Life Skills Grade 2 Life Skills Exemplar Booklet Question Paper

Leyi e hi k u x e tiwe pf PS xiCA Giredi ya 2 Vutivi swa vutomi ISBN 978-1-4315-0262-2 Workbooks available in this series: hi XITSONGA • Grade R (in all official Languages); Buku ya 1 – Tikotara ta 1 na 2 9 781431 502622 • Literacy/Home Language Grades 1 to 6 (in all 11 official Languages); • Mathematics Grades 1 to 3 (in all 11 official Languages); • Mathematics Grades 4 to 9 (in Afrikaans and English); • Life Skills Grades 1 to 3 (in all 11 official Languages); and Vito: Tlilasi: LIFESKILLS IN XITSONGA • Grades 1 to 6 English First Additional Language. GRADE 2 – BOOK 1 TERMS 1&2 ISBN 978-1-4315-0262-2 9th Edition THIS BOOK MAY NOT BE SOLD.

Leswi nga endzeni Kotara ya 1 Pheji Kotara ya 2 Pheji Hi fanele ku dya swakudya leswinene 1 17 Tinguva ....................................... 34 leswaku hi kota ku hanya ................. 2 2 Mati ya hi nyika vutomi ................ 4 18 Tinguva ta mune ......................... 36 3 Hi hlayisa mati .............................. 6 19 Mayelana na tinguva .................. 38 Moya wo tenga wu hi nyika 4 20 Ku ambala ku ya hi maxelo ........ 40 matimba ........................................ 8 Manana Angie Nkulukumba Enver Surty, Motshekga, Holobye wa Xandla xa Holobye wa 5 Mina na vanghana va mina .........10 21 Mivuyelo ya tinguva.................... 42 Dyondzo ya Masungulo Dyondzo ya Masungulo Vanhu lava hi hanyaka Ku byala ximilana 6 na vona ........................................12 22 xa nyawa ..................................... 44 Tibuku leti to tirhela ti endleriwe vana va Afrika-Dzonga ehansi ka vurhangeri bya Holobye wa Dyondzo ya Masungulo, Manana A ka ha ri na ku karhata van’wana Angie Motshega na Xandla xa Holobye wa Dyondzo ya Masungulo, 7 23 Swiharhi swa le purasini ............ 46 14 Nkulukumba Enver Surty. 8 Hinkwerhu hi hlawulekile ............16 24 Epurasini ..................................... 48 Tibuku to tirhela ta Rainbow ti vumba xiyenge xin’wana xa ntlawa wa migingiriko ya Ndzawulo ya Dyondzo ya Masungulo 25 Swiharhi swa nhova ................... 50 leyi kongomisiweke eka ku antswisa matirhelo ya vadyondzi va 9 Leswi hi titwisaka xiswona .........18 Vaafrika-Dzonga eka tigiredi ta ntsevu to sungula. Tanihi xin’wana Leswi swiharhi swi xa swilo leswi nga swirhangana eka nkunguhato wa matirhelo ya 10 Vatsoniwa ................................... 20 26 mfumo, phurojeke leyi yi humelerile hi ku seketeriwa hi timali hi tumberisaka xiswona ................. 52 Nkwama wa Timali ta Tiko. Leswi swi endlile leswaku Ndzawulo 11 Vana hinkwavo va hlawulekile ... 22 27 Swiharhi swa le matini ............... 54 yi swi kota ku endla leswaku tibuku leti to tirhela, ti kumeka hi tindzimi hinkwato ta ximfumo handle ko hakeleriwa. Swivumbiwa swa le hansi ka 12 Nghwazi ya mina ........................ 24 28 lwandle ........................................ 55 Hi tshemba leswaku tibuku leti ti ta pfuna vadyondzisi eka migingiriko ya vona yo dyondzisa ya masiku hinkwawo no tiyisisa 13 Ku tengisa mati........................... 26 29 Vutshila bya swiharhi.................. 56 leswaku vadyondzi va vona va kota ku heta kharikhulamu. Hi tiyisise leswaku hi letela mudyondzisi eka nghingiriko wun’wana na Swiharhi leswi fambafambaka wun’wana hi ku katsa mifungho leyi kombisaka leswi mudyondzi a 14 Mahanyele lamanene ................. 28 30 na makaya ya swona ......................58 faneleke ku endla swona. Swilo leswi onhekaka na Swiharhi leswi tiakelaka Hi ni ntshembo wa leswaku vana va ta tiphina no tsakela ku tirha 15 31 leswi nga onhekiki ...................... 30 vutshamo .................................... 60 migingiriko leyi nga ebukwini loko va ri karhi va ya emahlweni no Masiku ya swa vukhongeri na dyondza, na leswaku wena, mudyondzisi, u ta tsaka swin’we na vona. 16 32 Dikixinari ya mina ....................... 62 man’wana yo hlawuleka ............. 32 Hi mi navelela ku humelela, wena na vadyondzi va wena eku tirhiseni tibuku leti to tirhela. Published by the Department of Basic Education 222 Struben Street ISBN 978-1-4315-0262-2 Pretoria This book may not be sold. South Africa The Department of Basic Education has made every effort to trace copyright © Department of Basic Education holders but if any have been inadvertently overlooked the Department will be Ninth edition 2019 pleased to make the necessary arrangements at the first opportunity.

Giredi ya 2 Swikili swa vutomi hi XITSONGA Buku ya 1 Buku leyi i ya:

1 Hi fanele ku dya swakudya leswinene leswaku hi kota ku hanya kahle hela ra A hi hlayeni Mimiri ya hina yi lava swakudya leswi lulameleke miri leswaku hi ta kota ku kula. o tir Hi fanele ku dya swakudya swo huma eka ntlawa wun’wana na wun’wana masiku r pha hinkwawo. Hi fanele ku dya swakudya leswinene leswaku hi ta va na matimba yo endla swilo hinkwaswo leswi hi faneleke ku endla swona. Loko hi nga dyi – Phe swakudya leswi faneleke, hi ta ngheniwa hi mavabyi. Mintlawa ya ntlhanu ya swakudya ki ra 1 Tindzoho na Matsavu na swiendliwa swa mihandzu ra y a 1 – Vh i tindzoho Kot a Vanhu van’wana va dya matsavu ntsena. Leswi swi vula leswaku a va dyi nyama yihi kumbe yihi. Va dya ntsena swakudya swo huma eka 4 wa mintlawa ya swakudya. Nyama, nhlampfi, huku, timanga na tinyawa Swiendliwa Mafurha na tioyili swa masi 2 Date Siku: :

Bula na munghana wa wena hi swakudya A hi endleni leswi faneleke eka leswi landzelaka. Bana xirhendzevutana eka swona. a A hi tsaleni Titeke wonge u ya NXAXAMETO WO XAVA esupamakete na mana wa wena ku ya xava swakudya swo lalela. Endla nxaxameto wa swakudya leswi faneleke leswi nga ta fanela ku dyiwa hi vandyangu. r: Teache Sign: Date: 3

2 Mati ya hi nyika vutomi hela ra A hi vulavuleni Hikwalaho ka yini hi lava mati? tir Vanhu, swimila na swiharhi swi lava r o pha mati leswaku swi ta kota ku hanya. Mati ya fambisa swakudya leswi – Phe hi swi dyaka ku ya eka swirho swo hambana swa mimiri ya hina. Ya tlhela ya pfuna mimiri ya hina ku ki ra 1 susa leswi nga ha lavekiki. ra y a 1 – Vh i Siku rin’wana na rin’wana hi tirhisa mati emakaya ya hina. Hlamusela munghana wa wena hi swilo hinkwaswo leswi u tirhisaka mati eka A hi endleni swona. Kutani dirowa swifaniso swa mune ku kombisa matirhisele ya hina ya mati. Tsala nhlokomhaka ehenhla ka xifaniso xin’wana na xin’wana ku hlamusela leswi xi vulavulaka hi swona. Kot a ____________________________________ ____________________________________ ____________________________________ ____________________________________ 4 Siku:

Xana mati ya kumeka kwihi? Dirowa ntila ku hlanganisa rito rin’wana na A hi tsaleni rin’wana na xifaniso lexi faneleke. xiseluselu xipelupelu nambu damu xihlovo Humelani ehandle Mi nga si endla nghingiriko ehandle, ololoxani swirho tanihi ximanga. Leswi swi ta olovisela mimiri ya n’wina ku kota ku fambafamba. Tlhela u ololoxa swirho endzhaku ka nghingiriko leswaku u kota ku wisa. Leswi swi ta pfuna leswaku u nga twi ku vava emisiheni ya wena. • Tlula tanihi hi chela. Endla mipfumawulo ya machela. • Hoxelanani bolo kumbe nkwama wa tinyawa. N’wana un’wana na un’wana u fanele ku yi khoma. • Kutani hoxela bolo kumbe xinkwamana xa tinyawa ehenhla u tlhela u xi gava. r: Teache • Balansa nkwama wa tinyawa enhlokweni ya wena kutani Sign: wena na munghana wa wena mi va na mphikizano wa ku Date: kahlula. Xiya ku leha ka nkarhi wo ndzenengela nkwama. 5

3 Hi hlayisa mati A hi vulavuleni hela ra Mati ya na nkoka swinene kutani a hi fanelangi ku tlanga hi wona. o tir r Bula na munghana wa wena hi pha tindlela to hambana to hlayisa mati. Tsala mavonele mambirhi yo hlayisa 2 – Phe A hi tsaleni mati eswivandleni leswi nga laha hansi. 1. __________________________________________________ ki ra __________________________________________________ y a 1 – Vh i 2. __________________________________________________ __________________________________________________ t a ra K o A hi endleni Tirhisa tikhirayoni ku endla phositara ya mihlovohlovo hi mahlayisele ya mati. Phositara ya wena yi fanele ku kucetela van’wana leswaku va hlayisa mati. Loko u endlile phositara ya wena, yi kombise vanghana va wena. 6 Date Siku: :

A hi tlangeni ntlangu wa Humelani ehandle “I nkarhi muni, N’wamhisi?” Un’wana wa n’wina u fanele ku va mhisi. Nyiketanani ku vutisa xivutiso xa “I nkarhi muni N’wamhisi?” Nkarhi wun’wana na wun’wana loko u vutisa, mhisi yi fanele ku hlamula yi hlamusela leswi nkarhi wu vulaka swona. Kambe loko mhisi yi hlamula leswaku “I nkarhi wa swakudya swa nihlekani”, yi ta sungula ku _ ku tsutsumisa. U fanele u tsutsuma yi nga si ku _ khoma. _ Sweswi kuma hupu leyi u nga ta tlanga _ hi yona. Nyiketanani na munghana wa wena ku tsemakanya hupu, ro sungula hi milenge ya n’wina kutani endzhaku hi mavoko ya n’wina. Kutani khoma hupu yi ku thwi, loko munghana wa wena a kasa a hundza eka yona. Nyiketanani ku endla leswi. , e t e lela h , Xo a ya 4 i w m i nt la v e to m hi lo i s wi to a l an ow end n c i n a. Teache r: c in a Dz on g a- Sign: f ri k Xi a Date: 7

4 Moya wo tenga wu hi hela ra nyika matimba A hi hlayeni o tir r Moya lowu hi wu hefemulaka wu na okisijeni. Leswi swi pfuna mimiri ya hina pha leswaku yi kota ku tirhisa swakudya leswi hi swi dyaka. Kutani hi kuma matimba leswaku hi kota ku hanya. Loko hi hefemula moya wo thyaka , mimiri ya hina a 2 – Phe yi nga swi koti ku tirha kahle. Tshama na munghana wa wena. Kun’we na munghana wa wena, tatisani ki ra A hi tsaleni swivandla leswi nga laha hansi y a 1 – Vh i Ndzi fanele ku kuma moya wo tenga hikuva ___________________________________________________________________________________________ t a ra Loko moya wu thyakile K o ___________________________________________________________________________________________ Moya wu thyakisiwa loko ____________________________________________________________________________________________ Leswi hi nga endlaka swona leswaku moya wu tshama wu ri wo tenga: 1. _______________________________________________________________________________ 2. _______________________________________________________________________________________ 8 Date Siku: :

A hi hlayeni Vanhu va fanele ku kuma masana leswaku va ta kota ku tsaka no hanya kahle. Masana ya pfuna mimiri ya hina ku endla vhitamini ya D. Hi fanele ku kuma vhitamini leyi hikuva yi tiyisa marhambu. Masana yo tala ngopfu na wona ya onha. Hi nga twa ku vava hikwalaho ko hisiwa hi dyambu. Loko se hi kurile hi nga va na mavabyi ya mfukuzana. A hi tsaleni Tatisa swivandla leswi nga laha hansi: Ndzi nga kumeka ndzi sirhelelekile eka masana yo tala loko ndzi: 1. _______________________________________________________________________________ 2. _______________________________________________________________________________________ 3. _______________________________________________________________________________________ A hi yimbeleleni Yimbelelani risimu leri mi tlhela mi phokotelela biti. U fanele ku tirhisa buloko Masana ya mina yo sivela ku hisiwa hi dyambu kumbe xigqhoko Rivoningo ra mina. xa mumu ku sirhelela Wa ndzi tsakisa nhlonge ya wena eka ku hisiwa hi dyambu. Loko ndzi weriwa hi papa ra ntima, Ndzi tshembile wena. Ndzi ku rhandza ngopfu U nga ndzi fularheli. r: Teache Sign: Date: 9

5 Mina na vanghana va mina hela ra A hi vulavuleni Hinkwerhu hi tsakela ku va na vanghana lavanene. Xana u swi tivisa ku yini leswaku o tir r munhu i munghana lonene? pha A hi tsaleni Exivandleni lexi nyikiweke laha hansi, endla nxaxameto 3 – Phe wa swilo leswi endlaka munhu a va munghana lonene. 1. _________________________________________________________________________ ki ra 2. _ ________________________________________________________________ y a 1 – Vh i 3. __________________________________________________________________ 4. _ _______________________________________________________________________ t a ra Anakanya hi swivutiso leswi kutani u tsala K o A hi tsaleni tinhlamulo ta wena. Xana u na vanghana vangani? Vito ra munghana wa wena wa xiviri i mani? Xana mi vile vanghana eka nkarhi wo tanihi kwihi? Hi xihi xo hlawuleka hi munghana loyi wa wena? 10 Siku:

Tshama na munghana wa wena kutani mi bula hi tinhlamuselo leti. Engetela A hi vulavuleni mfungho wo gwajula ( ) ebokisini loko swi ri swona, mfungho wa xihambano loko swi nga ri swona ( ). Nongonoko wo kambisisa vunghana Engetela kumbe Munghana wa mina wa ndzi hlayisa. Munghana wa mina wa ndzi pfuna. Munghana wa mina u ndzi hlamusela mahungu ya yena. _ Munghana wa mina a nga lwi na mina. _ _ A hi endleni _ Anakanya hi nchumu lowu u nga wu endlaka ku endla leswaku munghana wa wena a titwa a hlawulekile. Kutani dirowa xifaniso hi wona endzeni ka fureme. Tsundzuka ku khavisa fureme ya xifaniso. Loko u hetile ku endla leswi, vulavula hi mihlovo leyi u yi tirhiseke eka xifaniso xa wena. A hi tsaleni Tsala 2 wa swivulwa hi xifaniso xa wena. r: Teache ______________________________________________________________________________ Sign: Date: ______________________________________________________________________ 11

6 Vanhu lava hi hanyaka na vona hela ra Xiya swifaniso. Anakanya hi leswi vanghana lavanene va swi endlaka kutani mi bula hi swona emintlaweni ya n’wina. Sweswi anakanyani hi leswi A hi vulavuleni vanghana vo homboloka va endlaka swona. Engetela mfungho wo gwajula ( tir ) eka xifaniso xin’wana na xin’wana lexi kombisaka vunghana lebyinene, r o xihambano ( ) eka leswi kombisaka vunghana byo homboloka. pha 3 – Phe ki ra y a 1 – Vh i t a ra K o 12 Siku:

Hlaya xivulwa xin’wana na xin’wana kutani u khalara A hi hlayeni xikandza xa ku pfumela xa Ina kumbe xikandza xo kaneta xa E-e . Ndzi munghana lonene. Ndzi hlayisa vanghana va mina. Ndzi kahle eka vadyondzikulorhi. Vadyondzikulorhi va kahle eka mina. Ndza titsongahata eka vanhu lava ndzi nga na vona. A hi tlangeni “Yima A hi tiololeni endzhutini wa mina”. Wena na vanghana wa wena mi fanele mi ringeta ku kandziya mindzhuti ya van’wana. Nyiketanani ku vona nhlayo ya mindzhuti leyi mi koteke ku r: Teache kandziya eka yona. U nga fambafamba ku sivela Sign: munghana wa wena leswaku a nga swi koti ku Date: yima endzhutini wa wena. 13

7 A ka ha ri na ku karhata van’wana hela ra A hi tsaleni Languta xin’wana na xin’wana xa swifaniso leswi. Xana a wu ta endla yini loko a wu ri n’wana loyi a karhatiwaka hi van’wana? o tir Etlhelo ka xifaniso xin’wana na xin’wana, tsala xivulwa hi ndlela leyi hi faneleke r ha ku khoma vanhu van’wana hayona. _______________________________________ 4 – Phep ___________________________________ ___________________________________ ki ra ___________________________________ y a 1 – Vh i t a ra K o _______________________________________ ___________________________________ ___________________________________ ___________________________________ _______________________________________ ___________________________________ ___________________________________ ___________________________________ 14 Siku:

Tumbuluxani xintlangwana na A hi endleni munghana wa wena hi n’wana loyi a chavisetaka n’wana un’wana. Kutani vulani leswi hi nga swi endlaka ku sivela ku chaviseta. Humelani ehandle Tilulamiseni eka mintlawa ya 5 wa vana. Kutani vumbani ntila kutani mi hoxelana bolo ku ya hi ntila wa n’wina. Vonani leswaku i ntlawa wihi lowu hoxelanaka bolo ku ya fika emakumu ka wona hi nkarhi lowutsongo swinene. Loko mi endlile sweswo, ringetani ku hoxa bolo hi tindlela to hambana. • Hoxela mudyondzikuloni loyi a nga endzhaku ka wena bolo yi hundza hi le xikarhi ka milenge ya wena. • Hoxela mudyondzikuloni loyi a nga endzhaku ka wena bolo yi hundza hi le henhla ka nhloko ya wena. • Hoxela bolo eka mudyondzikuloni loyi a nga endzhaku ka wena eximatsini. • Hoxela bolo eka mudyondzikuloni loyi a nga endzhaku ka wena exineneni. • Sweswi hoxelelanani bolo kutani mi vona r: Teache leswaku mi kota ku yi gava kangani. Sign: Date: 15

8 Hinkwerhu hi hlawulekile hela ra Languta swifaniso leswi kutani u hlamusela ndlela A hi vulavuleni leyi vana lava va fanaka hi yona. Vula leswi va tir hambanisaka xiswona. r o ha 4 – Phep ki ra y a 1 – Vh i t a ra K o 16 Siku:

Endlani nghingiriko lowu landzelaka hi ntlawa. Langutani vana hinkwavo etlilasini ya n’wina. Kutani hlayani xin'wana na xin'wana xa swivutiso leswi A hi hlayeni landzelaka. Loko nhlamulo yi ri ntiyiso, engetelani mfungho wo gwajula ( ) ebokisini leri nga exineneni, kasi loko nhlamulo yi hoxekile, engetelani xihambano ( ). Engetela kumbe Xana vafana na vanhwanyana va fana? Xana vanhu hinkwavo va na muhlovo wun’we wa misisi? Xana vanhu hinkwavo va na muhlovo wun’we wa mahlo? Xana vanhu hinkwavo va na mavoko lama ringanaka? Xana vadyondzi va tlilasi yin’we va ringana hi ku leha? Xana wa swi vona leswaku hinkwerhu ha hambana? Xana A hi vulavuleni u tlhela u swi vona leswaku hinkwerhu ha fana? Vulavula hi tindlela leti hi fanaka hi tona. A hi diroweni Dirowa xifa niso xa wena. Kutani tirhisa xitotamilomo ku endla kandziyiso wa rintiho wa fana woxe etlhelo ka fureme ya xifaniso. r: Teache Xana a wu swi tiva leswaku ku hava Sign: munhu loyi a nga na nsalelo wa rintiho Date: wo fana na wa wena? U n’waswakwe naswona u hlawulekile 17

19 Leswi hi titwisaka xiswona Bulani hi leswi mi titwisaka xiswona loko ku humelela nchumu wa kahle eka hela ra A hi vulavuleni n’wina. Sweswi bulani hi leswi mi titwisaka xiswona loko mi humelela hi swo biha. Hi vitana mitwiwombilu leyi minyanyuko. Tata leswi va titwisaka xiswona. o tir r pha 5 – Phe ki ra A hi tsaleni Tsala tinhlamulo ta swivutiso leswi nga laha hansi. y a 1 – Vh i Xana i yini lexi ku tsakisaka? t a ra K o Xana i yini lexi ku hlundzukisaka? Xana i yini lexi ku chavisiwa? Xana i yini lexi ku nyikaka ntsako? 18 Siku:

A hi vulavuleni Dirowa u tlhela u khalara nketani ya xinghana. Ringeta ku endla leswaku xipopana xin’wana na xin’wana xi languteka hi ndlela yo hambana, ku kombisa leswaku ha hambana na leswaku un’wana na un’wana u fana swakwe. Loko u endlile leswi u nga tsema nketani ya vunghana eka pheji ra switsemiwa exikarhi ka buku leyi. Endla xipopana xin’wana na xin’wana xi languteka hi ndlela yo hambana kutani u swi yimisa ehenhla ka desika ra wena ku ku tsundzuxa leswaku ha hambana. Humelani ehandle Endla miri wa wena wu va lowukulu hilaha u nga swi kotaka hakona. Kutani ringeta ku endla miri wa wena wu va lowutsongo hilaha u nga swi kotaka hakona. Sweswi wu endle wo leha hilaha u nga swi kotaka hakona. Teache r: Sign: Xo hetelela wu endle wu va wo koma swinene. Date: 19

10 Vatsoniwa hela ra A hi vulavuleni Languta swifaniso. • Xana u vona tinxaka ta vutsoniwa bya njhani? o tir r • Xana un’wana na un’wana wa vana lava u pha tirhisa yini ku tipfuna? • Hi ku vona ka wena xana vana lava va na 5 – Phe swiphiqo swa njhani evuton’wini bya vona bya masiku hinkwawo? ki ra • Vulavula hi leswi hi nga va pfunisaka xiswona. y a 1 – Vh i Languta swifaniso leswi nga laha hansi. A hi tsaleni Hetisa swivulwa. Rosemary a nga swi koti ku famba. t a ra K o U tirhisa _________________________ ku kota ku fambafamba. xitulu xa mavhilwa Thabo i bofu kutani u tirhisa ______________________________ ku kota ku kuma ndlela ya yena. mbyana leyi letelaka 20 Siku:

xipfuna-ku-twa Peter i mbheveve. U tirhisa _____________________ ku n’wi pfuna leswaku a kota ku twa. swikoweto Jabu a nga swi koti ku vulavula. U tirhisa ______________________ ku vulavurisana na van’wana. tikhirachisi Nomsa u tirhisa ______________________ ku n’wi pfuna leswaku a kota ku famba. A hi endleni r: Teache Tirhisa vumba kumbe dowu yo tlangisa Sign: ku endla vhasi kumbe khapu. Date: 21

11 Vana hinkwavo va hlawulekile hela ra A hi vulavuleni Xana vana lava va hambana na wena hi ndlela yihi? Xana va fana hi ndlela yihi? o tir r pha 6 – Phe ki ra y a 1 – Vh i t a ra K o A hi hlayeni Vanhu emisaveni hinkwayo va tlangela tiholideyi to hlawuleka. Hinkwerhu hi rhandza ku tlanga no yimbelela. Hinkwerhu hi lava swakudya leswaku hi ta kota ku dya. Hinkwerhu hi fanele ku ya exikolweni. Loko hi vabya hi fanele ku vona n’anga. Hi fanele ku tshama hi basile. A hi fanelangi hi boheka ku kuma ntirho. Hinkwerhu hi vana. 22 Date Siku: :

Vutisa 3 wa vanghana swivutiso leswi. Tata tinhlamulo ta vona eswivandleni A hi tsaleni leswi nga laha hansi. Tata mavito ya vanghana va wena. Xana vukhongeri bya wena hi byihi? Xana hi kwihi ku tlangela ko hlawuleka loku u vaka na kona? Xana u dya yini? Swiambalo swo hlawuleka leswi u swi ambalaka hi swihi? Xana u tlangela na mani? A hi endleni Languta xifaniso. I mepe wa misava ya hina. U kota ku swi vona leswaku misava ya hina yi na matiko na malwandle. Khalara malwandle hi muhlovo wa wasi. Khalara matiko hi muhlovo wa buraweni. Dirowa tinhlampfi to hlayanyana endzeni Teache r: ka lwandle. Sign: Date: 23

12 Nghwazi ya mina ela ra A hi vulavuleni Bulani hi loko ku ri na vana va vatsoniwa exikolweni xa n’wina. Xana xikolo xi nga endla yini ku va pfuna loko va ri exikolweni? Xana o t i rh r vatsoniwa va nga va tinghwazi? ha Tinghwazi tin’wana i vatsoniwa. I vanhu A hi hlayeni 6 – Phep va swikombiso lava hi nga va landzelelaka. EAfrika-Dzonga ku na tinghwazi to tala ta swa mitlangu leti nga vatsoniwa. Xana u tiva ki ra vatsoniwa van'wana lava nga na y a 1 – Vh i vuswikoti eka swa mitlangu? Natalie du Toit u lahlekeriwe hi xiphemu xa le hansi xa nenge wa yena wa ximatsi eka nghozi ya t a ra xithuthuthu. U famba hi nenge K o wo endliwa kambe u hlambela hi nenge wun’we. A hi vulavuleni Vulavula hi vatsoniwa lava endlaka swilo swo hlamarisa. Anakanya hi: • Mabofu ya chaya swichayachayana swa vuyimbeleri. Xana ku na un’wana loyi u n’wi tivaka? • Timbheveve leti tsalaka tinsimu. Ku na loyi u n’wi ehleketaka tanihi xikombiso? 24 Date Siku: :

Eswivandleni leswi nga laha hansi, nyika vuxokoxoko hi nghwazi ya A hi tsaleni wena kumbe munhu wa xikombiso eka wena. Nghwazi ya mina kumbe munhu wa xikombiso eka mina i : ________________________________________________________________ Dirowa xifaniso xa munhu loyi a nga nghwazi ya wena kumbe munhu wa xikombiso eka wena. Tsala marito lama n’wi hlamuselaka ekusuhi na xifaniso. Xikombiso: vunghana, ku pfuna van’wana, ku tiyisela, ku rhandza vanhu Xana u nga va nghwazi hi ndlela yihi? Bula hi mavonele na munghana wa wena. Sweswi tsala xitshuriwa lexi eka xona u hundzukaka nghwazi. Tatisa eka leswi landzelaka laha hansi: Siku rin’wana ndzi Ndzi tekile xiboho xo Ndzi Teache r: Sign: Date: Leyi hi yona ndlela leyi ndzi veke nghwazi hayona. 25

113 Ku tengisa mati hela ra A hi hlayeni Languta nghilazi ya mati. Xana u vona xanchumu endzeni ka yona? tir E-e, u nge voni nchumu. Xana a wu swi tiva leswaku r o nkarhi wun’wana ku na switsongwatsongwana ematini? 7 – Phepha Switsongwatsogwana hi leswitsongo swinene naswona u nge swi voni hi mahlo ya wena. Loko wo nwa mati handle ko rhanga hi ku susa switsongwatsongwana, u nga vabya swinene. Hi fanele ku tiyisisa nkarhi hinkwawo leswaku mati lawa hi ya nwaka ya basile no va ya tengile. ki ra Vulavula hi leswi nga humelelaka loko hi nwa mati ya thyaka. Sweswi y a 1 – Vh i A hi vulavuleni languta swifaniso leswi nga laha hansi. Bula na munghana wa wena hi tindlela to hambana leti hi nga ti tirhisaka ku tengisa mati. t a ra K o Virisa mati Chela mapilisi ya tlorini ematini. 5 wa timinete. Chela tikhemikhali Sefa mati 26 Siku:

Hi wahi mati lawa u vonaka leswaku ya lulamile ku nga nwiwa? A hi vulavuleni Khalara thonsi ra mati hi muhlovo wa wasi loko u ehleketa leswaku ya lulamile leswaku ya nga nwiwa. Mati ya nambu mati ya pitsi Mati ya pompi mati lama cheriweke ebodhleleni Mati ya lwandle mati lama virisiweke eketleleni Tirhani hi mintlawa mi endla sefo yo tengisa mati. Yingiselani hi vukheta A hi endleni loko mudyondzisi wa n’wina a hlamusela leswi mi faneleke ku endla swona. Mi ta fanela ku va na leswi landzelaka: Bodhlela ra pulasitiki ra 2 wa tilitara Mati ya ndzhope Sava leritsongo Sava ro khwaxa Xikero Vutiyi A hi tsaleni Nambara magoza yo endla sefo ya mati hi nongonoko lowu faneleke. Chela sava ehenhla ka vutiyi. Hundzuluxa bodhlela ehenhla ku ya ehansi. Chela sava ro khwaxa. Hi vukheta tsema tshaku ra pulasitiki. r: Teache Chela mati ya ndzhope. Sign: Chela swiribyana endzeni ka bodhlela. Date: 27

114 Mahanyele lamanene Hlaya hi yin’wana na yin’wana ya mikhuva leyinene na yo biha. Loko u vona A hi hlayeni wu ri mukhuva lowunene, engetela mfungho wo gwajula ( ) kasi loko u hela ra vona wu ri mukhuva wo biha, engetela xihambano ( ). Mukhuva Lowunene Wo biha o tir r Mudyondzisi u pfuna vana ku hlaya. pha Ndzi dya swakudya leswinene. 7 – Phe Ndzi cukumeta thyaka hi fasitere ra movha kumbe ra thekisi. Ndzi hlamba misisi ya mina nkarhi hinkwawo. ki ra Ndzi dya swiwitsi swo tala. y a 1 – Vh i Ndzi hlayisa min’wala na tindleve ta mina swi tshama swi basile. Ndzi buracha meno ya mina kan’we hi n’hweti. ra Kot a Ndzi rholela thyaka ndzi ri cukumeta ethinini ro chela thyaka. Ndzi hlamba mavoko endzhaku ko ya exihambukelweni. Loko ndzi khohlola kumbe loko ndzi entshemula, ndzi pfala nomo hi voko. Ndzi endla vutiolori nkarhi hinkwawo. Ndzi hlamba mavoko ndzi nga si dya. Ndzi tshama ndzi languta TV tiawara to tala. Ndzi tshama na vanhu lavakulu lava dzahaka. 28 Siku:

Endla phositara hi mayelana na mukhuva A hi vulavuleni lowunene kumbe mukhuva wo biha. Kambisisa phositara ya wena. Hlaya nhlamuselo A hi tsaleni yin’wana na yin’wana kutani u engetela xikandza lexi n’wayitelaka loko nhlamuselo yi ri ya ntiyiso kumbe u engetela Ina E-e xikandza lexi tsaneke eka nhlamuselo leyi nga riki ya ntiyiso. Phositara ya mina i ya mihlovohlovo naswona yi endliwile hi vukheta. Ndzi tiphinile hi ku endla phositara ya mina. A swi ndzi tikela ku endla phositara ya mina. Humelani ehandle • Xana u nga tlula ku fika kwihi? Tirhisa swiphemu swinharhu swa tingoti.Swi tlule. Tshama u ri karhi u swi hambanisa leswaku u kota ku vona ku u nga tlula ku fika kwihi. r: Teache • Endzhaku ka sweswo, kombela vanghana va wena vambirhi Sign: leswaku va ba khadi leswaku u kota ku tlula u tlanga Date: • Nyiketanani. 29

15 Swilo leswi onhakaka na leswi nga onhakeki ela ra A hi vulavuleni o t i rh r ha Vulavula hi swakudya leswi faneleke ku hlayisiwa swi tshama swi ri karhi swi titimela ku sivela 8 – Phep leswaku swi nga onheki. Hlawula leswaku i swakudya swihi leswi nga laviki ku hlayisiwa endhawini leyi titimelaka kambe swi nga vekiwaka endzeni ka khabodo. Tsema ki ra swifaniso eka pheji ra switsemiwa kutani u swi damarheta y a 1 – Vh i exigwitsirisini kumbe ekhabodweni. t a ra K o 30 Date Siku: :

ma a la nga yi waka wa A hi vulavuleni r: Vulavula hi tindlela to sirhelela swakudya eka Teache Sign: switsotso swo fana na tinhongana na vusokoti. Date: 31

16 Masiku ya swa vukhongeri na man’wana yo hlawuleka hela ra A hi hlayeni Vanhu emisaveni hinkwayo va tlangela tiholideyi to hlawuleka. Xana u ta tlangela tir tiholideyi tihi? r o Hi nkarhi wa Khisimusi hi amukela pha tinyiko. Hi tlhela hi nyika vanghana na va mindyangu ya hina tinyiko. Hi 8 – Phe na nsinya wa Khisimusi endlwini ya ka hina. Hi veka tinyiko ehansi ka wona. Hi sasekisa nsinya lowu hi tlhela hi ki ra veka nyeleti ehenhla. Hi Khisimusi hi y a 1 – Vh i dya swakudya leswinene swo tala swinene. t a ra K o Hi jahele siku ra Diwali. Lowu i nkarhi wo amukela swiwitsi swo tala swinene na tinyiko to tala swinene. Hi paka makhekhe na swiwitsi swo tsokombela emabokisini kutani hi swi nyika vanhu lava hi endzelaka. Hi lumeka swimbonana kutani hi swi veka hinkwako endlwini. Hi sasekisa yindlu ya hina naswona hi va na tikhirikete. 32 Date Siku: :

Hi jahele siku ra Hanukkah. Hi ta va na swakudya leswinene swo tala ngopfu. Hi rhandza ku dya khekhe ra panekuku na tidonati. Hi tsakela no amukela tinyiko. Vakhazi va hina va hi endzela. Hinkwerhu hi pfuneta ku lulamisa swakudya naswona hi lumeka makhandhlela endlwini ya hina. Ku nga ri khale ku ta va Eid. Ndzi tshemba leswaku hi ta amukela tinyiko ta kahle. Hi ta nyika na vanghana va hina. Hi ta va na swiwitsi na makhekhe yo tala swinene. Hi tiva leswaku i Eid hikwalaho ka xivumbeko xa n’weti. Yi va kona hi masiku yo hambana lembe rin’wana na rin’wana. A hi yimbeleleni Yimbelela risimu leri u Teache r: ri tivaka ra masiku lama Sign: yo hlawuleka. Date: 33

17 Tinguva Languta swifaniso swa tinguva ta mune. Hlamusela munghana hela ra A hi vulavuleni wa wena leswi u swi vonaka eka xifaniso xin’wana na xin’wana. Vula leswi tinguva ta mune ti hambanisaka xiswona. u n 'wana tir Xi m r o pha Back of the circle chart 1 – Phe showing Morning, afternoon, even- ing, night. Xim u m iki ra y a 2 – Vh u X xik a t a ra K o a X ixik a n Hi yihi nguva leyi u yi rhandzaka swinene? ______________________________ _________________________________________________________________ Hikwalaho ka yini u rhandza nguva leyi? _______________________________ _________________________________________________________________ Xana siku ra wena ra ku velekwa ri hi nguva yihi? _______________________ _________________________________________________________________ 34 Date Siku: :

A hi yimbeleleni Vonani dyambu ra huma Hlambani tinhloko vafana Twanani nsimbhi ya rila Tsutsumelani xikolweni Mpfula ya na thothotho! Hi ta dya matimba thothotho! Mpfula ya na thothotho! Hi ta dya timanga thothotho! r: Teache Sign: Date: 35

18 Tinguva ta mune Tsema swifaniso swa tinguva ta mune ku suka eka phepha hela ra A hi vulavuleni ra switsemiwa. Damarheta xifaniso xin’wana na xin’wana etlhelo ka vito ra nguva leyi faneleke. o tir r pha xixika Khotavuxika 1 – Phe Mawuwani iki ra Mhawuri y a 2 – Vh t a ra K o ximun’wana Ndzhati Nhlangula Hukuri 36 Siku:

ximumu N’wendzamhala Sunguti Nyenyenyani xixikana Nyenyankulu Dzivamisoko Mudyaxihi Humelani ehandle Titolovete matlangele ya bolo. Teache r: Bambisa bolo ekhumbini. Sign: Famba endhawini u ri karhi u bambisa bolo. Date: Sweswi tsutsuma u bambisa bolo ekusuhi na tipakani. 37

19 Mayelana na tinguva hela ra A hi hlayeni Ximumu o tir Maxelo ya hisa no kufumela. r pha Nhlekanhi wu lehile kasi vusiku byi komile. Hi nga endla miri ya hina yi tshama yi horile hi ku – Phe khida kumbe ku tshama endzhutini. i ra 2 Xixikana Maxelo ya sungula ku titimela. a y a 2 – Vh ik Matluka ya sungula ku hundzuka ya va ya nsuku no tshanela ehansi. Swinyenyana swi hahela etindhawini leti kufumelaka. r Xixika Kot a Maxelo ya titimela. Etindhawini tin’wana ku wa gamboko. Nhlekanhi wu komile kasi vusiku byi lehile. Swiharhi swin’wana swi tumbela vuxika hinkwabyo (swi nghena emiceleni). Ximun’wana Swimila swi sungula ku hluka naswona mirhi ya rhumbuka. Swinyenyana swi sungula ku aka swisaka no tshikela matandza. 38 Siku:

Swakudya swo hambana swi kumeka hi tinguva to hambana. Languta swakudya leswi swa nkarhi wa ximumu na swa nkarhi wa xixika. Byela A hi vulavuleni munghana wa wena leswaku hi swihi swakudya leswi u tsakelaka ku swi dya loko ku hisa na leswaku hi swihi leswi u tsakelaka ku swi dya loko ku titimela. Ximumu Swakudya swa nguva yin’wana na yin’wana Xixika r: Teache Sign: Date: 39

20 Ku ambala ku ya hi maxelo hela ra Dirowa mufana na nhwanyana. Mufana u fanele ku ambala A hi diroweni swiambalo swo kufumela swa vuxika kasi nhwanyana u tir fanele ku ambala swiambalo swo hola swa ximumu. r o pha – Phe i ra 2 a y a 2 – Vh ik r Kot a Mufana Nhwanyana A hi tiololeni • Veka tihupu ehansi kumbe u dirowa swirhendzevutana esaveni. • Loko mudyondzisi a lerisa leswaku u tlula, tlulela endzeni ka xirhendzevutana hi milenge hinkwayo. • Loko mudyondzisi a lerisa leswaku u tlula, tlulela ehandle ka xirhendzevutana hi nenge wun’we. • Tlanga xikoci. • Tirhisa choko ku dirowa swirhendzevutana na swikwere ehansi. 40 Siku:

Hlamusela munghana wa wena hi swiambalo leswi ambariwaka A hi vulavuleni eka nguva yin’wana na yin’wana. Hi swihi swiambalo leswi u tsakelaka ku swi ambala? Dirowa ntila ku suka eka nhlamuselo ku ya eka A hi tsaleni swiambalo leswi hi swi ambalaka eka maxelo lama. Ku ambalela maxelo Loko ku hisa hi fanele ku ambala swigqhoko leswaku swi hi sirhelela eka dyambu. Loko ku kufumela hi fanele ku ambala swiambalo swo hola. Loko ku titimela hi fanele ku ambala swiambalo swo kufumela swa wulu. Hi masiku ya mpfula hi fanele ku va na jasi ra mpfula r: Teache na xambhulela. Sign: Date: 41

21 Mivuyelo ya tinguva hela ra A hi hlayeni o tir r Ximun’wana pha – Phe Hi ximun’wana mirhi yi sungula ku hluka. i ra 3 Hi vona swinyenyana swo tala, tinyoxi na swiluva. a y a 2 – Vh ik Swinyenyana swi aka swisaka no tshikela matandza. Vafuwi va kera tinyimpfu. r Kot a Ximumu Hi ximumu varimi va kha mihandzu. Vana va swiharhi va gingirika swinene. Etindhawini to tala mpfula yi na ngopfu, ku dzindza tilo ku tlhela ku va na rihati. Byanyi, nhova na swiluva swi mila hi ku hatlisa. Mirhi ya kula yi va yo leha. 42 Siku:

Xixikana Swiharhi swin’wana swi hlayisa swakudya tanihi leswi swi lulamiselaka ku tumbela vuxika hinkwabyo. Matluka ya mirhi ya sungula ku hundzuka ya va ya xitshopana, buraweni, yo tshwuka na xilamula. Byanyi byi sungula ku hundzuka byi va bya buraweni. Xixika Swin’wana swiharhi swa tumbela hi xixika. Swa kufumela hikuva voya bya swona byi va byo bumbula. A hi tsaleni Xana swin’wana swiharhi swi endla yini hi vuxika? _________________________ _________________________________________________________________ Xana swin’wana swiharhi swi tisirhelela hi ndlela yihi eka xirhami? __________ _________________________________________________________________ Teache r: Xana swinyenyana swi tlhelela rini ematikweni lama kufumelaka no sungula ku Sign: Date: tshama eswisakeni? ____________________________________________ 43

22 Ku byala ximilana xa nyawa hela ra A hi endleni U fanela ku va na: o tir r • 5 wa tinyawa • sosara pha • vutiyi • mati – Phe Leswi faneleke ku endliwa i ra 3 Veka tinyawa endzeni ka vutiyi esosareni. Swi fanele ku tshama swi ri karhi swi tsakama. Veka sosara etshakwini ra fasitere laha a y a 2 – Vh ik ku nga na masana. Xiya tinyawa eka mavhiki mambirhi lama landzelaka. Vona leswi ti kurisaka xiswona. Languta xifaniso xa ximilana xa nyawa. Loko ximilana xa wena xi languteka tanihi lexi, tata siku. r Kot a ––––––––––– ––––––––––– ––––––––––– ––––––––––– Siku Siku Siku Siku 44 Siku:

U nga kombisa bere kumbe maxindyana xi ri karhi xi A hi endleni hlengeleta no hlayisa swa nkarhi wa vuxika. Kokova eha nsi tanihi n Humelani ehandle leyi lavaka yoka ndhawu ley i yi nga nghenaka e ka yona yi tumbela. n y en ga leyi Teache r: anihi Haha t Sign: en d h awini yaka Date: u fum e laka. leyi k 45

2173 Swifuwo swa le purasini tri rkhs he leae tr a Languta xifaniso kutani u vulavula hi swifuwo swo hambana leswi u swi vonaka. A hi vulavuleni Hi xihi xiharhi lexi u xi tsakelaka swinene? o o r Hi kuma yini eka xin’wana na xin’wana xa swiharhi leswi? ir m W r a 24 – P h ekp 1h a– – We e a y a 2 – V hTi ke r Kot a 46 Siku:

Tata nhlamulo leyi faneleke eka matafula lama landzelaka. Hi ku endlele yo A hi tsaleni sungula. Xinuna Xiphongo aka. Xisati Thokazi N’wana Ximbutana Mpfumawulo Mee! Vutshamo Tshanga Xinuna Xisati N’wana Mpfumawulo Vutshamo Xinuna Xisati N’wana Mpfumawulo Vutshamo Xinuna Xisati N’wana r: Teache Mpfumawulo Sign: Vutshamo Date: 47

2174 Epurasini tri rkhs he leae tr a A hi yimbeleleni o o rW ir m r a 24 – P h ekp 1h a– Macdonald u na purasi – We e Hiya hiya ho Epurasini ku na tihomu Ku twala mho mho, mho, mho! Mho laha, mho le, a y a 2 – V hTi ke mho hinkwako Macdonald u na purasi r Kot a Hiya hiya ho 48 Siku:

Yanani emahlweni no yimbelela risimu. Sivani mitila ya homu hi A hi yimbeleleni swiharhi leswi. Epurasini ku na timbyana. Epurasini ku na masekwa. Epurasini ku na tihanci. Humelani ehandle • Famba ehenhla ka mhandze handle ko wa. • Hoxa bolo empfhukeni kutani u yi khoma handle ko wa. • Kutani tsutsuma tanihi hanci. • Famba tanihi sekwa. r: Teache • Famba tanihi rhoboto. Sign: Date: 49

2175 Swiharhi swa nhova tri rkhs he leae tr a A hi hlayeni o o rW ir m r a 25 – P h ekp 1h a– Tinghala ti wela eka ndyangu wa swimanga. Nghala yi tekiwa tanihi – We e hosi ya swiharhi. Ti hlota no dlaya swiharhi swo tanihi timhala na timangwa. Tinghala ta xisati hi tona ti hlotaka swinene. Ti hlota nivusiku hi mintlawa. Tinghala ti a y a 2 – V hTi ke rhandza ku tshama etindhawini leti pfulekeke leti nga na byanyi. Tinghala ti bonga hi rito lerikulu. r Kot a Tindlopfu i swian’wisi leswikulu ngopfu etikweni. Ti le khombyeni masiku hinkwawo hikuva vahloti va tindlopfu va lava matino ya tona. Tindlopfu ti tshama ti ri karhi ti kula vutomi bya tona hinkwabyo. Tindlopfu ti tirhisa mixakwa ya tona ku rholela timitsu, mihandzu na mati ti nghenisa emilon’wini ya tona. 50 Siku:

Ku na tinxaka timbirhi ta timhelembe – ta ntima na to basa. Timhelembe a ti voni kahle, kambe ti kota ku nuhetela swinene. Timhelembe i tikulu swinene naswona ti na ntiko wo fika eka 2 500 kg. Timhelembe ti hloteriwa timhondzo ta tona hi vahloti. Hi fanele ku sirhelela timhelembe eka vahloti lava ti dlayaka hi xikongomelo xo kuma timhondzo ta tona. Yingwe leyikulu yi nga kula ku fika eka 2 m. Voya bya yona i bya buraweni na mavala ya swirhendzevutana. Yingwe yi kota ku khandziya kahle naswona a yi tikeriwi hi ku hlota emirhini. Tinyarhi ti hanya hi mitlhambi. Loko ku ri na khombo tinyarhi ta xisati na swirhodyana swi hlengeletana exikarhi ka ntlhambi naswona ti rhendzeriwa hi tinyarhi ta xinuna leswaku ti ti sirhelela. Tinyarhi tin’wana ti nga kula ku Teache r: fika eka ku leha ka 1,7 m. Sign: Date: 51

2176 Leswi swiharhi swi tumberisaka xiswona tri rkhs he leae tr a A hi hlayeni o o rW ir m r a 25 – P h ekp 1h a– – We e Mavala ya timangwa ya endla leswaku u nga swi koti ku vona mangwa ekhwatini. Swin’wana swiharhi swi tisirhelela hi ku cinca leswi swi a y a 2 – V hTi ke nga xiswona leswaku swi fana na ndhawu ya laha swi nga kona. Rimpfani ri nga cinca muhlovo wa rona leswaku ri fana r Kot a na mirhi leyi ri yi khandziyaka. Voya kumbe tinsiva ta swiharhi hi swin’wana swi tekelelaka hi ndlela leyi endlaka leswaku swi tika ku vona swiharhi sweswo. Ehleketa hi swiharhi swin’wana leswi kotaka ku hundzuka. A hi hungaseni Mudyondzisi wa n’wina u ta mi kombeta ku tlangisa switulu swa vuyimbeleri. 52 Siku:

Dirowa xiharhi xa nhova. A hi endleni Hlamusela munghana wa wena hi ndlela leyi xiharhi xi tihundzulaka hiyona. r: Teache Sign: Date: 53

217 Swiharhi swa le matini tri rkhs he el ae tr a Hetisa xifaniso hi ku engetela swifaniso swa A hi vulavuleni swiharhi leswi hanyaka enambyeni. o o rW ir m r a 26 – P h ekp 1h a– – We e a y a 2 – V hTi ke r Kot a 54 Siku:

Swivumbiwa swa 28 le lwandle ela ra A hi vulavuleni A hi languteni swiharhi hinkwaswo swo hambana leswi hanyaka ematini ya munyu. r o t i rh Phepha i ra 6 – h i k ra ya 2 – V Ku tlhela ku va na swihadyana, leswi hanyaka eswidan’wanini leswi nga na maribye ematini lama nga entangiki. Kot a r: Teache Sign: Date: 5555

29 Vutshila bya swiharhi hela ra A hi vulavuleni Vulavula hi swiharhi swa le lwandle hinkwaswo leswi nga eswifanisweni leswi. • Hi swihi swiharhi swa le lwandle leswi nga dyiwaka hi vanhu? o tir r • Hi swihi swiharhi swa le lwandle leswi nga na khombo? pha • Xana miri wa nhlampfi wu phutseriwe no sirheleriwa hi yini? – Phe • Hi ku vona ka wena ku ta humelela yini loko lwandle ro thyakisiwa hi leswi cukumetiwaka endzeni ka rona kumbe hi i ra 7 swilo leswi nga na chefu? • Xana lwandle ri nga thyakisiwa hi tindlela tihi? a y a 2 – Vh ik Tsala mavito ya swiharhi leswi u tivaka leswaku swi tshama emilambyeni, A hi tsaleni emadan’wini kumbe elwandle eka tikholomu tinharhu ta tafula. Nambu Lwandle Damu r Kot a 56 Siku:

A hi endleni Endla thangi ra wena ra nhlampfi. • Penda endzeni ka bokisi ra tintanghu hi muhlovo wa wasi na wa rihlaza kutani u ri hundzuluxa eka matlhelo ya rona. • Kutani tsema nhlampfi emakumu ka buku. • Khomisa nhlampfi ehenhla ka bokisi hi thepe na ngoti. Humelani ehandle • Haha tanihi nyenyana. • Famba tanihi phengwini. • Haha tanihi nyoxi. • Famba tanihi nkokotso. • Khida tanihi nhlampfi. • Tlula tanihi chela. Teache r: Sign: • Tlangani ntlangu wo landzelela murhangeri. Date: • Tlangani ntlangu wa ximanga na kondlo. 57

Swiharhi leswi 30 fambafambaka na makaya ya swona hela ra Xana a wu swi tiva? Ndza ringanela A hi hlayeni exiphambatini xa mina, a xi vi o tir r lexitsongo eka mina. pha Xibodze – Phe Xibodze i xikokovi lexi nga na milenge leyi nga na mahakatimba. Xi famba hi ku nonoka na yindlu ya xona ya xiphambati enhlaneni wa xona. i ra 7 Xana u tshama kwihi? a y a 2 – Vh ik r Kot a Therapini: Ndzi tshama ematini Xibodze: Ndzi hanya Mfutsu: Ndzi tshama elwandle. yo tenga etindhawini leti etikweni. tsakamaka. A hi tsaleni Hlamula swivutiso leswi hi xibodze lexi tshamaka etikweni. Xana xiphambati xa xibodze xa olova kumbe xa nonoha? __________________ Xana xiphambati xa xibodze xi xi sirhelela eka yini? _______________________ _________________________________________________________________ Xana xibodze xi endla yini loko xi chava? _______________________________ Xibodze xi dya swakudya swa njhani? __________________________________ _________________________________________________________________ 58 Siku:

Humba Tihlo xiphambati Languta xiphambati xa humba. Xiambamberi xo leha Xiambamberi xo koma Nenge Mbhovo wa ku hefemula Xana humba yi famba njhani? _______________________________________ Xana u tshama u kuma xiphambati xa humba lexi nga riki na nchumu? U ehleketa leswaku ku humelele yini eka humba? __________________________ Xana swiphambati swa tihumba i swa muhlovo muni? ___ _________________ Hi ku vona ka wena hikwalaho ka yini tihumba ti ri na swiphambati? _________ Xana ndzi tshama kwihi? Etlhelo ka xifaniso xa mina, tsala loko ndzi nga aka A hi tsaleni kaya ra mina emurhini, ehansi kumbe ematini. r: Teache Sign: Date: 59

31 Swiharhi leswi tiakelaka vutshamo hela ra A hi vulavuleni Hlanganisa swifaniso swa swiharhi leswi na makaya ya swona. o tir r pha – Phe i ra 8 a y a 2 – Vh ik r Kot a A hi hlayeni Tinyoxi Tinyoxi ti tshama eswisakeni swa tinyoxi. Ti aka swisaka swa tona hi ku tirhisa mumpfu. Ti hlayisa swakudya eswisakeni swa tona. 60 Siku:

Vusokoti Vusokoti byi aka tinxaka to hambana ta vutshamo embangwini wa byona. Risokoti leritsongo ri nga rhwala nchumu lowu ri tlulaka ka mune. Vusokoti bya vulavurisana. Bya lemukisana loko ku ri na khombo naswona bya byelana leswaku swakudya swi kumeka kwihi. A hi tsaleni Hi ku ehleketa ka wena hikwalaho ka yini vusokoti byi tiakela vutshamo bya byona? ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________ Valala va vusokoti i vamani? ____________________________________________ ____________________________________________________________________ Xana vusokoti byi tirhisa yini ku aka vutshamo bya byona? ___________________ ______________________________________ A hi hlayeni Swinyenyana Swinyenyana swi aka swisaka tanihi vutshamo bya swona no kuma ndhawu yo tshikela matandza ya swona. Xana swinyenyana swi tirhisa yini ku aka swisaka swa swona? ______________________________________ r: Teache Hi xihi xiharhi lexi nga nala wa xinyenyana? Sign: ______________________________________ Date: 61

62 TeDrim k i x i n a r i y a m1i n–a W o r k s h e e t 2 – We e k l L k K j J i I h H g G f F e E d D c B 17 Aa C b x-z X-Z w W v V u U t T s S r R q Q p P o O n N mM

P. 29 P. 19 GEN LS G2 B1 CUTOUTS.indd 1 2014/04/24 10:41 AM

GEN LS G2 B1 CUTOUTS.indd 2 2014/04/24 10:41 AM

P. 36-37 P. 57 GEN LS G2 B1 CUTOUTS.indd 3 2014/04/24 10:42 AM

GEN LS G2 B1 CUTOUTS.indd 4 2014/04/24 10:42 AM