 3 i vhulunga maḓi .......................6 19 Khalaṅwaha .............................38 ufhe wo kunaho u ri 4 20 ambarela mutsho .................40 fha mafulufulu ............................8 5 Nṋe na vhaṅwe ........................10 21 wifhinga zwi a amba ..............42 6 Vhathu vhane ra tshila navho ..12 22 ṱavha ṋawa ...........................44 wipuka wifuwo zwa 7 shengedzana ho fa...............14 23 bulasini.....................................46 uṅwe na muṅwe ndi wa 8 24 ulasini ....................................48 tshipentshela ............................16 9 Vhuḓip hashu .........................18 25 wipuka zwa ḓaka ...................50 10 Vhathu vhaholefhali .................20 26 dzumbama ha phukha ..........52 ḽ wana muṅwe na 11 27 wipuka zwa maḓini.................54 muṅwe ndi wa tshipentsela ......22 12 uhali wanga ............................24 28 wivhumbwa zwa lwanzheni ....55 ḽ ḽ 13 Khunakhiso ya maḓi ................26 29 wipuka zwa lwanzheni ...........56 ḽ ḽ Kutshilele ku re na mutakalo wipuka zwi no tshimbila na 14 30 ngomu......................................28 miḓi yazwo ...............................58 wiḽiwa zwi no sina na zwi wipuka zwi no ḓifhaṱela ḽ ḽ 15 31 sa sini ......................................30 vhukhudo .................................60 Holodei dza vhurereli na 16 32 Dikishinari yanga .....................62 dziṅwevho dza tshipentshela ...32 Published by the Department of Basic Education 222 Struben Street ISBN 978-1-43 15-0261-5 Pretoria, This book may not be sold. South Africa The Department of Basic Education has made every effort to trace copyright © Department of Basic Education holders but if any have been inadvertently overlooke d the Department w ill be Ninth edition 2019 pleased to make the necessary arrangements at the first opport nity

Gireidi ya 2 Zwikili zwa Vhutshilo nga TSHIVENDA Bugu ya 1 ˆ Bugu iyi ndi ya:

1 Ri lila zwiliwa zwi re na mutakalo uriˆ ri kone u tshila umela �a Kha ri vhale Mivhili yashu i lila zwiḽiwa zwi re na mutakalo u itela uri ri kone u aluwa. Ri tea u sh ḽa zwiḽiwa zwi no bva kha zwigwada zwoṱhe zwa zwiḽiwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. u Ri tea u ḽa zwiḽiwa zwi re na mutakalo u itela uri ri vhe na mafulufulu a u ita i � a mmbi r zwoṱhe zwine ra tea u ita. Arali ri sa ḽi zwiḽiwa zwi re na mutakalo, ri ḓo lwala. Zwigwada zwi tanu zwa zwiliwa 1 – Ba Thoro na ˆ ˆ Miroho na mitshelo zwibveledzwa Vh ege ya zwa thoro y a1– em o Vhan.we vhathu vha l a miroho fhedzi. ^ Th Zwi amba uri a vha l i ^ nama na luthihi. Vha l a ^ ^ zwi no wela fhasi ha zwila zwigwada zwin.we zwina (4) ^ ^ zwa zwil iwa. ^ Ṋama, khovhe, ya zwamabesu, Zwibveledzwa thebvu na ṋawa zwa mafhi Mapfura na oiḽi (ole) 2 Date Deithi: :

Ambani na khonani yaṋu uri ndi zwifhio Kha ri ite nyito kha zwiḽiwa izwi zwi re na mutakalo ngomu. Zwi tangedzeleni. Kha ri ṅwale Ḓiiteni u nga ni khou ya MUTEVHE WA ZWIRENGWA mavhengeleni na mme aṋu ni tshi yo renga zwiḽiwa zwa tshilalelo. Ṅwalani mutevhe wa zwiḽiwa zwi re na mutakalo zwine vha haṋu vha ḓo ḽa. r: Teache Sign: Date: 3

2 Madi a ri nea vhutshilo ˆ ˆ Kha ri ambe ela �a Ndi nga mini ri tshi lila maḓi? Vhathu, zwimela na zwipuka vha s hum lila maḓi uri vha kone u tshila. Maḓi �a u a tshimbidza zwiḽiwa zwine ra ḽa kha zwipiḓa zwo fhambananaho zwa – B a m m b i ri mivhili yashu. A dovha a thusa kha uri mivhili yashu i bvise malaṱwa. Ri shumisa maḓi ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe miḓini yashu. Vhudzani khonani yaṋu Vh ege ya 1 nga zwithu zwoṱhe zwine zwa ni ḓela muhumbuloni zwine maḓi a shuma Kha ri ite nyito khazwo. Ni kone u ola zwifanyiso zwa 4 zwi no sumbedza uri ri shumisa maḓi nga nḓilaḓe. Ṅwalani maipfi nga nṱha ha tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe a no ṱalutshedza uri tshifanyiso itsho tshi amba nga mini. y a1– ____________________________________ ____________________________________ o Them ____________________________________ ____________________________________ 4 Deithi:

Maḓi ri a wana ngafhi? Talani mutalo ni tshi ṱuma Kha ri ṅwale ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe na tshifanyiso tshone. tshisimani tshipelupelu mulamboni damuni gwedzhoni (bidzini) Bvelani nnḓa Musi ni sa athu u ya nnḓa u ya u ita nḓowenḓowe, thomani ni onyolowe sa tshimange. Hezwi zwi ḓo ni thusa uri muvhili u si konḓe u ṱharamuwa. Ni dovhe ni onyolowe hafhu musi no no fhedza nḓowenḓowe u itela u ḓigeḓa na u femuluwa. Hezwi zwi ḓo ni thusa uri misipha i si vhavhe nga murahu. • Thamuwani sa tshiḓula. Itani miungo ya zwiḓula. • Posanani bola kana tshisagana tsha ṋawa. I gavheni. • Ni kone u posa bola kana tshisagana tsha ṋawa muyani ni gavhe. • Tengenedzani tshisagana tsha ṋawa kha ṱhoho ni ite mbambe Teache r: ya u hwenya ni na khonani yaṋu. Wanani uri ni nga kona u Sign: tengenedza tshisagana tsha ṋawa tshifhinga tshingafhani. Date: 5

3 Ri vhulunga madi Kha ri ambe ˆ umela �a Maḓi ndi tshithu tshihulwane, ri songo a tambisa. Ambani na khonani dzaṋu nga nḓila dzo h fhambananaho dzine ra nga vhulunga maḓi ngadzo. – B a m m b i ri � a u s Zwikhalani zwi re afho fhasi ṅwalani Kha ri ṅwale mihumbulo mivhili ya u vhulunga maḓi. 1. __________________________________________________ __________________________________________________ Vh ege ya 2 2. _________________________________________________ __________________________________________________ y a1– o Them Kha ri ite nyito Shumisani khirayoni dzaṋu kha u ita phosiṱara ya makolokolo i no amba nga u vhulunga maḓi. Phosiṱara yaṋu i tea u ṱuṱuwedza vhaṅwe uri vha vhulunge maḓi. Musi no no ita phosiṱara yaṋu, i sumbedzeni khonani dzaṋu. 6 Date Deithi: :

Kha ri tambe mutambo wa “Ndi tshifhingaḓe, Bvelani nnḓa Vho Phele?” Muṅwe wa vhoiwe u ḓo vha phele. Seilisanani u vhudzisa uri Ndi tshifhingaḓe, Vho Phele? Tshifhinga tshoṱhe musi no no vhudzisa, Vho Phele vha ambe tshifhinga. Fhedziha, arali Vho Phele vha ri “ndi tshiswiṱulo!” _ vha ḓo mbo ḓi ni pandamedza. Ni tea uri ni shavhe vha sa a thu ni fara. _ _ Wanani hupu ya u tamba ngayo. _ Inwi na khonani yaṋu ni fanela u sielisana u pfuka hupu iyi, ni thoma nga u pfuka ni tshi tou tshimbila ha ḓa u pfuka ni tshi tshimbila nga zwanḓa. Farani hupu yo tou ima ngeno khonani yaṋu a tshi khou sera vhukati hayo. Sielisanani u tamba ngaurali. a, f h e dz d a au a Tsh zwigw ana, ha vh a ni k vhana owe y ^ d a zwa dowen sialal e ^ ^ i n w a b i t a n sh i no sh i p e m ^ m u t f r i ka T n e l e Teache r: A a wa ni u t . we. ^ Sign: n vh a Date: 7

4 Mufhe wo kunaho u ri fha mafulufulu umela �a Kha ri vhale Mufhe une ra fema u na oksidzheni. Hezwi zwi thusa mivhili yashu uri i shumise h – B a m m b i ri � a u s zwiḽiwa zwe ra ḓa. Zwa ita uri ri wane mafulufulu kana maanḓa a u tshila. Musi ri tshi fema mufhe wo tshikafhadzwaho, mivhili yashu a i koni u shuma zwavhuḓi. Kha ri ṅwale Dzulani na khonani yaṋu. Vhuvhili haṋu, fhedzisani mafhungo a re afho fhasi: Ndi tea u wana mufhe wo kunaho ngauri Vh ege ya 2 ___________________________________________________________________________________________ Musi mufhe u na tshika ___________________________________________________________________________________________ y a1– Mufhe u vha na tshika musi o Them ____________________________________________________________________________________________ Zwine ra nga ita u itela uri mufhe u dzule wo kuna: 1. _______________________________________________________________________________ 2. _______________________________________________________________________________________ 8 Date Deithi: :

Kha ri vhale Vhathu vha lila masana u itela uri vha dzule vhe na mutakalo wavhuḓi. Masana a thusa mivhili yashu kha u sika Vithamini D. Ri a i shumisa kha u fhaṱa marambo o khwaṱhaho. Masana a kalula a a dina. Ri nga swa lu no vhavha. Ni tea u shumisa zwiḓolo zwa philamasana na u ambara muṅadzi u itela u tsireledza lukanda kha vhuhali ha ḓuvha. Kha ri ṅwale Ḓadzani zwikhala zwi tevhelaho: hasi: Ndi nga ḓitsireledza kha u kalula ha masana arali nda nga: 1. _______________________________________________________________________________ 2. _______________________________________________________________________________________ 3. _______________________________________________________________________________________ Imbani luimbo ulu Kha ri imbe Ni tea u shumisa zwiḓolo ni vhandele zwanḓa mudivhitho walwo. zwa philamasana na u ambara muṅadzi u itela Tsingandedede, honyana u tsireledza lukanda kha vhuhali ha ḓuvha. Ri ya murohoni, honyana Masana a a d ifha, honyana ^ Tsingandedede, honyana Ri ya mugeroni honyana Kud^ uvha kwo bva, honyana Tsingandedede, honyana Teache r: Ri ya khunini, honyana Sign: Date: Ri d o t avhela d uvha, honyana ^ ^ ^ 9

5 N e na vha we umela �a Roṱhe ri na khonani dza mbiluni. Kha ri ambe Ni zwi ḓivha hani uri muthu ndi khonani yaṋu ya mbiluni? h – B a m m b i ri � a u s Kha ri ṅwale Kha tshikhala tshi re afho fhasi, ṅwalani zwithu zwi no ita uri muthu a vhe khonani ya mbiluni. 1. ________________________________________________________________________ 2. _________________________________________________________________ Vh ege ya 3 3. _________________________________________________________________ 4. ________________________________________________________________________ y a1– o Kha ri ṅwale Elekanyani nga mbudziso idzi ni kone u ṅwala phindulo dzaṋu. Them Ni na khonani nngana? Khonani yaṋu ya mbiluni u pfi nnyi? Ni na tshifhinga tshingafhani ni dzikhonani? Ndi zwifhio zwa tshipentshela zwine khonani yaṋu a vha nazwo? 10 Deithi:

Dzulani na khonani yaṋu ni ambe nga zwitatamennde hezwi. Dzhenisani Kha ri ambe thiki ( ) afho tshibogisini arali zwi zwone, na tshifhambano ( ) arali zwi si zwone. Mutevhemu tolavhukonani Dzhenisani kana ^ Khonani yanga i a mmbavhalela. Khonani yanga i a nthusa. Ndi kovhekana zwithu na khonani yanga. Khonani yanga ha lwi na nṋe. _ _ Kha ri ite nyito _ Elekanyani nga tshithu tshine na nga ita u itela _ uri khonani yaṋu a pfe e wa tshipentshela. Ni kone u ola tshifanyiso tsha hone kha fureme. Ni elelelwe u khavhisa fureme ya tshifanyiso. Musi no no fhedza, ambani nga mivhala yo dzikaho na i rindidzaho ye na i shumisa tshifanyisoni tshaṋu. Kha ri ṅwale �walani mafhungo mavhili nga tshifanyiso tshaṋu. r: Teache ______________________________________________________________________________ Sign: Date: ______________________________________________________________________ 11

6 Vhathu vhane ra tshila navho Lavhelesani zwifanyiso. Elekanyani nga zwine khonani mbuya dza ita, ni ambe umela �a ngazwo ni kha tshigwada tsha vhoiwe. Zwino elekanyani nga zwine khonani mmbi Kha ri ambe dza ita. Dzhenisani thiki kha tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe tshi no sumbedza khonani mbuya, na tshifhambano kha zwi re na khonani mmbi. ( ) ( ) h – B a m m b i ri � a u s Vh ege ya 3 y a1– o Them 12 Deithi:

Vhalani fhungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ni kone u khaḽara Kha ri vhale tshifhaṱuwo tsha Ee kana tsha Hai. . Ndi khonani mbuya. Ndi a vhavhalela khonani dzanga. Ndi fara vhane nda dzhena navho kiḽasini zwavhuḓi. Vhane nda dzhena navho vha a mpfara zwavhuḓi. Ndi na vhuhwavho kha vhane nda tshila navho. Bvelani nnḓa Kha ri tambe “Nkandeni murunzi”. Inwi na khonani dzaṋu lingedzani u kandana mirunzi. Sielisanani ni vhone uri ndi mirunzi mingana ine na Teache r: Sign: nga i kanda. Ni songo ima fhethu huthihi u itela uri Date: khonani yaṋu a si kone u ni kanda murunzi. 13

7 U shengedzana ho fa Kha ri ṅwale Lavhelesani tshiṅwe na tshiṅwe tsha izwi zwifanyiso. mela �a Ni nga ita mini arali ho vha hu inwi ane a khou shengedzwa? Tsini na tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe, ṅwalani fhungo ḽithihi ḽi no amba uri ri tea u fara vhaṅwe hu – B a m m b i ri � a u s vhathu nga nḓilaḓe. _______________________________________ ___________________________________ ___________________________________ Vh ege ya 4 ___________________________________ a1– _______________________________________ o y Them ___________________________________ ___________________________________ ___________________________________ _______________________________________ ___________________________________ ___________________________________ ___________________________________ 14 Deithi:

Itani ḽitambwa ni na khonani yaṋu ḽa musi muṅwe ṅwana a Kha ri ite nyito tshi shengedza muṅwe. Ni kone u amba uri ni nga thivhela hani u shengedzana. Ḓikhethekanyeni ni bve zwigwada Bvelani nnḓa zwa vhathu vha 5. Imani nga muduba ni ṋekane bola kha muduba wonoyu. Wanani uri ndi tshigwada tshifhio tshi no ṱavhanya u pfukisa bola. Musi no no fhedza, lingedzani u pfukiselana bola nga nḓila dzo fhambananaho: • Ṋekedzani ane na dzhena nae a re murahu haṋu bola nga u i serisa milenzheni yaṋu. • Ṋekedzani ane na dzhena nae a re murahu haṋu bola nga u i pfukisa nṱha ha ṱhoho. • Ṋekedzani ane na dzhena nae a re murahu haṋu kha tsha monde bola. • Ṋekedzani ane na dzhena nae a re murahu haṋu kha tsha u ḽa bola. • Zwino poselanani bola ni vhone uri ni nga i gavha lungana. Teache r: Sign: Date: 15

8 Mu we na mu we ndi wa tshipentshela mela �a Kha ri ambe Lavhelesani zwifanyiso ni bule uri avha vhana vha fana nga mini. Ni bule na uri vha fhambana nga mini. hu – B a m m b i ri � a u s Vh ege ya 4 y a1– o Them 16 Deithi:

Itani nyito i no khou tevhela ni kha tshigwada. Lavhelesani vhana vhoṱhe Kha ri vhale vha re kiḽasini yaṋu. Zwino vhalani zwitatamennde zwi tevhelaho. Arali tshitatamennde tshi tshone, dzhenisani thiki ( ) tshibogisini tshi re kha tsha u ḽa, arali tshitatamennde tshi si tshone, dzhenisani tshifhambano ( ). Dzhenisani kana Vhatukana na vhasidzana vha a fana? Vhana vhoṱhe vha na mavhudzi a muvhala muthihi? Vhana vhoṱhe vha na maṱo a muvhala muthihi? Vhana vhoṱhe vha na zwanḓa zwa saidzi nthihi? Vhana vhoṱhe vhane na dzhena navho vha a lingana nga vhulapfu? Ni a kona u zwi vhona uri roṱhe ro fhambana? Ni a kona u Kha ri ambe zwi vhona uri ri a dovha ra fana roṱhe. Kha ri ṅwale Ḓioleni tshifanyiso. Ni shumise ḽipusitiki kha u ita khannḓiso ya minwe yaṋu ni noṱhe tsini na tshifanyiso tshaṋu. No vha ni tshi zwi �ivha uri a hu na muṅwe muthu ḽifhasini ḽo�he a re na Teache r: khann�iso ya minwe i no fana na yaṋu? Sign: Ni wa tshipentshela nga maan�a, ndi Date: inwi ni no�he shangoni! 17

9 Vhudipfi hashu ˆAmbani nga tshaṋu uri ni ḓipfa hani musi tshithu tshavhuḓi tshi tshi bvelela kha inwi. Zwino ambani nga tshaṋu uri ni ḓipfa hani musi tshithu umela �a Kha ri ambe tshi si tshavhuḓi tshi tshi bvelela kha inwi. Hezwi zwi pfi ndi vhuḓipfi. �walani uri avha vha �ipfa hani. h – B a m m b i ri � a u s Vh ege ya 5 Kha ri ṅwale Ṅwalani phindulo dza mbudziso dzi re afho fhasi. Ni takadzwa nga mini? y a1– o Them Ni ṱungufhadzwa nga mini? Ni shushedzwa nga mini? Ni nyanyulwa nga mini? 18 Date Deithi: :

Kha ri ite nyito Olani na u khaḽara tshaini iyi ya vhukonani. Lingedzani uri mipopi i si fane, u itela u sumbedza uri roṱhe ro fhambana nahone ri riṋe vhaṋe. Musi no no ita izwi ni nga gera tshaini ya vhukonani i re kha siaṱari ḽa zwigeriwa ḽi re vhukati ha bugu iyi. Itani uri mipopi i fhambane u itela u ri humbudza uri roṱhe ri vha tshipentshela. Bvelani nnḓa Kukumusani muvhili waṋu nga hune na nga kona. No no ralo ni lingedze u u ṱukufhadza. Zwino lingedzani u ḓilapfisa. r: Teache Fhedzisani nga u lingedza u Sign: ḓipfufhifhadza tshoṱhe. Date: 19

10 Vhathu vhaholefhali umela �a Kha ri ambe Lavhelesani zwifanyiso izwi. • Ndi tshaka dzifhio dza vhuholefhali dzine na kona u dzi vhona? h – B a m m b i ri � a u s • Muṅwe na muṅwe wa avha vhana u shumisa mini kha u ḓithusa (�ifarisa)? • Ndi thaidzo dzifhio dzine na vhona u nga avha vhana vha nadzo vhutshiloni ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe? • Ambani ngauri ri nga vha thusa nga nḓilaḓe. Vh ege ya 5 Lavhelesani zwifanyiso zwi re afho fhasi. Kha ri ṅwale Fhedzisani mafhungo. Rosemary ha koni u tshimbila. a1– U shumisa _________________________ y kha u ḓitshimbidza. o Them garikitshidulo Thabo o pofula nahone u shumisa ______________________________ a tshi tshimbila. mmbwanyendedzi 20 Deithi:

tshithusaupfa Sam o dzinga nḓevhe. U shumisa _____________________ uri tshi mu thuse u pfa. luambo lwa tswayo Jabu ha koni u amba. U shumisa ______________________ a tshi davhidzana na vhaṅwe. magodobo (thonga) Muano u shumisa ______________________ a tshi tshimbila. Kha ri ite nyito r: Teache Shumisani vumba kana vumba Sign: ḽa u tambisa kha u vhumba vasi kana khaphu. Date: 21

. . 11 . Nwana munwe na munwe ndi wa tshipentsela umela �a Avha vhana vho fhambana na inwi nga mini? Kha ri ambe Ni fana navho nga mini? h – B a m m b i ri � a u s Vh ege ya 6 y a1– o Them Kha ri vhale Vhana ḽifhasini ḽoṱhe vha na holodei dza tshipentshela. Roṱhe ri pfana na u tamba na u imba. Roṱhe ri lila zwiḽiwa. Roṱhe ri tea u dzhena tshikolo. Arali ri tshi lwala, roṱhe ri lila dokotela. Roṱhe ri tea u vha na vhudele ra kuna. A ro ngo tea u ya u folela mishumo. Roṱhe ri vhana. 22 Date Deithi: :

Kha ri ṅwale Vhudzisani khonani dzaṋu dza 3 mbudziso idzi. Ṅwalani phindulo dzadzo zwikhalani zwi re afho fhasi. a Ṅwalani madzina a khonani yaṋu Vhurereli haṋu ndi hufhio? Ni pembelela zwifhio zwa tshipentshela? Ni ḽa zwiḽiwa zwifhio? Ni ambara zwiambaroḓe zwa tshipentshela? Ni pembela na vhonnyi? Kha ri ite nyito Lavhelesani tshifanyiso. Ndi mepe wa ḽifhasi ḽashu. Ni a kona u zwi vhona uri ḽifhasi ḽashu ḽi na mavu na maḓanzhe. Khaḽarani maḓanzhe nga muvhala wa lutombo. Khaḽarani shango nga muvhala wa buraweni. r:dzi: TMeuadcehdee Olani khovhe dzi si ino: TSsigan: gathi dzi lwanzheni. u: Datue:m 23

12 Muhali wanga Ambani ngauri hu na vhana vha re mela �a Kha ri ambe vhaholefhali naa tshikoloni tshaṋu. Tshikolo tshi nga ita mini kha u vha thusa musi vhe hu tshikoloni? Vhaholefhali vha nga vha – B a m m b i ri � a u s ngweṋa (dzitshampiyoni)? Kha ri vhale Vhaṅwe vhahali ndi vhaholefhali. Ri a vha tama ra vha edzisa. Afrika Tshipembe hu na ngweṋa nnzhi dza Vh ege ya 6 mitambo dzine dza vha vhaholefhali. Ni nga kona u elekanya uri ndi vho nnyi? Natalie Du Toit o lonzwa tshipiḓa y a1– tsha mulenzhe wa monde u bva o Them kha tshinungo musi wa khombo ya thuthuthu. U tshimbila nga mulezhe wa mafanedza fhedzi a tshi bambela u veka nga mulenzhe muthihi. Kha ri ambe Ambani nga vhaholefhali vha no ita zwithu zwi no mangadza. Elekanyani nga: • Vhathu vho pofulaho vhane vha lidza zwilidzo. Hu na ane na mu ḓivha? • Vhathu vha sa koni u pfa vhane vha ṅwala nyimbo. Hu na ane a nga vha tsumbo? 24 Date Deithi: :

Zwikhalani zwi re afho fhasi, ṅwalani zwidodombedzwa Kha ri ṅwale zwa muhali waṋu kana muthu ane na mu edzisa. Muhali wanga kana muthu ane nda mu edzisa ndi: ________________________________________________________________ Olani tshifanyiso tsha muthu a re muhali kana ane na tama u mu edzisa. Ṅwalani maipfi tsini na tshifanyiso tshine tsha ṱalutshedza uyo muthu nga nḓila ya khwiṋesa. Tsumbo: u takalela vhathu, u a thusa, ha na nyofho, u na lufuno. Ni nga vha muhali nga nḓilaḓe? Rerani na khonani yaṋu nga mihumbulo ine na vha nao. Zwino ṅwalani tshiṱori tshine khatsho inwi na vha muhali. Fhedzisani mafhungo afho fhasi: Ḽiṅwe ḓuvha ndo Nda mbo ḓi humbula u Nda r: Teache Sign: Ndi zwone zwo nnyitaho muhali zwenezwo. Date: 25

13 Khunakhiso ya madi Kha ri vhale ˆ Lavhelesani ngilasi ya maḓi. umela �a Ni a kona u vhona zwi re ngomu ha maḓi? Hai, a ni koni. Hone no vha ni tshi zwi ḓivha uri tshiṅwe tshifhinga maḓi a a vha na h zwitzhili (zwitshili)? Zwitzhili zwa hone ndi zwiṱukuṱuku lune zwi – B a m m b i ri � a u s si kone u vhoniwa nga maṱo a ṋama. Arali na nga nwa maḓi ni songo thoma na vhulaha zwitzhili ni nga lwala vhukuma. Ri tea u dzulela u vha na vhuṱanzi uri maḓi ane ra nwa a si a muhulu nahone o kuna. Vh ege ya 7 Ambani uri hu nga bvelela mini arali ri tshi nga nwa maḓi a re na tshika Kha ri ambe (a muhulu). Zwino lavhelesani zwifanyiso zwi re afho fhasi. y a1– o Them Vhilisani ma�i Posani philisi dza kḽorini ngomu ma�ini. minete ya 5. Shelani khemikhaḽa. Fiḽitharani ma�i. 26 Date Deithi: :

Kha ri ambe Ndi maḓi afhio ane na vhona e one a no nwea? Maḓi a mulamboni (muhulu) Maḓi o tou gwiwaho Maḓi a bommbini Maḓi a maboḓeloni Maḓi a lwanzhe Maḓi o vhiliswaho nga geḓela Shumani ni kha zwigwada ni ite fiḽithara ya maḓi ya u kunakisa maḓi. Kha ri ite nyito Thetshelesani nga vhuronwane musi mudededzi waṋu vha tshi ni ṱalutshedza uri ni tea u ita mini. Ni ḓo tea u vha na zwi tevhelelaho: Boḓelo ḽa 2 ḽitha ḽa puḽasitiki Maḓi a re na matope Muṱavha musekene Thongwana/giravhulu Tshigero Madzudzu (khothoniwuḽu) Kha ri ṅwale Nomborani maga a u ita fiḽithara ya ma�i a tshi tevhekana nga ngona. Shelani muṱavha musekene nga nṱha dzudzu. Ganamisani boḓelo. Shelani muṱavha mudenya. Gerani boḓelo tshirahoni nga vhuronwane. r: Teache Shelani maḓi a re na khungumuṱavha ngomu. Sign: Posani thongwana kana giravhulu ngomu boḓeloni. Date: 27

14 Kutshilele ku re na mutakalo ngomu umela �a Vhalani nga iṅwe na iṅwe ya nḓowelo dzi tevhelaho mbuya na mmbi. Arali i Kha ri vhale nḓowelo mbuya ni ite thiki ( ), arali i nḓowelo mmbi ni ite tshifhambano ( ). h – B a m m b i ri � a u s Nḓowelo Mbuya Mmbi Mudededzi u tea u thusa vhana vha tshi vhala. Ndi ḽa zwiḽiwa zwi re na mutakalo ngomu. Ndi laṱa malakati nga fasiṱere ḽa goloi kana thekhisi. Vh ege ya 7 Ndi ṱamba mavhudzi tshifhinga tshoṱhe. Ndi ḽa maḽegere manzhi. Ṋala dzanga na nḓevhe dzi dzula dzo kuna y a1– Ndi ṱamba maṋo luthihi nga ṅwedzi. o Them Ndi a dobela malakati nda a posa binini. Ndi a ṱamba zwanḓa musi ndi tshi bva thoiḽethe. Musi ndi tshi hoṱola kana u atsamula, ndi vhea tshanḓa kha mulomo. Ndi ita nyonyoloso tshifhinga tshoṱhe. Ndi ṱwa ndo shuvhama phanḓa ha TV tshifhinga tshilapfu. Ndi dzula tsini na vhathu vhahulwane vha no daha. 28 Date Deithi: :

Itani phosiṱara nga nḓowelo mmbi kana mbuya. Kha ri ite nyito Asesani phosiṱara yaṋu. Vhalani tshitatamennde tshiṅwe na tshiṅwe, Kha ri ṅwale ni kone u dzhenisa tshifhaṱuwotshiṅweṅweli arali tshitatamennde tshi tshone, na tshifhaṱuwotshisunyuwi arali tshitatamennde tshi si tshone. Ee Hai Phosiṱara yanga i na makolokolo nahone yo kuna. Ndi a takalela u ita phosiṱara. Zwo nkonḓela u ita phosiṱara yanga. Bvelani nnḓa • Ni nga kona u fhufha u swika ngafhi? Shumisani vhutambo vhuraru. Vhu fhufheni. Vhu sendedzeleni phanḓa na phanḓa vhu tshi siana ni vhone uri ni nga fhufha u swika ngafhi. r: Teache • Zwino, humbelani khonani dzaṋu mbili uri vha dzungudze thambo Sign: uri ni i fhufhe. Date: • Sielisanani u fhufha. 29

15 Zwi liwa zwi no sina na ^ zwi sa sini Vh ege ya 8 umela �a Kha ri ambe h Ambani nga zwiḽiwa zwine zwa s tea u rothodzwa uri zwi sa sine. Bulani uri ndi zwiḽiwa zwifhio zwine – B a m m b i ri � a u zwi sa ṱoḓe u rothodzwa, zwine zwa nga dzula khabodoni. Gerani zwifanyiso zwi re kha siaṱari ḽa zwigeriwa ni zwi nambatedze kha firidzhi kana kha khabodo. y a1– o Them 30 Date Deithi: :

e. wine e ani a kha Kha ri ambe r: Teache Ambani nga nḓila dzine ra nga tsireledza zwiḽiwa Sign: ngadzo kha zwikhokhonono zwi no nga thunzi Date: na vhusunzi. 31

16 Holodei dza vhurereli na · dzinwevho dza tshipentshela umela �a Vhathu ḽifhasini ḽoṱhe vha a pembelela holodei dza Kha ri vhale tshipentshela. Ni ḓo pembelela holodei dzifhio? h Nga Khiresimusi (Khirismusi) ri fhiwa – B a m m b i ri � a u s zwifhiwa zwinzhi. Na khonani dzashu na mashaka ashu ri a vha fhavho zwifhiwa. Ri na muri wa Khiresimusi ngomu nḓuni. Ri vhea zwifhiwa fhasi ha uyu muri. Ri a u ṱama ra ṱoma ṋaledzi ṱhodzini yawo. Nga Vh ege ya 8 Khiresimusi ri ḽa zwiḽiwa zwinzhi zwa u ḓifha. y a1– o Them Ri tou ri Diwali i swika lini. Ndi tshone tshifhinga tshine ra fhiwa maḽegere manzhi na zwifhiwa zwinzhizwinzhi. Ri paka maḽegere a si ḓifhi zwone na khekhe mabogisini ra zwi fha vhathu vhane vha ḓa u ri dalela. Ri funga mbone (malammba) ṱhukhu ra dzi vhea u mona na nnḓu. Ri ṱama muḓi washu ra thuthubisa khirikhethe. 32 Date Deithi: :

Ri tou ri Hannukah i swika lini wee. Ri ḓo ḽa zwiḽiwa zwinzhizwinzhi zwi sa ḓifhi zwone. Ri pfana na u ḽa panekuku na dounati. Na zwifhiwa ri a zwi funa. Vhazwala vhashu vha a ḓa u dala. Roṱhe ri a thusa kha u bika zwiḽiwa nahone ri a funga makhanḓela ngomu nḓuni. Hu si kale hu ḓo vha hu Eid (Idi). Ndi tou tama uri ngavhe ri tshi fhiwa zwifhiwa. Na khonani dzashu ri ḓo dzi fhavho zwifhiwa. Ri ḓo ḽa khekhe na maḽegere manzhimanzhi. Uri ndi Eid ri zwi vhona nga tshivhumbeo tsha ṅwedzi. Eid i ḓa nga maḓuvha (deithi) o fhambanaho ṅwaha muṅwe na muṅwe. Kha ri imbe Imbani luimbo lune na lu ḓivha Teache r: lu no yelana na maḓuvha aya Sign: a tshipentshela. Date: 33

17 · Khalanwaha Lavhelesani zwifanyiso izwi zwa khalaṅwaha nṋa. Vhudzani khonani yaṋu uri ni Kha ri ambe kona u vhona mini kha tshiṅwe na tshiṅwe. Bulani uri khalaṅwaha idzi nṋa dzi umela �a fhambana nga mini. � a v u la ) i (L u dz sh im e u h i � a mmbi r Ts Back of the circle chart showing Morning, afternoon, even- 1 – Ba T s h il i ing, night. mo Vh ege ya a V h u ri y a2– o Them f h o Tsh i f h e Ndi khalaṅwaha ifhio ine na i funesa? __________________________________ _________________________________________________________________ Ndi nga mini ni tshi funesa khalaṅwaha iyi? _____________________________ _________________________________________________________________ Ḓuvha ḽaṋu ḽa mabebo ndi ḽa khalaṅwaha ifhio? _________________________ _________________________________________________________________ 34 Deithi: Date :

Kha ri imbe Iwe duvha hayee! ˆ Na masana au. U vhonetshela u kule wee! U mudini wau. ˆ I a vhuya mulobilo, Kolongonya kolongonya! Nndu khulu dzi na biko, ˆ Kolongonya kolongonya! r: Teache Sign: Date: 35

18 · Khalanwaha nna ˆ Gerani zwifanyiso zwa khalaṅwaha kha zwigeriwa zwi re murahu ha umela �a Kha ri ite nyito bugu. Nambatedzani tshifanyiso tshiṅwe na tshiṅwe kha dzina ḽa khalaṅwaha i re yone. sh u vhuria i � a mmbi r Fulwi Fulwana 1 – Ba Thangule Vh ege ya ˆ y a2– o Them Lutavula Khubvumedzi Tshimedzi Lara › ˆ 36 Deithi: Date :

tshifhefho Thafamuhwe ˆ Lambamai vhuria Shundunthule tshilimo Nyendavhusiku Phando Luhuhi Bvelani nnḓa Itani nḓowenḓowe ya zwikili zwaṋu zwa bola. r: Teache Bammbisani bola kha luvhondo. Sign: Matshani no ima fhethu huthihi ni tshi khou bammbisa bola. Zwino bammbisani bola i tshi mona na dzibikhoni. Date: 37

19 · Khalanwaha Kha ri vhale mela �a Tshilimo sh u Mutsho u na masana nahone hu a dudela na u fhisa. u Maḓuvha ndi malapfu vhusiku ndi vhupfufhi. a a m m b i ri � Ri ḓirothodza nga u bammbela kana ra dzula mirunzini. 2–B Tshifhefho Mutsho u thoma u rothelela. Vh ege ya Maṱari a thoma u nga musuku na u wa mirini. Zwiṋoni zwi pfulutshela mashangoni a no dudela. a 2– y Vhuria mo Mutsho u a rothola. The Huṅwe fhethu hu wa gambogo kana mahaḓa. Maḓuvha ndi mapfufhi vhusiku ndi vhulapfu. Zwiṅwe zwipuka zwi eḓela muriha hoṱhe (zwi a dzumbama). Lutavula › Mutsho u a dudela. Zwimela zwi a thoma hafhu u aluwa miri i tshi pupumisa maluvha. Zwiṋoni zwi fhaṱa zwiṱaha na u kudzela makumba. 38 Deithi: Date :

Zwiḽiwa zwo fhambananaho zwi mela nga khalaṅwaha dzo fhambananaho. Kha ri ambe Lavhelesani zwiḽiwa izwi zwa tshilimo na vhuria. Vhudzani khonani yaṋu zwine na nga tama u ḽa musi hu tshi fhisa na musi hu tshi rothola. Tshilimo Zwiliwa zwa ·ˆ khalanwaha · inwe · na inwe Vhuria r: Teache Sign: Date: 39

20 U ambarela mutsho Olani mutukana na musidzana. Mutukana a ambare umela �a Kha ri ole zwiambaro zwi no dudela zwa vhuria ngeno musidzana o ambara zwi no rotholela zwa tshilimo. h – B a m m b i ri � a u s Vh ege ya 2 a 2– y mo Mutukana Musidzana The Bvelani nnḓa • Vheani dzihupu fhasi kana ni ole madanga mavuni. • Musi mudededzi waṋu vha tshi ri ni thamuwe, thamutshelani tshidangani nga milenzhe yoṱhe. • Musi mudededzi waṋu vha tshi ri ni thamuwe, thamutshelani nnḓa ha tshidanga nga mulenzhe muthihi. • Tambani openi. • Shumisani tshipiḓa tsha tshoko kha u ola madanga na zwikwea fhasi. 40 Deithi: Date :

Vhudzani khonani yaṋu uri ri ambara zwiambaro zwifhio nga khalaṅwaha Kha ri ambe iṅwe na iṅwe. Ni takalela u ambara zwiamboro zwifhio? Talani mutalo u tshi bva kha ṱhalutshedzo ya zwiambaro zwine Kha ri ṅwale ra ambara hu na mutsho wo raliho. U ambarela mutsho Arali ḓuvha ḽi na vhuhali ri fanela u ambara miṅadzi uri ri ḓitsireledze. Musi hu tshi fhisa ri fanela u ambara zwiambaro zwi no rotholela. Arali nnḓa hu tshi khou rothola ri fanela u ambara zwiambaro zwa wuḽu. Musi mvula i tshi na ri ṱoḓa zwambureni na madzhasi r: Teache a mvula. Sign: Date: 41

21 Zwifhinga zwi a amba mela �a Kha ri vhale sh u Tshimedzi u a a m m b i ri � Nga Tshimedzi miri i ṱuma lurere. Shangoni hu vhonala zwiṋoni na ṋotshi na maluvha manzhi 3–B na maṱari maswa. Vh ege ya Zwiṋoni zwi fhaṱa zwiṱaha zwa kudzela makumba. Vhafuwi vha vhehula nngu dzavho. a 2– y mo Tshilimo The Tshilimo vhalimi vha fula mitshelo. Vhana vha zwipuka vha khana vho takala. Hunzhi shangoni mvula ndi nnzhi, i na nga mithathabo na phenyo. Mahatsi, zwiṱaka na maluvha zwi tou titima na u lapfa zwo lapfa. 42 Deithi: Date :

Tshifhefho Zwiṅwe zwipuka zwi vhulunga zwiḽiwa musi zwi tshi lugisela u eḓela vhuria hoṱhe. Maṱari mirini a thoma u vha na muvhala wa ṱaḓa, wa buraweni na wa tshitopana. Vhuria Zwiṅwe zwipuka zwi eḓela vhuria hoṱhe. Ri ri zwo dzumbama (haibaneitha). Kha ri ṅwale Zwipuka zwi ita mini vhuria? _________________________________________ _________________________________________________________________ Zwipuka zwi ḓitsireledza hani kha phepho? _____________________________ _________________________________________________________________ Teache r: Sign: Ndi lini hune zwiṋoni zwa humela mashangoni a no dudela zwa thoma u fhaṱa Date: zwi�aha?__________________________________________________________ 43

22 U tavha nawa ˆ ˆ mela �a Kha ri ite nyito Ni tea u vha na sh u • ṋawa ṱhanu • sosara u a • madzudzu • maḓi a m m b i ri � Zwine na tea u ita 3–B Vheani ṋawa kha dzudzu ḽi re kha sosara. Kha ḽi dzule ḽo ṋukala. Vheani sosara kha guvha ḽa fasiṱere tshedzani. Vh ege ya Ni lindele no tielela ṋawa yaṋu vhegeni mbili dzi no tevhela. Lavhelesani ni vhone uri ṋawa i aluwa nga nḓilaḓe. Lavhelesani tshifanyiso tsha muṋawa uyu. 2– Musi muṋawa waṋu u tshi vho fana na uyu, ni mbo ḓi ṅwala y a mo deithi (ḓuvha). The Deithi Deithi Deithi Deithi 44 Deithi: Date :

Itani ḽitambwa nga tshipuka. Kha ri ite nyito Ni nga sumbedza tshivhingwi kana luṱura zwi tshi khou kuvhanganya zwiḽiwa zwa u ḽa vhuria. Kokovhani Bvelani nnḓa fhasi sa ṋo ṱoḓa fheth wa i tshi u ho khuda ho ha u dzumbama hone. aḓi i r: Teache b e lam sa tham Sign: Fhuf h an i ḽi no d udela. ya sh a ngoni Date: tshi 45

2173 Zwipuka: Zwifuwo zwa bulasini hourmk sehl ae e� at V h e g e y aT Lavhelesani tshifanyiso ni ambe nga zwifuwo zwa bulasini zwo fhambananaho Kha ri ambe zwine na khou zwi vhona. Ndi tshipuka tshifhio tshine na tshi funesa? s e4r – Ri wana mini kha tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwipuka izwi? u W a Wbeierki �1 – m B2a–m m a 2– y mo The 46 Deithi: Date :

Dzhenisani phindulo dzi re dzone kha thebuḽu idzi. Kha ri ṅwale Ro dzula ro ni itela ya u thoma. Tshiduna Thutha Tshisadzi Tsadzi Ṅwana Ngwana Muungo Bee Vhukhudo Danga Tshiduna Tshisadzi Ṅwana Muungo Vhukhudo Tshiduna Tshisadzi Ṅwana Muungo Vhukhudo Tshiduna Tshisadzi Ṅwana r: Teache Muungo Sign: Vhukhudo Date: 47

2174 Bulasini hourmk sehl ae e� at V h e g e y aT Kha ri imbe s e4r – Lu fana na lwa mafula u W Too, too, ha Vho Magoḓa hu na thakha a Wbeierki �1 – m B2a–m m Too, too, ndi thakha ya mini? Too, too, ndi danga ḽa ṅombe. Too, too, na tshitumba tsha mbudzi. Too, too, dzi tshi lila dzi moo Too, too, dziṅwe nga fhaḽa dzi mee a 2– y Too, too. mo The 48 Deithi: Date :

Isani phan�a na u imba luimbo ulu. Dzhenisani madzina a Kha ri imbe zwipuka zwi tevhelaho vhuimoni ha kholomo. Too, too, thutha nga fhaḽa i bee Too, too, khuhu ndi vhukweekwee Too, too, mbudzi dzone dzi mee. Bvelani nnḓa • Dadamalani kha danda ni sa wi. • Posani bola muyani ni i gavhe ni sa wi. • Zwino gadani sa bere. • Phavhamedzani sa sekwa. Teache r: Sign: • Tshimbilani sa roboto. Date: 49

2175 Zwipuka zwa daka Kha ri vhale ˆ s hourmk sehl ae e� at V h e g e y aT e5r –m B a m b i r i �1a –u W Ndau ndi nthihi na zwimange. Ndau i dzhiwa sa khosi ya phukha dzoṱhe. Ndau dzi zwima na u 2–m We e k vhulaha phukha dzi no nga ntsa na mbiḓi. Ndau dzi no anzela u zwima ndi dza tsadzi. Dzi zwima na vhusiku nga zwigwada. Ndau dzi pfana na u dzula fhethu hu re khagala nahone hu na hatsi. a 2– y mo Nḓou ndi dzone phukha khulwanesa shangoni. Dzi khomboni The ya u ngalangadzwa ngauri vhazwimimbava vha dzi zwimela maṋanga adzo. Ṋanga dza nḓou a dzi imi u aluwa vhutshiloni hadzo hoṱhe. Dzi shumisa misingo yadzo kha u fula hatsi, mitshelo khathihi na u nwa maḓi. Dzi a kona u ḽa 200 kg dza zwiḽiwa khathihi na u nwa ḽitha dza 190 nga ḓuvha. 50 Deithi: Date :

Hu na tshaka mbili dza tshugulu – hu na tshugulu ntswu na tshena. Tshugulu a dzi koni u vhona zwavhuḓi, fhedzi dzi kona nga maanḓa u nukhedza. Tshugulu ndi khulwane vhukuma lune dza kona na u swika kha tshileme tsha 2 500 kg. Tshugulu dzi dzulela u zwimiwa nga vhazwimi na vhazwimimbava. Ri tea u tsireledza tshugulu kha vhazwimi vhane vha dzi zwimela maṋanga adzo. Nngwe i a kona u aluwa u swika kha 2 m. Mukumba wayo u na muvhala wa buraweni u songo dombelaho na mavhala matswu a no nga zwitendeledzi. Nngwe i a kona u gonya zwithu lune i si konḓelwe nga u zwima nṱha ha miri. Ṋari dzi dzula nga miṱambi. Arali hu na khombo i no khou ḓa, dza tsadzi na vhana vhadzo dzi kuvhangana vhukati ha sambi dzo tangiwa nga dza mboho dzi tshi dzi tsireledza. Dziṅwe ṋari dzi a kona u Teache r: Sign: aluwa dza swika kha 1,7 m. Date: 51

2176 U dzumbama ha phukha s hourmk sehl ae e� at V h e g e y aT Kha ri vhale e5r –m B a m b i r i �1a –u W Zwiṅwe zwipuka zwi ḓitsireledza nga u shandula 2–m We e k mivhala yazwo zwa fana na fhethu hune zwa vha hone. Luaviavi lu a kona u shandula muvhala walwo wa fana na miri ine lwa vha khayo. Mavhala a mbiḓi a ita uri zwi konḓe u dzi vhona dzi ḓakani. a 2– y mo Mikumba kana mithenga ya zwiṅwe zwipuka i swika hune ya fana na fhethu hune zwa vha The hone lune zwa konḓa u zwi vhona. Ri zwi vhidza uri ndi u dzumbama. Elekanyani nga zwiṅwe zwipuka zwine zwa shumisa mudzumbamo. Mudededzi waṋu vha ḓo ni Kha ri ḓiphiṋe sumbedza kutambelwe kwa u mona na zwidulo. 52 Deithi: Date :

Olani tshipuka tsha ḓaka. Ni vhudze khonani yaṋu uri tshi ḓidzumba Kha ri ite nyito nga nḓilaḓe. r: Teache Sign: Date: 53

217 Zwipuka zwa madini ˆ Kha ri ite nyito Fhedzisani tshifanyiso nga u dzhenisa nyolo kana zwifanyiso zwa zwipuka k sehl ae e� at V h e g e y aT zwine zwa dzula maḓini. hourm s e6r – u W m beierki �1a – mB 2a–m W a 2– y mo The 54 Deithi: Date :

Zwivhumbwa zwa lwanzheni 28 Kha ri ambe Kha ri lavhelese zwipuka zwo fhambananaho zwi no dzula maḓini a re na muṋo. umela �a B a m m b i ri � a u – a6 sh – Vh ege y Hu na zwipuka zwiṱuku zwine na zwone zwa dzula matomboni a re mativhani a songo tsesaho. a2 Themo y r: Teache Sign: Date: 55

29 Zwipuka zwa lwanzheni Ambani nga zwipuka zwoṱhe zwa umela �a Kha ri imbe ambe lwanzheni zwi re zwifanyisoni izwi. • Ndi zwipuka zwifhio zwa lwanzheni zwine zwa ḽiwa nga vhathu? sh • Ndi zwipuka zwifhio zwa lwanzheni zwine zwa vha na khombo kha vhathu? a m m b i ri � a u • Muvhili wa khovhe wo putelwa na u tsireledzwa nga mini? • Ni vhona u nga hu ḓo bvelela mini arali maḓanzhe a nga tshikafhadzwa nga malaṱwa na milimo? 7–B • Ndi nḓila dzifhio dzo fhambananaho dzine dza nga tshikafhadza maḓanzhe? Vh ege ya Ṅwalani madzina a zwipuka zwine na vhona u nga zwi dzula milamboni, Kha ri ṅwale madamuni kana lwanzhe kha khoḽomo tharu dzi re kha thebuḽu. Mulamboni Lwanzheni Damuni a 2– y mo The 56 Deithi: Date :

i Kha ri ite nyito Itani kudamu kwaṋu kwa khovhe. • Penndani ngomu ha bogisi ḽa zwienda nga muvhala wa lutombo u re na vhudala ni ḽi ladze nga lurumbu. • Gerani khovhe i re nga murahu ha bugu. • Nambatedzani iyi khovhe kha bogisi nga theiphi na lutambo. Bvelani nnḓa • Fhufhani sa tshiṋoni nga luvhilo na nga u ongolowa. • Phavhamedzani sa phingwini. • Fhufhani sa ṋotshi. • Tshimbilani sa ḓambatshekwa. • Bambelani sa khovhe. • Thamuwani sa tshiḓula. Teache r: Sign: • Tambani mutambo wa tevhelakhwalasambi Date: • Tambani mutambo wa tshimangenambevha 57

30 Zwipuka zwi no tshimbila na midi yazwo umela �a ˆ Kha ri vhale No vha ni tshi zwi �ivha? Ndi a kona u fhelela zwavhu�ivhu�i kha khamba yanga, nohone a i swiki Tshibode sh hune ya si tsha nndingana. a m m b i ri � a u Tshibode ndi tshikokovhi tshine tsha vha na milenzhe miṋa ya makwanda na mutsinga na ṱhoho zwo onyanaho.Tshi tshimbila nga u ongolowa tsho hwala nnḓu yatsho ya khamba muṱanani. 7–B Zwi dzula ngafhi? Vh ege ya a 2– y mo Tshibodelwanzhe Tshibodemaroroma Tshibode The Kha ri ṅwale Fhindulani mbudziso dzi no kwama zwibode zwi no dzula shangoni. Gamba ḽa tshibode ḽi a konḓa kana ḽi a puṱedzea? _______________________ Gamba ḽa tshibode ḽi tshi tsireledza kha mini? ___________________________ _________________________________________________________________ Tshibode tshi ita mini musi tsho tshuwa? _______________________________ Tshibode tshi ḽa zwiḽiwaḓe? ___________________________________________ _________________________________________________________________ 58 Deithi: Date :

Khumba Ḽiṱo Khamba Lavhelesani khamba ya khumba. Tshiphuphuledzi tshilapfu Tshiphuphuledzi tshipfufhi Khando Kubuli kwa u fema Khumba i tshimbila nga nḓilaḓe? _____________________________________ No no vhuya na doba khamba ya khumba? Ni vhona u nga ho bvelela mini kha khumba muṋe wayo? _______________________________________________ Khamba dza khumba dzi na muvhalaḓe? ________________________________ Ni vhona u nga ndi nga mini khumba dzi na khamba? _____________________ Ni vhona u nga ndi dzula ngafhi? Tsini na tshifanyiso, ṅwalani uri ndi Kha ri ṅwale nga fhaṱa muḓi murini; ngomu mavuni kana maḓini. r: Teache Sign: Date: 59

31 Zwipuka zwi no difha tela vhukhudo mela �a ˆ ˆ Kha ri ite nyito Livhanyani zwifanyiso zwa zwipuka izwi na zwifanyiso zwa miḓi yazwo. sh u u a a m m b i ri � 8–B Vh ege ya a 2– y mo The Kha ri vhale Notshi ˆ �otshi dzi dzula phakhoni. Dzi fha�a mazhana nga phula. Dzi vhulunga Zwi�iwa mazhanani. 60 Deithi: Date :

Vhusunzi Vhusunzi hu fhaṱa tshaka dzo fhambananaho dza vhukhudo vhuponi hadzo. Lusunzi luṱukuṱuku lu a kona u gagamisa tshithu tshine tsha lu fhira kaṋa. Vhu a sevhana arali hu na khombo khathihi na u vhudzana uri zwiḽiwa zwi ngafhi. Kha ri ṅwale Ni vhona u nga ndi nga mini vhusunzi vhu tshi ḓifhaṱela vhukhudo? _________ _________________________________________________________________ Swina ḽa vhusunzi ndi nnyi? __________________________________________ _________________________________________________________________ Vhusunzi vhu shumisa mini kha u fhaṱa vhukhudo? _______________________ _________________________________________________________________ Kha ri vhale Zwinoni ˆ Zwiṋoni zwi fhaṱa zwiṱaha sa vhukhudo khathihi na u kudzela makumba ngomu. Saizi ya tshiṱaha i langwa nga saizi ya tshiṋoni. Zwiṋoni zwi shumisa mini kha u fhaṱa zwiṱaha? ______________________________________ Ndi zwipuka zwifhio zwine zwa vha maswina r: Teache a zwiṋoni? Sign: ______________________________________ Date: 61

62 anga Te r m D i k i s h i n a r i–yW o r k s h e e t 2 – We e k 1 l L k K j J i I h H g G f F e E d D c B 17 Aa C b x-z X-Z w W v V u U t T s S r R q Q p P o O n N mM

P. 29 P. 19 GEN LS G2 B1 CUTOUTS.indd 1 2014/04/24 10:41 AM

GEN LS G2 B1 CUTOUTS.indd 2 2014/04/24 10:41 AM

P. 36-37 P. 57 GEN LS G2 B1 CUTOUTS.indd 3 2014/04/24 10:42 AM

GEN LS G2 B1 CUTOUTS.indd 4 2014/04/24 10:42 AM