Skip to content

isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Memo

MemorandumisiZulu HLGrade 12201623 pages

Grade 12 isiZulu HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2016, 23 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC June Exam 2016

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com GRAAD 12 SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) 2016 IMEMORANDAMU AMAMAKI: 80 Le memorandamu inamakhasi angama-23. Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/2016 SCE – Imemorandamu Imiyalelo yokumaka leli phepha 1. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo engaphezulu kwalena ebekumele ayiphendule, maka kuphela impendulo yokuqala/okokuqala okuphenduliwe. (Ohlolwayo akumele aphendule umbuzo omude kanye nombuzo omfushane encwadini eyodwa/efanayo.) 2. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine esiqeshini A (izinkondlo ezimiselwe) maka kuphela ezimbili zokuqala. 3. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili emifushane noma emibili emide esiqeshini B no C, maka impendulo yokuqala ngesiqephu bese uyayiyeka impendulo yesibili. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine, maka impendulo yokuqala kuphela isiqephu ngasinye, uma kuya ngokuthi umbuzo omfushane kanye nomude uphenduliwe. 4. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili bese impendulo yokuqala ingashayi emhlolweni kanti eyesibili ishaya emhlolweni, maka eyokuqala bese uyayiyeka eyesibili. 5. Uma ohlolwayo ebhale izinombolo zemibuzo ngokungeyikho, maka njengoba izinombolo zikhonjiswe imemo. 6. Uma isipelingi siguqule umqondo wempendulo, makanganikwa amamaki ohlolwayo. Uma isipelingi sinamaphutha kodwa singawuguquli umqondo wempendulo, makanikwe amamaki agcwele ohlolwayo. 7. Imibuzo emide Uma ohlolwayo ephendule umbuzo omude waba mfushane kunenani lamagama anikeziwe ungamphuci amamaki ngoba vele useziphuce yena. Uma impendulo iyinde kakhulu maka ubheke umqondo oqukethwe impendulo bese uxoxisana nalowo ophethe iqembu labamakayo (Senior marker). Sebenzisa irubhriki eyisingezelelo A no B ukumaka nokunikeza amaphuzu ombuzo omude walowo ohlolwayo. 8. Imibuzo emifushane Uma ohlolwayo engasebenzisi omacaphuna (inverted commas) uma ecelwe ukuba acaphune, ungamphuci amamaki. 9. Imibuzo evulekile, awekho amamaki anikezwa u-YEBO/QHA noma NGIYAVUMA/ANGIVUMELANI. Isizathu/Ukwesekela/Ukwenaba yikona okunikezwa amamaki. 10. Awekho amamaki atholwayo ngokuthi YIQINISO/AKULONA IQINISO noma UMBONO/IQINISO. Isizathu/Ukwesekela/Ukwenaba yikona okunikezwa amamaki. Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/2016 SCE – Imemorandamu ISIQEPHU A: IZINKONDLO UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE) 'ISILILO' – FY Ncube Impendulo mayibhekiswe kokulandelayo: Isingeniso Imifanekisomqondo izithombemagama/izinzwa ezithinta imizwa ngendlela eyakha izithombe engqondweni. Kungaba nezifengqo, izisho nezaga. Le mifanekisomqondo kungaba ethintekayo, ezwakalayo, enambithekayo, ehogelekayo kanye nebonakalayo. Umyalezo yilokho okudluliswa umbhali noma asuke efuna ukusiqaphelisa ngakho. Umyalezo wale nkondlo ukuqwashisa abantu ukuthi kumele abazali baqinisekise ukuthi izikole lapho beyisa khona izingane zabo zisemthethweni. Umzimba Ibinza loku-1 • Ukukhihla isililo-lesi isisho esiqukethe umfanekisomqondo ozwakalayo ogqamisa ukukhala okubuhlungu okungapheli/izinhliziyo ezibuhlungu zabazali ngenxa yokulahlekelwa izimali zabo bekhokhela izikhungo zemfundo ezingekho emthethweni. • Ezemuke namanzi- lesi isisho esiqukethe umfanekisomqondo obonakalayo odlulisa umyalezo wokuhamba kwezimali zabazali bekhokhela ubala ezikhungweni zemfundo ephakeme ezingekho emthethweni. Ibinza lese-5 Zagcwala izinkalo-isifengqo esiyihaba esiqukethe umfanekisomqondo obonakalayo odlulisa umyalezo wokuthi ziningi izingane nabazali abaluthwe ngalezi zikhungo zomgunyathi. Aziwutholanga umsebenzi ngenxa yokuthi izitifiketi zizithole esikhungweni semfundo esingekho emthethweni. Ibinza lesi-6 Ziphum' inqina kamabuyaze – lesi isisho esiqukethe umfanekisomqondo obonakalayo ogqamisa ukuhambela ubala. Izingane zihambile zayofuna imisebenzi zabuya zingayitholanga ngoba kwatholakala ukuthi iziqu ezizizuzile azikho emthethweni. (Abafundi bayotomula eminye imifanekisomqondo basekele ngayo.) Isiphetho Uvo lomfundi. Imbongi iphumelele kahle ukusebenzisa imifanekisomqondo/izinzwa ukwethula umyalezo wokuxwayisa abantu ngezikhungo zemfundo ezingekho emthethweni kanye nokumele kwenziwe uHulumeni. [10] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUSHANE) 'JUBA LAMI' – JJ Thwala 2.1 Kuze kulamul 'uNokufa./Hlala entendeni yesami,√ (okukodwa kwalokhu) Uyisipho sami sakwamhlaba.√ (2) 2.2 Imbongi iveza ukuthi noma isithandwa sayo singaya kude sibone abanye abantu abangcono√ kodwa size singakhohlwa yiyo.√ (2) 2.3 Emgqeni wesi-7 igama ndiza lichaza ukuthi ijuba/isithandwa sayo lapho sihamba/siyishiya iyasiyala ngokufanele sikwenze mhla sahamba.√ Kanti emgqeni wama-31 iyasikhulula ukuba singahamba siye noma kuphi ngoba iyaziqhenya/iyazigqaja ngaso futhi iyasethemba isimilo saso.√ (2) 2.4 Imbongi ihlose ukutshela isithandwa sayo ukuthi iyasethemba/sehlukile kunalezi zinyoni ezinezenzo ezingezinhle/kunabantu abanezenzo ezingezinhle.√√ (2) 2.5 Imbongi iphumelele ukusebenzisa ukuxhumana okusekuqaleni 'kimina' ngoba igcizelela/igqamisa√ ukuthi kuyona hhayi komunye umuntu.Uthando lwayo lumiswe umusa nobunye balesi sithandwa sayo.√ (2) [10] UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUSHANE) 'UYOBONGWA NJALO' – NL Luthuli 3.1 Wathatha imicabango nemizwa Wakusheba nongwaqa nonkamisa Owabancel' ebeleni.√√ (2) 3.2 Kuwo womabili la mabinza kukhulunywa ngabantu asebephumelele, abaphilayo nabangasekho, abafundiswa uMathenjwa.√ Babonga umsebenzi awenzile kubo.√ (2) 3.3 Ingelekelela ukuba ngiqonde ukuthi leli binza linomoya wokuncoma umsebenzi kaMathenjwa√ futhi kukhona ngisho abangasekho emhlabeni abadlula ekuqeqeshweni uMathenjwa.√ (2) 3.4 Ukusetshenziswa kwefuzamsindo ukuklwiklwiza kunomthelela wokwenzeka kwezinto ngokushesha okuyizinkondlo ezibhalwe uMathenjwa ngesikhathi esifushane√ nezizuzise abantu baseManyiseni ngolwazi olunzulu.√ (2) 3.5 Imbongi ikwazile ukusebenzisa isifaniso 'kuhle kotalagu' Utalagu ukucwebezela okuba khona okhalweni/emgwaqeni uma libalele.√ Umfanekiso wotalagu uyaphela uma kusithela ilanga, kanjalo nempilo kaMathenjwa iyophela kodwa imisebenzi yakhe iyohlala ikhona..√ (2) [10] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUSHANE) 'NGINGEPHILE NGAPHANDLE KWAKHO' – P Ngubo 4.1 Ilirikhi√ ngoba imbongi iveza imizwa yayo ejulile mayelana nothando lwayo nesithandwa sayo.√ (2) 4.2 Imbongi ithi noma singasekho isithandwa sayo iyosala inephunga laso elimnandi nenkumbulo namagama amnandi wokudlaliswa yisona okuyokwenza ijabule ngokweqile.√√ (2) 4.3 Imbongi izibuza umbuzo ongadingi mpendulo kodwa uveza ubuhlungu benhliziyo. Iyazi ukuthi ngeke isayijabulela impilo futhi izolahlekelwa yithemba uma singasekho isithandwa sayo.√√ (2) 4.4 Indikimba yale nkondlo uthando.√ Imbongi ikhuluma ngendlela ethanda ngayo isithandwa sayo okuyenza ibone ukuthi impilo ngeke ibe mnandi ngaphandle kwaso uma isithandwa sayo singahamba.√ (2) 4.5 Imbongi ilisebenzise kahle ukuze igcizelele√ ukuthi ontanga bayo uma bejabule benezithandwa zabo yona izoba nesizungu. Lokhu kuyayikhathaza ngoba iyacabanga izibuza ukuthi ayizukufikelwa umona yini.√ (2) [10] KANYE UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUSHANE) 'NOMA NINI' – GVJ Nkumane 5.1 Imijuluk' isiphenduk' igaz' elimuncu.√ Ihaba ngoba noma umuntu angajuluka kangakanani kodwa umjuluko ngeke waphenduka igazi.√ (2) 5.2 Imbongi isaqhubeka nemfundo ukuze iphumelele√ kepha abaningi abaqala nayo ukufunda sebahluleka, bayeka bengayiqedile imfundo.√ (2) 5.3 Imbongolo iwuphawu olumele isilwane esinenkani nesiphikelelayo. Leli gama lingelekelele ukuqonda ubunzima bemfundo obukhulu imbongi eyayibhekene nabo ukuze iqede imfundo ngoba nayo ifuna umuntu ophikelelayo (2) nonenkani.√√ 5.4 Isenzukuthi 'qha' sinomthelela wokuveza ukuthi imbongi sekuyisikhathi eside ikhononda ngoba ingenasiqiniseko sokuthi izophumelela yabuye yabona ukuthi ukukhala akusizi kungcono iqhubeke. √√ (2) 5 .5 Imbongi ikwazile ukusebenzisa impindwa ‘noma nini’ ukugcizelela√ ukuthi noma kungathatha isikhathi eside kangakanani ukuzuza impumelelo kodwa ngenxa yokubekezela nokuzinikela iyogcina iphumelele.√ (2) [10] AMAMAKI ESIQEPHU A: 30 Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/2016 SCE – Imemorandamu ISIQEPHU B: INOVELI UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE) BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya QAPHELA: • Ohlolwayo kulindeleke ukuthi abhale impendulo yombuzo njenge-eseyi, hhayi ngokwamaphuzu. • Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mbuzo kubhekwa impumelelo yombhali ekwethuleni umyalezo kanye nemiphumela yawo. • Ukuma kwempendulo yombuzo omude: o Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze impumelelo yombhali ekudluliseni umyalezo kanye nomphumela. o Umzimba: Ohlolwayo makaxoxe, acaphune abuye asekele umlayezo nomphumela kusukela ekuqaleni kuze kufike ekupheleni kwenoveli. o Isiphetho sempendulo: Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe mayelana nempumelelo yombhali ekwethuleni umyalezo nemiphumela kule noveli. ISINGENISO Umyalezo yilokho umbhali asixwayisa noma aseluleka ngakho enovelini/yisifundo esitholakala uma sifunda inoveli. Umyalezo uchaza ukuthi umbhali ubehlose ukusazisani ngokubhala le ndaba. Umyalezo wale noveli umayelana nokuthi izinqumo esizithathayo ngezimpilo zethu zingaba nemiphumela engemihle kwabanye abantu nakithina uqobo. Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nomyalezo kule noveli. UMZIMBA UMhlengi/UMahlengi • Unquma ukutshela isithandwa sakhe uNontobeko ukuthi mabahlukane ngaphandle kokumtshela isizathu. Lesi sinqumo sinomphumela wokuthi UNontobeko adideke, aphume efulethini ayoziphonsa emgwaqeni, ashayiswe imoto, alimale kakhulu, agcine eselele esibhedlela. • Unquma ukutshela uNgidi ukuthi uyinkonkoni, lokhu kunomphumela owenza uNgidi wathukuthela wahlukumezeka kakhulu emoyeni ngoba wayesebenza kanzima ukuze aqoqele indodana yakhe ifa. Ugcina ngokumsula efeni amxoshe nasemzini wakhe. Wadela nokushadelwa okwesibili wagcina esezisola futhi ezigxeka ngokuthi mhlawumbe akamkhulisanga ngendlela efanele uMhlengi. UNontobeko: • UNontobeko uthatha isinqumo sokuziphonsa emotweni ihamba okwaba nomphumela wokuthi alimale kabi angakwazi nokukhuluma futhi walala amasonto amaningi esibhedlela. • Isinqumo sokuqoma uNkululeko ngemuva kokwaliwa uMhlengi. Lesi sinqumo saba nomphumela wokubhuntsha komshado wagcina ngokuzikhunga uNkululeko kwahlukumezeka nomndeni wakhe. Kanjalo nomndeni kaNontobeko watheleka ngehlazo futhi waphatheka kabi ngoba wayetshele nonina ukuthi uzoluvala ucingo angabe esatholakala balindele yena abashayele. Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UXolani Isinqumo sokuthandana noMahlengi saba nomphumela wokuthi kuhlukumezeke uLungile nezingane zakhe ngoba wayezishiye zodwa ebusuku eyobona uMahlengi. Waphindela otshwaleni, wabuya enuka iziqholo zabesifazane waphupha uMahlengi waze wamemeza negama. Wagcina eseshelwa umuzi wakhe kushona nezingane zabo nomshado wakhe kungenzeka ukuthi waphela. UNgidi Uthatha isinqumo sokuyocinga indodana yakhe uMhlengi ngaphandle kokwazisa isithandwa sakhe uNomalanga kanti wayesemqinisekisile uNomalanga ukuthi angeke esakwenza lokho. Lokhu kwaba nomphumela wokuhlukumezeka kakhulu kuNomalanga waze wathatha nesinqumo sokumbhalela incwadi yokumala uNgidi. Kwamphatha kabuhlungu uNgidi ukuthola ukuthi uMhlengi wayeseziguqule ubulili esengumuntu wesifazane nanokuthi amathemba akhe okuthi uNontobeko wayezoba umakoti wakwakhe ayeseshabalele. (Abafundi bangasebenzisa nabanye abalingiswa namaphuzu ukuphendula umbuzo.) ISIPHETHO (UVO LOHLOLWAYO) Umbhali uphumelele ukwedlulisa umyalezo othi izinqumo esizithathayo ngezimpilo zethu zingaba nemiphumela engemihle kwabanye abantu nakithina uqobo. (Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, bakhombise ukuthi useyayiphetha impendulo yombuzo.) [25] UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUSHANE) BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya 7.1 UNkululeko√ ubhekene nenkinga yokuthi useshayise uNontobeko akangakwazi ukukhuluma ngenxa yokulimala kakhulu ekhanda.√ (2) 7.2 UNontobeko waziphonsa emotweni/inhliziyo yakhe yayibuhlungu ngoba esanda kwaliwa yisoka lakhe ayelithanda kakhulu uMhlengi ngaphandle kwesizathu.√√ (2) 7.3 UNkululeko uvezwe ngezenzo zakhe. Unobuntu/uthembekile/unozwelo√ ngoba kuthe ngemuva kokushayisa uNontobeko wayimisa imoto yakhe wamphuthumisa esibhedlela/wayimisa imoto wamsiza/ wamvakashela esibhedlela.√ (2) 7.4 Kokheleka inhlansi yothando kuNkululeko wagcina ebhoboka emtshela uNontobeko.√ Bathandana, bahlela usuku lomshado.√ UNontobeko wamala ngobusuku obandulela usuku lomshado√ okwaholela ekutheni uNkululeko azibulale.√ (4) 7.5 Zombili izimo azimphathi kahle uNgidi/ziyamkhathaza emoyeni.√ Ngenkathi uMhlengi emtshela ukuthi uyi-gay wathukuthela wagcina ngokumxosha nokumesula emafeni akhe uMhlengi√ kanti ngenkathi esemtshela ekugcineni ukuthi le ntokazi ayibonayo nguyena Mhlengi wadideka wafikelwa umunyu wakhala.√ (3) Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/2016 SCE – Imemorandamu 7.6 Waba nomthelela omubi. √ UXolani wathanda uMahlengi wagcina eseguquka eseziphatha ngendlela engamukelekile kwaba nodweshu ekhaya ngoba wayesebuya ebusuku enuka neziqholo zabesifazane. /Wayesehlala ecabangana noMahlengi aze amphuphe ebusuku./Wayesekhohlwa nayizethembiso ayezenze nomndeni wakhe. Washiya izingane zodwa ebusuku zasha zashona.√√ (3) 7.7 Lesi saga singelekelele ekuqondeni ukuthi uthando lwabo lwalungaqinile kangako√ ngoba wayembuzile uNontobeko ukuthi angeke yini amlwise uma esehluleka endleleni.√Uyakuqonda ukuthi yize eseselelwe ubusuku obubodwa vo ukuthi ashade kodwa unokukhathazeka.√ Wayekhathazekile ngoba wayecabanga ukuthi kusengenzeka umshophi wokuthi uNontobeko angagcini kuye ngoba wayehlale ebalisa ngoMhlengi. √ (4) 7.8 Ngiyavumelana ngoba wayethukuthelele uNgidi ngokuqala phansi ayofuna uMhlengi waze wathatha isinqumo sokumala ngokubhala incwadi.√ kuthe esebona usizi lukaNgidi lokufuna indodana yakhe uMhlengi wamxolela akazange esaqhubeka naleso sinqumo. Wagcina esemeseka ngokumkhapha bayofuna uMhlengi.√ (2) 7.9 Umlandi usebenzise isu lokuchaza√ ukwazile ukusichazela indlela uNkululeko ahlangana ngayo noNontobeko nokuthi wamshayisa kanjani ngemoto.√ Waphinde wachaza ukuthi kwenzekani esibhedlela emva kokuba esemphuthumise khona.√ (3) [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE) USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi QAPHELA: • Ohlolwayo kulindeleke ukuthi abhale impendulo yombuzo njenge -eseyi, hhayi ngokwamaphuzu. • Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mbuzo kubhekwa impumelelo yombhali ekwethuleni umyalezo kanye nemiphumela yawo ezimpilweni zethu nakule noveli. • Ukuma kwempendulo yombuzo omude: • Isingeniso:Ohlolwayo makethule abuye achaze impumelelo yombhali ekudluliseni umyalezo kanye nomphumela. • Umzimba:Ohlolwayo makaxoxe, acaphune abuye asekele umyalezo nomphumela kusukela ekuqaleni kuze kufike ekupheleni kwenoveli. • Isiphetho sempendulo: Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe mayelana nempumelelo yombhali ekwethuleni umyalezo nemiphumela kule noveli. ISINGENISO Umyalezo yilokho umbhali asixwayisa noma aseluleka ngakho enovelini/yisifundo esitholakala uma sifunda inoveli. Umyalezo uchaza ukuthi umbhali ubehlose ukusazisani ngokubhala le ndaba. Umyalezo wale noveli uthi: Ukuthanda imali ngokweqile kungaba nemiphumela engemihle ezimpilweni zethu nakwabanye abantu. Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nomyalezo kule noveli. UChule • Ukuthanda imali kukaChule ngokweqile kwadala le miphumela engemihle elandelayo: • Ukuqola abafelokazi imali ababeyishiyelwe abayeni babo kwagcina kumhlukanise nomkakhe uMaMkhabela. • Washada noMaDludla umshado mbumbulu ukuze afinyelele emalini yakhe, wamlahla uma isiphelile kwaba nomphumela wengxabano phakathi kwabo. UMaDluldla ngenxa yentukuthelo washaya uChule noNomvula ngamaqanda mhla beshada. • Bashada umshado ohlanganisa amafa noNomvula bakha iSuphamakethe iSicingamazibuko. Ekugcineni wangenelwa ukuthanda ukuba yonke le mali yabo noNomvula ize ngakuye ngoba wayesola ukuthi uNomvula uzobuyelana noGenyeza futhi babenganaye umntwana. • Wakha itulo lokubulala uMirriam. Lokhu kwaba nomphumela ongemuhle ngoba kwagcina kushone yena kuleyo ngozi. UDaffo • Wayethanda imali ngokweqile njengomngani wakhe uChule kwadala le miphumela engemihle elandelayo: • Wayesemkhankasweni munye noChule. Ngenkathi kuyolotsholwa emaNgwaneni wazama ukulobola ngemali ababengavumelananga ngayo benoChule. Kwaba nomphumela wokushaywa wadatshukelwa nayizimpahla ayezigqokile. Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/2016 SCE – Imemorandamu • Wayesefuna uNomvula naye ayemnyonyobela ngenkathi uChule esesibhedlela. Kwaba nomphumela omubi ngoba uChule wathi angakuzwa lokho waziphindiselela. Wamthenga njengesiboshwa esasizomsebenzela wabukisa ngaye kwabanye abantu. Wamxabanisa noMaNgcobo umkakhe. • Walimala mhla babethi bayobulala uNomvula benoChule wagcina ngokuboshwa. UMeyili • Wayethanda imali ngokweqile kwadala le miphumela engemihle elandelayo: • Waxabana noMaNdelu ngoba ethi kungani uNomvula abhalele yena emazisa ngomcebo awuzuzile. • Wathatha imali kaMaNdelu okwamxabanisa nomkakhe uMaHadebe. • Wathukuthela uma ebona ukuthi uNomvula uyalotsholwa wabuza abakhongi ukuthi kungani bebengamloboli ngenkathi engakabi nemali. UMaHadebe • Wayethanda imali ngokweqile kwadala le miphumela engemihle elandelayo: • Wahlela ukuba kubulawe uMaNdelu noNomvula ngokubadlisa ushevu. Kwagcina kufe inja eyadla leyo nyama. Ubudlelwano bakhe noMaNdelu noNomvula bathikamezeka ngoba base bazi ukuthi ubefuna ukubadlisa ushevu. Bagcina bengasakudli nhlobo ukudla okuphekwe nguye. • Wahlela nendodana yakhe uMahuzu ukuba iyohlasela ibulale uNomvula kodwa kwashona yona engozini yemoto nabangani bayo uMsonteni noMchitheni. • Wacishe washona naye uMaHadebe ngemuva kokuzama okwesibili ukudlisa uNomvula noMaNdelu ushevu kwadla yena samjuqa isisu. (Umfundi angasebenzisa nabanye abalingiswa namaphuzu ukuphendula umbuzo.) ISIPHETHO (UVO LOHLOLWAYO) Umbhali uphumelele ukwedlulisa umyalezo wokuthi akukuhle ukuthanda imali ngokweqile ngoba kungaba nemiphumela engemihle kithina nakwabanye abantu. (Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo yombuzo.) [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUSHANE) USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi 9.1 UMirriam√ ubhekene nenkinga yokufika kukaChule endlini yakhe nokuhlala eduze kwakhe ebe enesoka lakhe uGenyeza elinolaka elingafuni muntu wesilisa eduze kwakhe.√√ (2) 9.2 Umlingiswa onguChule wayengomunye walaba ababegaqele imali kaMirriam ayeyiwine ku-pick six.√√ (2) 9.3 Uvezwe ngezenzo nangenkulumo yakhe. Ulungile/Unamahloni√ngoba kuthe nanoma ayengazithandi izenzo zikaChule wayelokhu ekhuluma naye ngenhlonipho.√ (2) 9.4 UGenyeza uvuselela ikhono lakhe lokucula umculo kamasikandi.√ Uqamba izingoma ezazichukuluza uChule ezaholela ekuxabaneni kukaChule noNomvula.√ Ubuyelana noNomvula emva kokushona kukaChule bagcina ngokushada.√ Uthenga umuzi eThusini.√ (4) 9.5 Zombili izimo azimphathi kahle uMeyili/ziyamkhathaza emoyeni.√Ngenkathi uDladla emtshela ukuthi uNomvula udlala amahumusha aseThekwini kwabuya intukuthelo nenzondo wamtshela nokuthi wamxosha ekhaya√kanti ngenkathi esemtshela ukuthi uNomvula uwine umjaho wethuka wase ejabula waphika ukuthi umxoshile ekhaya esefuna ukuyomfuna eThekwini.√ (3) 9.6 Waba nomthelela omubi .√ UChule wanyundela uDaffo ngobuqili bokuqhamuka namasu okuziphindiselela kuye, wabhalela uMaNgcobo incwadi ezenza isesheli sakhe sakudala u-HK. Wathumelela uMaNgcobo imali ukuze akhokhele izidingo zasekhaya.√ Kwagcina sekunodweshu emndenini wakwaSithole kubangwa le ncwadi.√ (3) 9.7 Lawa mazwi angelekelele ekuqondeni ukuthi uthando lukaChule ngoMirriam lwalungelona olweqiniso√ kwase kunokungqubuzana phakathi kukaChule noHlulintombi. √UHlulintombi wayebungabaza ubufundisi bukaChule.√ UChule wabona ukuthi makamnikeze utshwala ukuze afeze izinhloso zakhe zokuthandana noMirriam ukuze athole imali yakhe.√ (4) 9.8 Ngiyavumelana ngoba waqala wenza izenzo ezimbi kodwa ekugcineni waguquka. Watshela uMeyili ukuthi akambulale ngemithi uNomvula. Naye wazama ukubadlisa benoMaNdelu, wathumela uMahuzu indodana yakhe ukuba iyobulala uNomvula eThekwini.√ Ekugcineni wazisola waxolisa.√ (2) 9.9 Umlandi usebenzise isu lenkulumo mpendulwano.√ Ukwazile ukusethulela imizwa kaChule noNomvula. UChule ubonisa imizwa yenjabulo nomunyu ukuze uNomvula angamexwayi√ kanti uNomvula ukhombisa umuzwa wokukhathazeka nowokwesaba isoka lakhe.√ (3) [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE) KUNJALO-KE – ME Wanda QAPHELA: • Ohlolwayo kulindeleke ukuthi abhale impendulo yombuzo njenge-eseyi, hhayi ngokwamaphuzu. • Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mbuzo kubhekwa impumelelo yombhali ekwethuleni umyalezo kanye nemiphumela yawo ezimpilweni zethu nakule noveli. • Ukuma kwempendulo yombuzo omude: • Isingeniso:Ohlolwayo makethule abuye achaze impumelelo yombhali ekudluliseni umyalezo kanye nomphumela. • Umzimba:Ohlolwayo makaxoxe, acaphune abuye asekele umyalezo nomphumela kusukela ekuqaleni kuze kufike ekupheleni kwenoveli. • Isiphetho sempendulo: Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe mayelana nempumelelo yombhali ekwethuleni umyalezo nemiphumela kule noveli. ISINGENISO Umyalezo yilokho umbhali asixwayisa noma aseluleka ngakho enovelini/yisifundo esitholakala uma sifunda inoveli. Umyalezo uchaza ukuthi umbhali ubehlose ukusazisani ngokubhala le ndaba. Umyalezo wale noveli uthi: Ukungabi nesimilo esihle kungaba nemiphumela engemihle ezimpilweni zethu nezabanye abantu. Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nomyalezo kule noveli. UDumazile • Ukungabi nesimilo esihle kukaDumazile esemncane noma eseganile kwadala le miphumela engemihle elandelayo: • Ukuqoma uthisha uMoloi ebe eyingane yesikole okwaba nomphumela wokukhulelwa ingane kaMoloi nokuxabana noMisi Hlophe bebanga uMoloi. • Ukuxoshwa kukaDumazile esikoleni kunomphumela omubi ngoba kugcina kuxabanise abazali bakhe. • Ukuqoma uSithole ngemuva kokuxoshwa nguMaNzimande emzini kaSithole kwagcina kunomphumela wokukhulelwa ingane kaSithole. • Ukuhlela isu lokushisa isitolo sikaSithole kwaba nomphumela wokuthi uSithole agcine esehlupheka ngoba umshwalense wala ukusikhokhela. • Ukuba nobudlelwano bezocansi noMthovovo, nokubuyelana noMoloi noSithole kwaba nomphumela wokuxabana nomyeni wakhe uMtalaselwa waze wamshaye, izingane zakhe zasala zodwa uLerato waphuma nasesikoleni. • Ukubuyelana kukaDumazile noyise bezingane zakhe kwaba nomphumela wokugcina etheleleke ngegciwane lesandulela ngculazi alidlulisela kumyeni wakhe uMtalaselwa. Kwatheleleka noMaNzimande bagcina bebulewe isifo sengculazi bonke. Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMoloi • Ukungaziphathi kahle kukaMoloi ebe enguthisha futhi eganiwe kwadala le miphumela engemihle elandelayo: • Ukushela uDumazile eyingane yesikole ebe eganiwe futhi enomntwana noMisi Hlophe ofundisa kuso lesi sikole. Kwaba nomphumela wokuba agcine exoshiwe uMoloi emsebenzini wamiswa iminyaka emihlanu engaqashwa nguHulumeni. • Ukubuyelana noDumazile kanti uDumazile usegane uZuma kwaba nomphumela wokulwa noSithole ngoba beficane emzini kaSithole bebanga uDumazile. USithole • Ukungaziphathi kahle kukaSithole ebe eganiwe kwadala le miphumela engemihle elandelayo: • Ukwehluleka ukuqonywa uDumazile ngemuva kokumeshela kwaba nomphumela wokulanda inyanga ukuze amfake intando kwagcina kumxabanise nomkakhe uMaNzimande. • Ukuthengela uDumazile umuzi kwaba nomphumela wokuthi uDumazile agcine esefaka uMoloi uyise kaLerato kuwo. USithole wazithola eselwa noMoloi ngenxa yalesi senzo sikaDumazile. Wahlala noMtalaselwa kuwo owayengumyeni wakhe, uMtalaselwa wagcina eseshaye uDumazile ngenxa yokufaka uSithole emzini wakhe. • Ukuthengela uDumazile imoto ashayisa ngayo uDumazile engenazo izincwadi zokushayela futhi ingenawo umshwalense kwaba nomphumela wokuthi uSithole angene ezikweletini agcine ngokuboshwa. (Umfundi angasebenzisa nabanye abalingiswa namaphuzu ukuphendula umbuzo) ISIPHETHO (UVO LOHLOLWAYO) Umbhali uphumelele ukudlulisa umlayezo nemiphumela yokuba nesimilo esingesihle kule noveli esebenzisa amaphuzu angenhla. Nathi sifundile ukuthi ukungabi nesimilo esihle kungaba nemiphumela engemihle ezimpilweni zethu nezabanye abantu. (Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo yombuzo.) [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUSHANE) KUNJALO-KE – ME Wanda 11.1 UDumazile.√ kwakuwusuku lomngcwabo wakhe/wayezofihlwa.√ (2) 11.2 Wayefuna ukuhlambuluka/azwakalise ukuthi uyamxolela uDumazile.√ UDumazile wayethe uMaShandu uyamthakatha.√ (2) 11.3 Bavezwe ngezenzo zabo. Bangabantu abanozwelo√ ngoba kuthe uma umfundisi ethandaza bakhala kanti uMaShandu yena babemeseka ngokumqalela amaculo uma esekhala./ Babegquma bencinciza ngenkathi uMaShandu echaza ngokungezwani kwakhe noMaKheswa.√ (2) 11.4 Waphindela ekhaya eGoli wahlala unyaka engasebenzi.√ Waqashwa inkampani yomshwalense i-New Life.√ Walala noDumazile wamthelela ngengculazi.√ Waxabana noSithole bebanga uDumazile.√ Washona ngenxa yesifo sengculazi.√ (okune kwalokhu) (4) 11.5 Zombili izimo azimphathi kahle uMaNzimande/ziyamkhathaza emoyeni.√ Ngenkathi uLizzy emtshela ukuthi uSithole uthandana noDumazile uMaNzimande wathukuthela wase eqala ukungamhloniphi uSithole esehlala ngokumlwisa njalo embiza ngamagama aziswana√ kanti ngenkathi USithole engalalanga ekhaya uMaNzimande wafikelwa ngumunyu kanye nokuzisola, kwaphela intukuthelo wabona ukuthi kufanele amhloniphe umyeni wakhe uSithole.√ (3) 11.6 Waba nomthelela omubi.√ UMoloi wakhulelisa uDumazile qede wabaleka. Lokhu kwasusa udweshu phakathi kukaKheswa noMaNdovela okwaholela ekutheni baxoshwe benoDumazile. Le ngxabano yayilokhu iqhubeka ngoba uDumazile kwkufanele ayolanda imali yesondlo kuMoloi.√√ (3) 11.7 Lawa mazwi angelekelele ekuqondeni ukuthi uthando lukaMaShandu ngoMaKheswa lwabe lungolweqiniso√ ngoba yize uDumazile wayemnukile uMaShandu√ futhi kunezinsolo zokuthi nguye uDumazile obulalise indodana yakhe uMtalaselwa ngesifo sengculaza kodwa wamxolela.√ Wamkhulula ukuze ahambe kahle ngoba emthanda njengomalokazana wakwakhe.√ (4) 11.8 Ngiyavumelana ngoba uKheswa wayengafuni uDumazile aqhubeke nokufunda ngemuva kokuncengwa uMaNdovela wagcina evumile.√ Wathi noma ethukuthelela uDumazile ukuthi ulokhu ekhulelwa engashadile (2) wamxolela.√ 11.9 Isu lombhali liphumelele. Umlandi usebenzise isu lokuchaza. Uchaza ngobukhulu bomngcwabo kaDumazile nangabantu ababewuhambele.√ Uphinde achaze nangenkulumo ngqo kaMaShandu.√ Uyangenelela ukuze asethulele imizwa yokudabuka okukhulu kwabantu√ ababekuveza ngokugquma, ukuncinciza nangezinyembezi uma kukhona okubathintayo enkulumeni yezikhulumi ezahlukene.√ (3) [25] AMAMAKI ESIQEPHU B: 25 Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/2016 SCE – Imemorandamu ISIQEPHU C: UMDLALO UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE) KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo QAPHELA: • Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mdlalo kubhekwa impumelelo yombhali ekuthuleni kwesakhiwo ngaphansi kwezihlokwana ezinikeziwe ngokulandelana kwazo. • Ukuma kwempendulo yombuzo omude: o Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze isakhiwo ngokuphawula nangokucaphuna. o Umzimba: Ohlolwayo makaphendule agxile kulokho okubuziwe. o Isiphetho sempendulo (uvo lohlolwayo): Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe ngempumelelo yombhali ekwethuleni isakhiwo somdlalo. ISINGENISO: Isakhiwo sinamazinga alandelayo: • Isethulo: Yilapho sethulelwa ummeleli, imbangi, isizinda kanye nesisusa sodweshu. • Ukubhebhetheka kodweshu: Lapha sibheka indlela indaba ekhula ngayo kususelwa enkingeni evezwe ekuqaleni. • Isixakaxaka: Esinye isigameko/izigameko ezivelayo ebezingekho uma iqala inkinga yommeleli ezenza kube khona ukungqubuzana kubalingiswa. Esikhundleni sokuthi ummeleli abhekane nenkinga eyodwa uvele axakwe izinkinga nxa zonke. • Uvuthondaba: Yilapho indaba isuke isisesicongweni. Lapha kusuke sekwenzeka isehlakalo sokugcina noma esikhulu kummeleli sekumele kube nesixazululo. • Isiphetho: Lapha kusekupheleni kwendaba. Isigameko sokugcina esibuyisela izinto esimweni esijwayelekile njengoba sasinjalo ngaphambi kwesisusa sodweshu. Abanye abalingiswa bayaxolelana, bayazisola noma bayabuyisana. UMZIMBA: • Isethulo: Lapha sethulelwa umlingiswa ongummeleli uMdaluli Memela. Isisusa sodweshu iphupho aliphuphile lesiphepho elimxakayo angakwazi ukulichaza. Leli phupho uze ulixoxela umngani wakhe uMbhebhezeli omeluleka ngokuthi akathenge UNGQEQE INCWADI YAMAPHUPHO. Emva kwalokho useyadilizwa emsebenzini ngenxa yokuthi ifemu abesebenza kuyona isibuyela phesheya. Lo mdlalo wenzeka elokishini lakwaChappies ngesikhathi samanje lapho sekunabantu abaningi ababuya kwamanye amazwe njengaseMozambikhwi. • Ukubhebhetheka kodweshu: o UMdaluli emva kokuphelelwa umsebenzi, uzama imizamo yokuziphilisa nomndeni wakhe kodwa uyehluleka. o UChivenga weshela uHlengiwe elindele isoka lakhe uManqina. o UChivenga unxusa umsebenzi woMnyango wezaseKhaya uHeshane ukuba benze umgunyathi wokumshadisa noHlengiwe engazi ukuze athole ubuzwe baseNingizimu Afrika. o Umndeni kaMdaluli uhleli uyazincokolela, uMdalluli uthola ukuthi ubhekene nesikweletu esiyizinkulungwane ezingama-30 000 zamarandi ekolishi okufunda kulona uLondiwe. Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/2016 SCE – Imemorandamu o UMdaluli uba nolaka uma ethola ukuthi uChivenga ambiza ngekwerekwere usemthathele umsebenzi emzini lapho ebethenjiswe ukwakha khona ngenxa yokuthi yena uMdaluli ufike ngemva kwesikhathi. o UMdaluli uthakatha uChivenga ngemuva kokubonisana noMbhebhezeli. UChivenga uyagula uze ulaliswa esibhedlela. o Izinkinga zikaMdaluli ziyanda, akawatholi amakhasimende azowakhela izindlu. • Isixakaxaka: o UMdaluli uqala uba nodlame emzini wakhe, ukuthula noxolo kuyaphela. o UMdaluli uhlukumeza umkakhe uMaMlanduli ngokuqophisana naye, wala ukudla aphakelwe kona ekhaya. o UMdaluli ufuna indabandaba ngenkani uze ushaya inkosikazi yakhe uMaMlanduli phambi kwezingane. o ULondiwe indodakazi yakhe imbizela amaphoyisa, uyaboshwa. o UMdaluli ugcina enza isu lokuncenga uLondiwe ukuthi esule icala. o UMdaluli uphuma ejele uqala ukuhlukumeza izingane uze uzixosha ngesibhamu. o Izelamani zakwaMemela zibikela uZenyezile onguSonhlalakahle emahhovisi ezenhlalakahle ngenkinga kanina uMaMlanduli ongafuni ukuthathela uyise uMdaluli izinyathelo zomthetho. o UMdaluli ulalela uChivenga unyendle ehlathini laseMphekandlubu efokozini lotshani obude umgokloza umhlane ngemolontshisi umgqema nengozi ekhanda, uphinda uyaboshwa futhi. o UHlengiwe uvakashela uChivenga osanda kuphuma esibhedlela, umxoxela ngenkinga anayo yepasi osekuze kwaba amahlandla amathathu libuya linamaphutha okubhalwa isibongo sikaChivenga. o UChivenga ucela uHlengiwe ukuba angabe esalishintsha ipasi lakhe. Bayavumelana. • Uvuthondaba: o UMdaluli ngenkathi esejele ucela ukubizelwa abantu abonile ukuze axolise kubona. Ucela uxolo emndenini wakhe ngodlame lwasekhaya ayelubhekise kuwona. Bayamxolela. o Ucela uxolo nakuChivenga ngokucishe ambulale. UChivenga uyamxolela uze uyalesula necala. • Isiphetho: o Emva kokuthi uMdaluli ephume ejele esexolelwe nayilabo ayebonile uthola umsebenzi, uthatha iholide uya eSudan. Kuzamazama umhlaba akwaziwa okwenzeka, okungenzeka ukuthi uMdaluli wagqibeka. o UMaMlanduli kanye nezingane zakhe bayazibuza bayaziphendula bathi: 'Kudela Owaziyo' ukuthi uMdaluli angabuya eseguqukile yini uma angase anikwe elinye ithuba lokuphila ngokuthi aphephe engozini yaseSudani. ISIPHETHO (UVO LOHLOLWAYO): Umbhali uphumelele kahle ukubumba isakhiwo salo mdlalo. Amazinga esakhiwo anikezelana kahle ukusuka esingenisweni kuze kufinyelele esiphethweni. Inkinga uMdaluli abebhekene nayo esingenisweni iyaxazululeka esiphethweni. (Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo yombuzo.) [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUSHANE) KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo 13.1 • UMdaluli ushaya uMaMlanduli ngensilane/ngemvubu ngoba efuna ucansi/indabandaba ngenkani.√ • Ukuxabana kukaMdaluli noMaMlanduli kuze kuzwe izingane. (2) 13.2 • ULondiwe wazama ukulamula nokuncenga uMdaluli ukuba avule umnyango.√ • Washayela amaphoyisa ucingo.√ (2) 13.3 Indikimba equkethwe yilesi siqeshana imayelana nodlame lwasekhaya.√ UMdaluli ufuna indabandaba ngenkani kuMaMlanduli. UMaMlanduli uyenqaba ukumnika, lokho kwenza uMdaluli agcine emshaya ngensilane umzimba wonke.√ (3) 13.4 • UMdaluli waphupha iviyo labantu abampisholo abakhuluma ulimi olungaqondakali abaliqhamukisa eNyakatho.√ • Laba bantu uma bezama ukukhuluma ulimi olukhulunywa nguMdaluli abezwani kahle.√ • Ngemuva kwalokho bavele banyamalale.√ • Ekugcineni kuba nesiphepho esinamandla.√ (Okuthathu kwalokhu) (3) 13.5 Umphumela wokujeziswa kukaHeshane kulo mdlalo unikeza isifundo/umyalezo othi: ubugebengu abukhokheli.√ UHeshane wayenza umkhonyovu wokugwazisa izifiki azishadise ngomgunyathi ukuze zithole ubuzwe√ bakuleli. Ugcine ebanjiwe wamiswa emsebenzini.√ (3) 13.6 Zimveza njengomlingiswa ongenalo uthando lweqiniso nongumkhohlisi futhi oyiqili/uyisigebengu,√ ngoba wenze uHlengiwe wakholelwa ukuthi uyamthanda kanti uyamkhohlisa ufuna ukuthola ubuzwe bakuleli. Ungusomaqhinga ngoba ugwazela uHeshane ukuze enze ubugebengu bokusebenzisa uHlengiwe ukuze azomshadisa naye ngobuqili.√√ (3) 13.7 Umbhali uhlose ukusinikeza ulwazi olumayelana nezixazululo ezitholakala kosonhlalakahle ezimayelana nokuthola imali yokukhokhela izifundo√ njengoba uZenyezile weluleka uLondiwe ngezindlela zokuthola imifundaze/imixhaso.√ Uphinde asinike ulwazi lokungaphatheki kahle komndeni kaMemela ngokuwushiya uma eya eSudani.√ Yingakho baze bethi ‘Kudela Owaziyo ukuthi uma engase athole elinye ithuba lokuphila angabuya eseguqukile yini njengoba kwazamazama umhlaba eSudani.√ (4) 13.8 Yebo siyakholeka kuvamile ukuthi ezinye izintombi ziqome abantu besilisa zibabhanqe ngoba zigaqele ukuzuza imali.√√ (2) 13.9 Cha angizwelani naye ngoba ukulahlekelwa ngumsebenzi wokwakha umuzi kaSaziwayo kwakungasho ukuthi kufanele abe nodlame kwabanye abantu.√ Ngingacela ukusebenza noChivenga noma ngiyozama elinye ikhono/itoho.√√ NOMA Yebo ngiyazwelana naye ngoba wazithola ehlupheka ngenkathi elahlekelwa ikhasimende lakhe liqasha uChivenga esala engasasebenzi.√ Ngingachazela umndeni wami ngengcindezi engibhekene nayo ukuze uqonde (3) isimo esinzima engibhekene naso hleze bangicebise.√√ [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE) AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa QAPHELA: • Ohlolwayo makaqikelele ukuthi kulo mdlalo kubhekwa impumelelo yombhali ekwethuleni isakhiwo ngaphansi kwezihlokwana ezinikeziwe ngokulandelana kwazo. • Ukuma kwempendulo yombuzo omude: o Isingeniso: Ohlolwayo makethule abuye achaze isakhiwo ngokuphawula nangokucaphuna. o Umzimba: Ohlolwayo makaphendule agxile kulokho okubuziwe. o Isiphetho sempendulo (uvo lohlolwayo): Ohlolwayo makaveze uvo lwakhe ngempumelelo yombhali ekwethuleni isakhiwo somdlalo. ISINGENISO: Isakhiwo sinamazinga alandelayo: • Isethulo: Yilapho sethulelwa ummeleli, imbangi, isizinda kanye nesisusa sodweshu. • Ukubhebhetheka kodweshu: Lapha sibheka indlela indaba ekhula ngayo kususelwa enkingeni evezwe ekuqaleni. • Isixakaxaka: Esinye isigameko/izigameko ezivelayo ebezingekho uma iqala inkinga yommeleli ezenza kube khona ukungqubuzana kubalingiswa. Esikhundleni sokuthi ummeleli abhekane nenkinga eyodwa uvele axakwe izinkinga nxa zonke. • Uvuthondaba: Yilapho indaba isuke isisesicongweni. Lapha kusuke sekwenzeka isehlakalo sokugcina noma esikhulu kummeleli sekumele kube nesixazululo. • Isiphetho: Lapha kusekupheleni kwendaba. Isigameko sokugcina esibuyisela izinto esimweni esijwayelekile njengoba sasinjalo ngaphambi kwesisusa sodweshu. Abanye abalingiswa bayaxolelana, bayazisola noma bayabuyisana. UMZIMBA: • Isethulo Lapha sethulelwa umlingiswa onguSalimani, ummeleli obhekene nenkinga yokuthi uHulumeni uthumela uZithulele ukuba amtshele ngodaba lokuklanywa kabusha kwemingcele yendawo yesizwe sakhe. Yonke ingxabano ekhona kulo mdlalo izungeza kule nkinga yokuklanywa kabusha kwemingcele. Umdlalo uthi uqala nje sekukhona ukungezwani phakathi kukaHulumeni wabelungu nabantu abamnyama ababuswa inkosi uSalimani. Lo mdlalo wenzeka ngesikhathi sakudala, sobandlululo kusabusa amakhosi, ekufikeni kwabamhlophe bezimisele ukuthatha izwe lakuleli. • Ukubhebhetheka kodweshu o UZithulele noHulumeni baqhubeka nesinqumo sabo sokusika/sokuklama kabusha imingcele. o Bahlula ngisho uSalimani, abafowabo, izinduna nesizwe sakhe bezama ukubamba imihlangano eyahlukene ukuze babonisane ngalolu daba. Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/2016 SCE – Imemorandamu • Isixakaxaka o USalimani uthola ukuthi enye yezinduna zakhe uMphiliphili isiyimbuka ihambisana nabelungu bamapulazi. o USalimani usebenzisa ukuhlakanipha ngosuku lokhetho. (ubhontshisi obomvu nomhlophe) o UMphiliphili ufaka ubhontshisi omhlophe ngosuku lokhetho okwakuwuphawu lokuhambisana noHulumeni. o Ngemuva kokuhlawula uMphiliphili utholakala ehamba nabantu basemapulazini abazohlasela abantu benkosi uSalimani kwaMcondo. Ukhuza kuphela amabutho kaSalimani ngenkathi kuliwa. o Inkosi uSalimani ungummangalelwa ecaleni labantu bayo abahlaselwe abakaMgqabula. Ithola isigwebo esiyiphuca uMngeni, uMkhabela noVimbingwenya. o UNomehlo uyaboshwa ngoba uhubise wavivisa amabutho, ugwetshwa izinyanga eziyisithupha edonsa kanzima ejele. o Amabutho agwetshwa izinyanga ezintathu, isigwebo silengiswa izinyanga eziyisithupha engatholakali enecala. o Inkosi uSalimani iphucwa izwe ngeqhinga likaHulumeni lokuthi amangalelwe ecaleni ayengathintene nalo lokulwa kwabantu bakhe nabakaMgqabula. • Uvuthondaba (isiphetho) Umdlalo uphetha ngengwijikhwebu. Inkosi uSalimani ithethwa amacala ibuyiselwa umhlaba wayo ijaji lenkantolo eMgungundlovu. Ibalazwe lemingcele laseMshwathi liba usizo enkosini uSalimani ngenkathi ijaji lithatha isinqumo. UHulumeni utholwa enecala lokuthatha imingcele yeNkosi uSalimani, ukhokhiswa nezindleko zecala. ISIPHETHO (UVO LOHLOLWAYO): Umbhali uphumelele kahle ukubumba isakhiwo salo mdlalo. Amazinga esakhiwo anikezelana kahle ukusuka esingenisweni kuze kufinyelele esiphethweni. Inkinga inkosi uSalimani ebibhekene nayo esingenisweni iyaxazululeka esiphethweni. (Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi sebeyayiphetha impendulo yombuzo.) [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUSHANE) AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa 15.1 • UHulumeni ubize uSalimani ngomlomo kaZithulele wamtshela ukuthi kuzoklanywa kabusha imingcele yezwe lenkosi uSalimani.√ • USalimani nabantu bakhe bayaphikisana ngesinqumo sikaHulumeni nabelungu bamapulazi mayelana nokuklanywa kabusha kwemingcele.√ (2) 15.2 • Waba nembizo wabiza wonke umuntu nabesifazane imbala.√ • Wasungula icebo lokukhetha indawo ngesu lentando yeningi ngokusebenzisa isu likabhontshisi.√ (2) 15.3 Indikimba equkethwe yilesi siqeshana imayelana nezombangazwe/ ezombusazwe.√ USalimani utshela isizwe sakhe ukuthi uHulumeni uyamephuca izwe lakhe.√ Lokho kuyabathukuthelisa abantubathi bekumele uHulumeni abonisane nabo kuqala ngodaba lwemingcele.√ (3) 15.4 • Abelungu bathi imfuyo yabantu iqedela imfuyo yabo amanzi.√ • Imfuyo yabantu ithelela eyabelungu ngezifo ezithathelanayo.√ • Izinkunzana zezinkomo zabantu zikhwela imfuyo yabo yohlobo.√ • Izimpuselana zezinkunzana zabantu zizalisa izithole zabo uhlobo olungasile lwezinkomo.√ • Ukuhlushwa abantu abeba imfuyo nezilimo zabelungu. (okuthathu kwalokhu) (3) 15.5 Akukho okufihliwe okungeke kuvele ekugcineni.√ UMphiliphili wayenza ukungathembeki√ wayegwazelwa ngemali nangezinkomo nguHulumeni ukuze abe yimpimpi.√ (3) 15.6 Siliveza njengomlingiswa ongachemi/oneqiniso/onobuhlakani/oqotho emsebenzini wakhe.√ Likwazile ukulalela ubufakazi lakhipha isinqumo esingenzeleli esathetha uSalimani.√√ (3) 15.7 Umbhali uhlose ukusitshela ukuthi yize ungalahlwa icala njengoSalimani ngenxa yebala lakho√ usengalidlulisela emajajini amakhulu lithethwe kabusha.√USalimani icala ayelethweswe eMshwathi lafike lamthetha eMgungundlovu wabuyiselwa indawo yakhe.√ UHulumeni wahlawuliswa zonke izindleko zecala ngoba kwagxilwa ebufakazini.√ (4) 15.8 Yebo siyakholeka iningi lezinduna lalithembekile enkosini limela isimo noma kunzima kangakanani. UNomehlo wayethembeke ngokugcina isikhathi ehlela amabutho ngesikhathi njengemiyalelo yenkosi waze wagcina ngokuboshwa.√√ (2) Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/2016 SCE – Imemorandamu 15.9 Cha angizwelani nabo ngoba ukuzithola sebesendaweni eyayiklanyelwe abelungu kwakungabaphoqi ukuba babe amambuka ngoba babesebenza bengaholi lutho.√ Ngingabuyela enkosini uSalimani ngiyocela ukunikwa enye indawo yokuhlala/Ngingabaleka ngiyokhonza kwenye inkosi.√√ NOMA Yebo ngiyazwelana nabo ngoba babegqilazwa abelungu basemapulazi.√ Bazithola sebekhonza ngaphansi kwabelungu bengazange bazikhethele/ besetshenziswa nguMgqabula ukuze bafakaze ukuthi yibona ababethe indawo ngeyabo kuSomtsewu. Ngingabuyela enkosini uSalimani ngiveze ukuthi angikuthandi ukwakhela nokusebenzela abelungu basemapulazini.√√ (3) [25] AMAMAKI ESIQEPHU C: 25 AMAMAKI ESEWONKE: 80 Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 22 DBE/2016 SCE – Imemorandamu ISIQEPHU A: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA UMBUZO OMUDE WOMBHALO WOBUCIKO: INKONDLO [AMAMAKI AYI-10] Izinkomba Kuhle kakhulu Kuhle Kuyagculisa Akugculisi kahle Akugculisi nhlobo OKUQUKETHWE 6-7 4-5 3 2 0–1 -Ukuhunyushwa -Ukhombisa ulwazi -Isihloko usihlaziye -Ukuhunyushwa -Aka nalo nhlobo ulwazi Ukuhunyushwa kwesihloko okunzulu ngesihloko futhi ngokugculisayo. kwesihloko akugculisi lwesihloko. kwesihloko -Amaphuzu amahle usihumushe kahle. -Akhona amaphuzu kahle. -Akukho nhlobo Amaphuzu anobunzulu, kakhulu ahlukene -Impendulo echaza amahle asekela isihloko. -Kuthukela kuvela okuhambisana ukusekela kanye asekelwe kabanzi. ngokwenelisayo. -Amanye amaphuzu amaphuzu asekela nenkondlo. nokuqonda kabanzi kubhekiswe -Amanye amaphuzu asekeliwe kodwa isihloko. -Ohlolwayo akanalo ithekisthi. enkondlweni. ayanemba kodwa ubufakazi bubuye -Ulwazi lwenkondlo nhlobo ulwazi -Ulwazi oluhle kakhulu awasekeliwe wonke bungagculisi kwenye alugculisi kahle. lwenkondlo. 7 AMAMAKI lwenkondlo. ngendlela elindelekile. inkathi. -Ulwazi lwenkondlo -Ulwazi lwenkondlo luhle. olugculisayo. ISAKHIWO KANYE 3 2 2 1 0–1 NOLIMI -Isakhiwo esihleleke -Isakhiwo esihleleke -Kukhona nokho -Isakhiwo sikhombisa -Isakhiwo asihlelekile kahle kakhulu. kahle futhi amaphuzu ukuhleleka kwesakhiwo. amaphutha ezingeni kahle neze. Isakhiwo, ukugeleza -Amaphuzu ahleleke ageleza ngokulandelana -Amaphuzu awagelezi lokuhleleka -Ulimi lunamaphutha okuhlelekile kahle kakhulu futhi kahle. futhi awahlelekile. -Amaphuzu a amaningi kanye kwamaphuzu kanye athungelana kahle -Ukugeleza -Amaphutha olimi wahlelekile nesitayela esingagculisi nokwethula. kakhulu. kwamaphuzu ayingcosana, ithoni ngokugculisayo. neze. Ulimi, ithoni kanye -Ulimi, ithoni kanye kuyalandeleka. kanye nesitayela -Ulimi lunamaphutha nesitayela nesitayela kukhombisa -Ulimi, ithoni kanye kusetshenziswe amaningi. esisetshenzisiwe ukuvuthwa komqondo, nesitayela kuhle. ngokugculisayo. -Ithoni nesitayela embuzweni omude. kuyaheha futhi kushaya akugculisi kahle. emhlolweni. 3 AMAMAKI -Ulimi, ukupelwa kwamagama kanye nezimpawu zokuloba akunamaphutha nhlobo. UKWABIWA 9-10 6-7 5 3 0-2 KWAMAMAKI Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 23 DBE/2016 SCE – Imemorandamu ISIQEPHU B KANYE NESIQEPHU C: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA UMBUZO OMUDE WOMBHALO WOBUCIKO: INOVELI KANYE NOMDLALO [AMAMAKI ANGAMA-25] Izinkomba Kuhle kakhulu Kuhle Kuyagculisa Akugculisi kahle Akugculisi nhlobo OKUQUKETHWE 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Ukuhunyushwa -Ukhombisa ukuqonda -Ukuhumusha isihloko -Ukuhunyushwa -Ulwazi oluncane Ukuhunyushwa kwesihloko okunzulu. kanye nokuhumusha ngokugculisayo. kwesihloko akugculisi kakhulu lwesihloko. kwesihloko -Amaphuzu ahlukene isihloko kahle. -Akuzona zonke kahle; kuthukela kuvela -Umzamo ontekenteke Amaphuzu anobunzulu, anembayo nokusekela -Impendulo echaza izingxenye ezicaciswe amaphuzu asekela wokuphendula umbuzo. ukusekela kanye okunembayo ngokwenelisayo. kabanzi. isihloko ngokucacile. -Amaphuzu awanelisi nokuqonda kabanzi okususelwe -Amanye amaphuzu -Amaphuzu ambalwa -Mancane amaphuzu nhlobo. ithekisthi. embhalweni. ayanemba kodwa asekeliwe, kodwa ahambisana nesihloko -Ohlolwayo akanalo -Ulwazi oluhle kakhulu akuwona wonke ubufakazi bubuye -Ulwazi olungagculisi nhlobo ulwazi 15 AMAMAKI lwenoveli/lomdlalo. asekelwe ngendlela bungagculisi. kahle lwenoveli/lomdlalo. lwenoveli/lomdlalo. elindelekile. -Ulwazi olugculisayo -Ulwazi lwenoveli/lomdlalo. lwenoveli/lomdlalo luhle. ISAKHIWO KANYE 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 NOLIMI -Isakhiwo silandelana -Isakhiwo esihle kanye -Isakhiwo siyagculisa. -Isakhiwo sikhombisa -Ukungabibikho kahle kakhulu. namaphuzu ahleleke -Ukugeleza kanye amaphutha ekuhlelweni kwesakhiwo esihleliwe Isakhiwo, ukugeleza -Isingeniso kanye kahle. nokulandelana kwaso. kuphazamisa ukugeleza okuhlelekile nesiphetho kuhle -Isingeniso, isiphetho kwamaphuzu -Amaphuzu awahlelekile kwamaphuzu kwamaphuzu kanye kakhulu. kanye nezinye izigaba kuyagculisa kodwa kahle. -Amaphutha olimi kanye nokwethula -Amaphuzu abekeke kuhleleke kahle. kunamaphutha. -Amaphutha olimi nesitayela esingalungile Ulimi, ithoni kanye kahle kakhulu futhi -Amaphuzu ageleza -Amaphutha olimi agqamile. kwenza lo mbhalo nesitayela athungelana kahle. kahle. ambalwa; ithoni kanye -Ithoni nesitayela ungabi yimpumelelo esisetshenzisiwe -Ulimi, ithoni kanye -Ulimi, ithoni kanye nesitayela kusetshenziswe -Ukusetshenziswa embuzweni omude. nesitayela kuhle nesitayela kuhle. esisetshenzisiwe ngokungagculisi. kwethoni nesitayela kakhulu, kuyancomeka sifanelekile. akugculisi nhlobo. 10 AMAMAKI futhi kushaya emhlolweni. UKWABIWA 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 KWAMAMAKI Akuvumelekile ukukopisha leli phepha

Study this subject

More from Grade 12 isiZulu HL

View all