NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
NATIONAL
IBANGA LE-12
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
LWEZI 2024
UMHLAHLANDLELA WOKUMAKA
AMAMAKI: 80
Lo mhlahlandlela wokumaka unamakhasi angama-34.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Skip to contentAll 2024 papers 





View all
%20June%202025%20Question%20Paper--51c827b8-016c-4021-a345-cbe82046b794/v1-0648853016e76cd656bb/card.webp)




isiZulu HL Grade 12 Paper 2 November 2024 NSC Memo
Grade 12 isiZulu HL Paper 2 memorandum from the November 2024 NSC, 34 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.
Isizulu Hl · Grade 12 · November 2024 NSC · 2024 · isizulu. Memorandum. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiZulu HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isizulu
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2024
- Exam period
- November 2024 NSC
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 34
- File size
- 559.9 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 34
This exam
November NSC 2024
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Memo
- Paper 3Question paperMemo
Document textSearch extracted text and jump to a page.
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
Imiyalelo yokumaka leli iphepha
1. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo engaphezulu kwalena ebekumele
ayiphendule, maka kuphela impendulo yokuqala/okokuqala okuphenduliwe.
(Ohlolwayo akumele aphendule umbuzo omude kanye nombuzo
omfushane encwadini eyodwa/efanayo)
2. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine esiqeshini A, (izinkondlo
ezimiselwe), maka kuphela ezimbili zokuqala.
3. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili emifushane noma emibili emide
esiqeshini B no C, maka impendulo yokuqala ngesiqephu bese uyayiyeka
impendulo yesibili. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine, maka
impendulo yokuqala kuphela isiqephu ngasinye, uma kuya ngokuthi umbuzo
omfushane kanye nomude uphenduliwe.
4. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili bese impendulo yokuqala
ingashayi emhlolweni kanti eyesibili ishaya emhlolweni, maka eyokuqala bese
uyayiyeka eyesibili.
5. Uma ohlolwayo ebhale izinombolo zemibuzo ngokungeyikho, maka njengoba
izinombolo zikhonjiswe umhlahlandlela wokumaka.
6. Uma isipelingi siguqule umqondo wempendulo, makanganikwa amamaki
ohlolwayo. Uma isipelingi sinamaphutha kodwa singawuguquli umqondo
wempendulo, makanikwe amamaki agcwele ohlolwayo.
7. Imibuzo emide
Uma ohlolwayo ephendule umbuzo omude waba mfushane kunenani
lamagama anikeziwe ungamphuci amamaki ngoba vele useziphuce yena.
Uma impendulo iyinde kakhulu maka ubheke umqondo oqukethwe impendulo
bese uxoxisana nalowo ophethe iqembu labamakayo (Senior marker).
Sebenzisa irubhriki eyisingezelelo A no B ukumaka nokunikeza amaphuzu
ombuzo omude walowo ohlolwayo.
8. Imibuzo emifushane
Uma ohlolwayo engasebenzisi omacaphuna (inverted commas) uma ecelwe
ukuba acaphune, ungamphuci amamaki.
9. Imibuzo evulekile, awekho amamaki anikezwa u-YEBO/QHA noma
NGIYAVUMA/ANGIVUMELANI. Isizathu/ukwesekela/ukwenaba yikhona
okunikezwa amamaki.
10. Awekho amamaki atholwayo ngo-YIQINISO/AKULONA IQINISO noma
UMBONO/IQINISO. Isizathu, ukwesekela/ukwenaba yikhona okunikezwa
amamaki.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
ISIQEPHU A: IZINKONDLO
UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)
'ITHALA LOBUNZULU' – EJ Mhlanga
● Ungasebenzisa la maphuzu kanye namanye njengomhlahlandlela wokumaka lo
mbuzo. Izimpendulo zingahluka kuya ngokuthi ohlolwayo uwuqonde kanjani lo
mbuzo.
● Sebenzisa irubhrikhi yokuhlola lo mbuzo esekhasini lama-33.
ISINGENISO
Ohlolwayo makaphawule ngalesi sitatimende, aphinde asekele umbono wakhe.
Imbongi ithi imfundo eyatholwa yisizwe esimnyama yiyona eyaletha ukukhanya
empilweni yabo njengoba sebekwazi ukuxoxa umlando.
UMZIMBA
Ohlolwayo anganikeza ubufakazi ngokukhetha amagama alandelayo namanye
anembayo:
Amagama akhethwe yimbongi aveza umoya nethoni.
Mtaka Ndulʹ emnyama– Imbongi igqamisa ukuthi ikhuluma nabantu abansundu
okuyibona efisa ukuthi bakhuthale bafunde ukuze baphumelele.
Abasezitheni bawugqiba ngezixhokolo – Imbongi ikhathazekile ukuthi abezinye
izizwe babengafuni ukuthi abantu abamnyama baphumelele.
Selibukwa ngobhaqa – Imbongi ithi imfundo ifike yaletha ukukhanya/ulwazi.
Ithi abantu bafunde bakwazi ukuthola imisebenzi emihle.
Enezimpikʹ ingandiza iyophuza – Imbongi inxusa abantu ukuba bayofunda ukuze
kuguquke isimo sabo sempilo nesomnotho.
Ugqinsi lwenkungu – Imbongi igqugquzela ukuba abantu baye kofunda khona
bezovuleka umqondo, babe nolwazi.
Inkundla ngeyakho bhaqa lwangomuso – Imbongi igqugquzela abangakafundi
kanye nalabo abafundayo ukuthi sesifikile isikhathi sokuba umuntu aveze isikhali
sakhe esizomsiza kusasa ukuze aphile impilo engcono.
Nangosibʹ oluxoxʹ imibono – Imbongi iveza ukubaluleka kokuhloma ngesikhali
esiyimfundo njengoba sebekwazi ukuqopha phansi konke okwenzekayo nokubek
imibono yabo.
ISIPHETHO /UVO LOMFUNDI: Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.
Impela imbongi ikwazile ukukhetha amagama aveza umoya nethoni kule nkondlo.
Lokhu kwenze kwavela ukuthi abantu abamnyama bathole ukukhanya nolwazi ngenxa
yemfundo abayitholile bakwazi ukuxoxa umlando.
Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.
[Makunikezwe amamaki aphelele ngempendulo esekelwe kahle]
[Impendulo eyi-eseyi ehleleke kahle ngokwemigomo yokubhalwa kwe-eseyi. Mayibe
namagama ayi-190 kuya kwangama-240.] [10]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUSHANE)
'IMVELO' – KNN Gcumisa
2.1 Ngizw' amehlo ami ehungeka,
Ehungwa uthando lwemvelo,/
Ehungwa uthando lwemvelo,/
Imvelo eyadalwa uMdali.
Ukuxhumana okutshekile. (2)
[Nikeza amamaki amabili uma ekutomulile wakugagula ukuxhumana]
2.2 Imbongi isebenzise umoya wokuncoma/ukutusa kule migqa. Imbongi incoma/
itusa ubuhle bemvelo ebubonayo. Imbongi ibona izilwane eziphila
ngokujabula esibhakabhakeni nasemhlabeni.
[Nikeza amamaki amabili uma echaze kafushane umoya wale migqa] (2)
2.3 Yingoba le mvumelwano siqalo uʹ ngi.ʹ idale umgqumo omnandi osamculo.
Iphinde igqamise ukuthi yiyo uqobo ezwa uthando lwemvelo oluyenza ijabule
njengenkonyane.
[Nikeza amamaki amabili uma eyichazile imvumelwano wasekela] (2)
2.4 Inhloso yembongi yokusebenzisa isenzasamuntu ukunxusa abantu ukuthi
abakhombise uthando emvelweni njengoba nayo imvelo ilusizo ebantwini.
[Nikeza amamaki amabili uma evezile ukusetshenziswa kwesifengqo]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (2)
2.5 Imbongi iphumelele kahle ukudlulisa umyalezo othi, 'abantu abapheze
ukuhlukumeza imvelo.' Imbongi ayijabuli uma ibona bantu bengayikhathaleli,
bengabuboni ubuhle nomsebenzi owenziwa yimvelo okungaletha
ukuhlupheka kubo uma ingasekho.
[Nikeza amamaki amabili uma exoxile ngempumelelo yokudlulisa umyalezo]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (2)
[10]
UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUSHANE)
'UKUTHULA' – BW Vilakazi
3.1 Ehlabathinʹ elimhlophʹ eligcwelʹ ufasimbe - ifanankamisa
[Nikeza imaki elilodwa uma etomulile uhlobo lwefanamsindo] (1)
3.2 Leli binza liqukethe umoya wokulangazelela. Imbongi ilangazelela ukwazi
kabanzi ngemvelo ekhuluma ngayo kule nkondlo. Ukuthula kanye nokwenzeka
kule ndawo yikho okwenza imbongi ifise ukuba ingabi yodwa kepha ibe kule
ndawo nalowo osenhliziyweni yayo.
[Nikeza amamaki amathathu uma exoxile kafushane ngomoya] (3)
3.3 Imbongi ithi le ndawo yenza ukuthi ibe nogqozi nentshisekelo
yokuyivakashela ngoba imenza aphile ngendlela efanele.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile umqondo wemigqa] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
3.4 Ngicabanga ukuthi leli gama lisetshenziselwe ukuthi ngiqonde ngemfihlakalo
yemvelo etholakala uma usolwandle njengoba abantu ababhukudayo
bashintshe isimo sabo ngokushona bavumbuke njengawo amahlengethwa.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile ukuthi likhethweleni igama wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (2)
3.5 Imbongi iphumelele kahle ukusebenzisa isizura u ʹ,ʹ ukubala izinto ezizwayo/
ezenzekayo kuyo nakulabo abakule ndawo. Imbongi ithi iyabathanda laba
bantu nabo bayayithanda yingakho imema isithandwa sayo ukuthi size naso
sizozizwela lokhu okumnandi ekuzwayo.
[Nikeza amamaki amabili uma ephawulile ngokusetshenziswa kwesizura]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (2)
[10]
UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUSHANE)
'ZINGQWELE ZE-AFRIKA' – (Sankomota) – VS Khumalo
4.1 Umhlaba uzolile,
Uhloniphʹ izingqwele
Umhlaba uzolile,
Uhloniphʹ izingqwele
[Nikeza amamaki amabili uma eyitomulile imvumelwano] (2)
4.2 Ehlokoma namahlokohlokʹ ehlobo, kunikeza umqondo womsindo omnandi
womculo olethwa ubumtoti bamaphimbo eqembu leSankomota.
[Nikeza amamaki amabili uma exoxile ngomqondo walo mugqa] (2)
4.3 Umugqa we-16 kuya kowe-18 iqukethe ithoni yokujabula uma izwa becula
kwaphela ngisho amahloni nayo icula ijabulela nempumelelo yaleli qembu.
[Nikeza amamaki amabili uma eyichazile ithoni wasekela] (2)
4.4 Imbongi ihlose ukukhombisa ukugcizelela ukuthi ukulalela lo mculo kwenza
ukuba kuphele ukungazwani/inzondo esuke ikhona ebantwini.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (2)
4.5 Imbongi iphumelele kahle ukusebenzisa ukuxhumanamaphakathi
ukugqamisa ukuthi lo mculo waleli qembu usabalalise uthando umhlaba
wonke jikelele.
[Nikeza amamaki amabili uma ephawulile wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (2)
[10]
KANYE
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUSHANE)
'NGAPHIWANI?' – GC Nyanda no JJ Thwala
5.1 Imbongi isebenzise uphawu ukuzibuza ngezitho zomzimba ezahlukene
eyaphiwa zona.
[Nikeza amamaki amabili uma eshilo ngokusetshenziswa kophawu] (2)
5.2 Imvumelwanomaphakathi isetshenziselwe ukudala umgqumo omnandi
osamculo nokugcizelele ukuthi imbongi ikhuluma ngayo uqobo njengoba ithi
ebinakho ayikunakekelanga.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile kafushane ukusetshenziswa
kwemvumelwanomaphakathi] (2)
5.3 Ithoni etholakala ebinzeni lesi-3 eyokudumala/ukudangala/ukujabha. Imbongi
idunyazwa izenzo zayo zokulalela okungaqondene nayo yaphendukezela
imizamo yabanye abantu.
[Nikeza amamaki amabili uma eyihumushile ithoni wasekela] (2)
5.4 Okufanayo ngempindwa etholakala kule nkondlo izitho zomzimba. Imbongi
ithi ihlulekile ukuzisebenzisa ngendlela elindelekile yingakho inokudideka
okukhulu.
[Nikeza amamaki amabili uma enikezile okufanayo ngempindwa wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (2)
5.5 Imbongi ikwazile ukudlulisa umyalezo wokuthi uma unikezwe izitho zomzimba
kumele uzisebenzise ngendlela efanele.
[Nikeza mamaki amabili uma eyivezile imicabango ngomyalezo wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (2)
[10]
AMAMAKI ESIQEPHU A: 30
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
ISIQEPHU B: INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO
UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)
BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya
● Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
● Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
● Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-34 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO
Abantu abaningi bayaye bangakwazi ukubonga izinto abanazo babe nokufuna
okungaphezulu noma abangabelwanga khona, bafune ukuzikhethela. Abanye
abalingiswa kule noveli bakhombise ukungeneliswa benza izinto ezidale ukuthi
balahlekelwe okukhona ngokungekho.
UMZIMBA
Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela
abalingiswa abanganeliseki ngayo kule noveli.
• UNgidi unendodana enguMhlengi, iyamthanda, ivamile ukuza izomvakashela.
• UMhlengi ufundile, waqeda isikole, wazithengela imoto.
• UNgidi uphinde abe yisigwili, unomuzi omkhulu imali eningi nepulazi.
• Konke lokhu akumenelisi ngoba uMhlengi uthi angamtshela ukuthi uyiʹgayʹ
angamemukeli afune ukuba aziphoqelele ukuba ngumuntu wesilisa angesiye.
Akeneliseki yikho konke akuzuzile empilweni.
• Ekugcineni ulahlekelwa ubudlelwano nendodana yakhe, unokuzisola
ngokusebenza kanzima ekhulisa indodana yakhe uMhlengi.
• UNontobeko akakwazanga ukweneliswa ukuthi uMhlengi akasenalo uthando
lwakhe futhi ube neqiniso wamtshela akazange anyamalale nje engashongo lutho.
• Uthola isoka elisha, elimthanda ngokweqiniso kepha yena akagculiseki yilolu
thando nakho konke anakho ngoba ushiya uNkululeko uyahamba uyofuna
uMhlengi.
• Uyaphoxeka ngoba umthola esengumuntu wesifazane kanti nomuntu abezoshada
naye usemlahlekele ngoba usezibulele.
• UXolani ushadile unenkosikazi emthandayo nezingane. Unomuzi kanti impilo yabo
ithuthukile ngoba banebhizinisi.
• Uthi angabona uMhlengi angabe esaneliseka yikho konke akuzuzile empilweni
agcine esethandana naye.
• Ulahlekelwa ubudlelwano obuhle abanabo nenkosikazi yakhe uLungile ugcina
eshelwa yindlu nezingane ngenxa yokunganeliseki.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
ISIPHETHO (Uvo lohlolwayo)
Abalingiswa abaningi babonakele ukuthi abaneliswa yilokho abanakho. Lokhu kudala
ukuthi bagcine sebelahlekelwa ngokuningi empilweni kunalokho abanakho.
Abantu mabazifundise ukweneliseka ngoba ngeke ube nakho konke empilweni.
(Abafundi bangasebenzisa namanye amaphuzu akhombisa indlela abalingiswa
abanganeliseki ngalokho abanakho ukuphendula umbuzo.)
(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo.)
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUSHANE)
BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya
7.1 Izenzo ezibonisa ukukhathazeka kukaMhlengi ukuthi ugobodise ikhanda,
udonsa umoya kakhulu nokugqolozela uNontobeko ngamehlo acweba
izinyembezi.
[Nikeza amamaki amabili uma ezivezile izenzo] (2)
7.2 Umshado kaNontobeko noNkululeko ugcina ngokungenzeki, uthando lwabo
luphela kabuhlungu ngezinyembezi. UNontobeko wala uNkululeko,
uNkululeko uyakhala akaduduzeki. Lokhu kuyafana nesigameko esenzeka
lapha. UMhlengi uyakhala ngoba uzokwala uNontobeko ngenxa yokuthi
usefuna ukuyophila impilo ehambisana nemizwa yakhe.
[Nikeza amamaki amabili uma eyamanise isigameko] (2)
7.3 Bobabili babuyisa ithemba kuNgidi. UNontobeko ubuyisa ithemba kuNgidi
ngemuva kokuba elahle ithemba lempilo ngesikhathi kuhamba uMhlengi
kanjalo noShezi wabuyisa ithemba kuNgidi lokutholakala kukaMhlengi
esemcinge wahluleka kepha uDlaba uyamthola.
[Nikeza amamaki amabili uma ekunikezile okufanayo] (2)
7.4 UNdumiso uvakashela uMahlengi kepha uMahlengi ukhombisa
ukungamenameli ngoba ingqondo yakhe ikude futhi akamnakile ufica
izingilazi ezimbili azifice etafuleni. Lokhu kwakufakazela imidlinzo yakhe
ukuthi uMahlengi useqomile. UNdumiso uthukutheliswa nguMahlengi othi
uma emqabula angawavali amehlo njengenhlalayenza.
[Nikeza amamaki amabili uma isisusa sodweshu] (2)
7.5 Umbhali uhlose ukusikhombisa ukubaluleka kwamalungu omndeni. UZinhle
ungomunye wabaduduza uNkululeko ngenkathi elahlwe nguNontobeko
ngosuku olwandulela elomshado. Uyamqinisekisa ukuthi bakhona bona
njengomndeni wakhe futhi bayamthanda.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yombhali] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
7.6 Umbhali uphumelele kahle ukucikoza ngoba le ngoma ibikezela ukuthi
uXolani uzogcina elazi iqiniso lokuthi uMahlengi ubengumuntu wesilisa
wazishintsha waba ngumuntu wesifazane. Nangempela uXolani wagcina
elazi iqiniso ngenkathi efica uNgidi noNontobeko efulethini likaMahlengi
enethemba lokuthi uzomduduza njengoba kushe umuzi wakhe kwafa
nezingane.
[Nikeza amamaki amathathu uma elivezile isu lokubikezela] (3)
7.7 UNdumiso uthukutheliswa ukuthi kukhona umuntu ayekholwa ukuthi
umbangisa intombi, futhi ufuna ukumephuca yona.
[Nikeza amamaki amabili uma ezishilo izizathu zentukuthelo] (2)
7.8 Umlandi kulesi siqeshana uyachaza, uchaza intukuthelo kaNdumiso. Uphinde
achaze uS'bu ngezenzo njengoba epholisha izicathulo futhi emamatheka.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile umsebenzi womlandi] (2)
7.9 Izigameko ezifanayo kuvuthondaba ukuthi bobabili bashiya abantu
ababathandayo emakhaya baya kuMhlengi/okuwuMahlengi. UNontobeko
ushiye umuntu amthandayo onguNkululeko wahamba wafuna uMhlengi
wathola ukuphoxeka uma esethola uMhlengi wazishintsha waba ngumuntu
owesifazane. Kanjalo noXolani ushiye inkosikazi emthandayo ekhaya waya
kuMahlengi wathola ukuphoxeka uma ethola ukuthi uMhlengi wazishintsha
waba ngumuntu wesifazane.
[Nikeza amamaki amathathu uma ezivezile izigameko ezifanayo
kuvuthondaba] (3)
7.10 Wawuzoba muhle. UNdumiso wayezozama ukuba babuyisane amtshengise
nemali afuna ukumlobola ngayo. Okwakungenzeka ukuba yena
akubekezelele ukuthi uMhlengi wayekade engumuntu wesilisa.
NOMA
Ngicabanga ukuthi wawuzoba mubi. Babengeke bashade ngoba uNdumiso
wayengathi uyolobola athole ukuthi umuntu atshontsha kuye imali unguyise
kaMahlengi athole nokuthi uMahlengi wayengumuntu wesilisa.
Bekungenzeka nokuthi uNgidi alizwe izwi lakhe uma esengumkhwenyana
ukuthi yizwi lesigebengu esambamba inkunzi.
[Nikeza amathathu uma ewuvezile umphumela] (3)
7.11 Ngiyavumelana ngoba uSʹbu wabiza uZakithi ukuthi amvakashele kanti
usebize noNomthi okwathi uma esefika uZakithi balwa washaywa
kabuhlungu uZakithi wabuyela emuva inhliziyo ibuhlungu, ethukuthele
ehlekwa nangabantu.
[Nikeza amamaki amabili uma esekelile umbono] (2)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)
USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi
● Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
● Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
● Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-34 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO
Abantu abaningi bayaye bangakwazi ukubonga izinto abanazo babe nokufuna
okungaphezulu noma abangabelwanga khona, bafune ukuzikhethela. Abanye
abalingiswa kule noveli bakhombise ukungeneliswa benza izinto ezidale ukuthi
balahlekelwe okukhona ngokungekho.
UMZIMBA
Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela
abalingiswa abanganeliseki ngayo kule noveli.
• UChule wayenesikhundla esontweni akhonza kulo ehlonishwa yibandla.
• Ubephila kahle enomuzi, inkosikazi uMaMkhabela nezingane. Akaneliswanga yizo
zonke lezi zinto kepha wanquma ukufuna okungaphezulu ngoba efuna umcebo
angawusebenzelanga. Waqala waqola abafelokazi imali yabo abayishiyelwe
abayeni babo.
• Wathola umfelokazi onguMaDludla emthembisa umshado bagcina beshada
umshadombumbulu. Uyahlazeka kulo mshado ngoba uMaMkhabela ufika
emshadweni umshaya ngamaqanda.
• Uyaqhubeka nokunganeliswa ngoba uthi angezwa ngomcebo kaNomvula awufune
yize naye ayenemali eningi.
• Uyaphumelela ukushada noNomvula kepha akeneliswa ngukuthi uNomvula
uyamthanda futhi uyinkosikazi yakhe uba nesikhwele uma kudlala izingoma
zikaGenyeza owayeyisoka likaNomvula ugcina esemhlukumeza.
• Uthi angasola ukuthi uNomvula angabuyelana noGenyeza anqume ukufaka
isehlukaniso kepha ngenxa yokunganeliseki ufuna wonke umcebo abanawo,
uphetha ngokuthi kungcono ambulale.
• Isinqumo sokubulala uNomvula siba nomvuzo omubi kuyena ngoba kuphetha
ngokuthi kufe yena uqobo ngenxa yokungeneliseki.
• UDaffo akeneliseki ngalokho anakho njengoba enenkosikazi uMaNgcobo, umuzi,
nezingane.
• Uhlanganyela noChule ebugebengwini bokuqola abafelokazi imali.
• UChule umcela ukuba abe khona uma kulotsholwa uNomvula eMangweni,
akaneliseki yimali anayo uthatha isinqumo sokugodla enye imali okuphetha
ngokuthi ashaywe kabuhlungu ahlazeke nakuChule.
• Uthi enenkosikazi anganeliseki afune inkosikazi yomngani wakhe uChule.
• Uthi esesibhedlela uChule yena ahambe ayoshela uNomvula ngoba efuna umcebo
wabo anganeliseki ngalokho anakho okuphetha ngokuthi aphenduke isigqila
sikaChule ngoba esemjezisela isenzo sokushela inkosikazi yakhe. Wahlekwa
ngabantu wehla isithunzi.
• UMaHadebe unomyeni omthandayo futhi osebenzayo kepha akaneliseki yilokho
ufuna okungaphezulu.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
• Uthi angezwa ngomcebo kaNomvula awufune wonke angafuni ukumshiyela lutho.
Uze uthumela indodana yakhe uMahuzu eThusini, eThekwini. Uyifake engozini
njengoba ethi iyodlisa uNomvula umuthi wokuhlanya. Isiphetho salesi senzo
kwaba ukufa kukaMahuzu.
• Uyagula ungena esibhedlela esedle ushevu abefuna udliwe nguMaNdelu.
• Konke lobubi obumehlele uMaHadebe kungenxa yokunganeliseki ngalokhu
anakho.
ISIPHETHO (Uvo lohlolwayo)
Abalingiswa abaningi babonakele ukuthi abaneliswa yilokho abanakho. Lokhu kudala
ukuthi bagcine sebelahlekelwa ngokuningi empilweni kunalokho abanakho.
Abantu mabazifundise ukweneliseka ngoba ngeke ube nakho konke empilweni.
(Abafundi bangasebenzisa namanye amaphuzu akhombisa indlela abalingiswa
abanganeliseki ngalokho abanakho ukuphendula umbuzo.)
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUSHANE)
USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi
9.1 Isisusa sodweshu esitholakala kulesi siqeshana ukuthi uMeyili ufuna kuqale
kufike uNomvula nemali ukuze izobikwa emadlozini.
[Nikeza amamaki amabili uma esivezile isisusa sodweshu] (2)
9.2 Kwenzeka izinto ezifanayo. UChule ulobola uNomvula ukuze akwazi
ukumqola kahle eseseduze kwakhe ngoba wayengamthandi ngokweqiniso.
Kuvuthondaba uChule ukhombisa ukuphelelwa uthando lukaNomvula, abe
nothando lwemali yakhe, ahlele itulo lokumbulala okugcine eciphizwa imoto,
afe kabuhlungu.
[Nikeza amamaki amabili uma esiyamanisile isigameko] (2)
9.3 Bobabili babenomhobholo wemali befuna imali kaNomvula ngandlela zonke.
UMeyili wathi angezwa ngomcebo kaNomvula wathi makabuye eThekwini
ukuze umcebe wanganyelwe nguye njengenhloko yekhaya. UMahuzu wathi
angezwa ngonina ukuthi uNomvula unomcebo naye waba nomhobholo,
wafuna ukumthathela wona wahamba nabangane bakhe beyomphuca
incwadi yocingo ngenhloso yokufeza izinhloso zikaMaHadebe.
[Nikeza amamaki amabili uma ekunikezile okufanayo wasekela] (2)
9.4 UDaffo uvakashela uNomvula kwakhe ngoba ezwe ukuthi uChule ulimele
usesibhedlela. Ufika kwaChule utshela uNomvula ukuthi naye wayengezinye
zezesheli zakhe ngoba uyamthanda. UNomvula uyathukuthela ngoba ebona
lesi senzo singesobunyoka futhi nanokuthi uDaffo unenkosikazi kepha ushela
yena ebe eyinkosikazi yomngani wakhe uChule.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile ngamaphuzu] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
9.5 Umbhali uhlose ukusikhombisa ukubaluleka kwamalungu omndeni. UDininja
ungomunye wababesekela uNomvula. Wacela ukuba anikezwe ithuba
lokubeka imali ebhange, aqhubeke asebenze ngoba uzobe esacabangisisa
azokwenza ngemali ngenkathi uMeyili efuna uNomvula abuye nemali ukuze
athenge ogandaganda.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yombhali] (2)
9.6 Umbhali uphumelele kahle ukwethula isu lokubikezela ngoba leli culo
libikezela ukuthi uGenyeza usazobuya aziphindiselele kuChule njengoba
uChule amhlukumeza, wambopha ngesikhathi ethatha uNomvula.
[Nikeza amamaki amathathu uma exoxile ngesu lokubikezela] (3)
9.7 Izinto ezimbili uMaNdelu axwayisa ukuthi azenze ukuthi abovuka ekuseni
ayoshayela indodakazi yakhe ucingo, kungabi olwencwadi ngoba kufanele
akhulume nendodakazi yakhe umlomo nomlomo.
[Nikeza amamaki amabili uma ezishilo izexwayiso] (2)
9.8 UMaHadebe uvezwe njengomlingiswa onobuqili/onakekelayo nophanayo/
onezimfihlo. Wahlelela uMeyili uhambombumbulu lakwadokotela. Uthe
esebuya kudokotela wabuya namagilebhisi nenyama eyosiwe wapha
uMaNdelu wase emtshela nokuthi udokotela uthe izithelo zinqanda ukugula.
[Nikeza amamaki amabili uma ekuchazile ukuvezwa komlingiswa] (2)
9.9 Umphumela wezenzo ezenzeka kuvuthondaba ziyefana ngoba bobabili
bavelelwa ngokubi. Abayitholi imali kaNomvula abebekade beyifuna. UChule
upitshizwa imoto yakhe uyashona. UDaffo uficwa amaphoyisa ekade ecashe
esihlahleni, ambuyisele ejele.
[Nikeza amamaki amathathu uma eziqhathanisile izenzo] (3)
9.10 Ngicabanga ukuthi wawuzoba mubi. Babengeke besahlala ngokuthula ngoba
uChule wayezoqhubeka ahlukumeze uNomvula njengoba ayesehlala
ngokumhlukumeza. Wayezoqhubeka amnqabele uNomvula ukuthi alalele
umsakazo nomabonakude, hleze amvalele nasendlini amenqabele ukuthi
aphume esaba ukuthi uzolalela umculo kaGenyeza.
NOMA
Wawuzoba muhle. UChule wayezoqhubeka nokuxoxisana noNomvula
mayelana nokungakujabuleli ukulalela kwakhe umculo kaGenyeza.
UNomvula wayengagcina engasawulaleli, bagcine behlala kahle, hleze
noChule wayezobe esemthanda ngokweqiniso uNomvula.
[Nikeza amathathu uma ewuvezile umphumela] (3)
9.11 Ngiyavumelana ngoba uMaHadebe wayefuna ukubulala uMaNdelu
ngokumdlisa ushevu kepha wathi uMaNdelu uma esola wawudla yena
ngephutha wagcina egula kakhulu waze wayiswa esibhedlela./UMaHadebe
wafuna ukubulala uMaNdelu ahlanyise noNomvula ngemithi yakhe kepha
kwagcina kushone indodana yakhe uMahuzu engozini yemoto ayemthume
ukuthi ayodlisa uNomvula umuthi ukuze ekugcineni bathole imali yakhe
yonke.
[Nikeza amamaki amabili uma esekele isitatimende] (2)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)
KUNJALO-KE – ME Wanda
● Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
● Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
● Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-34 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO
Abantu abaningi bayaye bangakwazi ukubonga izinto abanazo babe nokufuna
okungaphezulu noma abangabelwanga khona, bafune ukuzikhethela. Abanye
abalingiswa kule noveli bakhombise ukungeneliswa benza izinto ezidale ukuthi
balahlekelwe okukhona ngokungekho.
UMZIMBA
Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela
abalingiswa abanganeliseki ngayo kule noveli.
• UDumazile akaneliseki ngukuthi unina onguMaNdovela uncenge uKheswa ukuthi
uDumazile aqhubeke nokufunda angahlali ekhaya alinde umendo.
• UKheswa uthengisa inkomo ukuze uDumazile ayofunda eMbumbulu kepha yena
akeneliseki yimizamo emihle yabazali bakhe ufika esikoleni unqotshwa yizilingo,
uqoma uthisha uMoloi uyakhulelwa ugcina esebuya ekhaya engaqedanga izifundo
zakhe.
• Uthola umsebenzi kwaSithole akeneliseki yimali ayiholayo kepha uvuma
ukuhehwa nguSithole ngemali eningi agcine esethola enye ingane uMtholephi
engashadile futhi eyitholiswa ngumyeni womuntu.
• Uthi ehlala endlini kanokusho futhi uSithole emfundise waze waba ngumhlengikazi
angeneliswa ngoba wenza itulo lokushisa isitolo sasemzini wakhe efuna imali
eningi okuholela ekutheni bahlupheke.
• Unquma ukuqoma uMtalaselwa yize ethandana noSithole owayeshadelwe.
• Uthi eseshade noMtalaselwa afune imali kaMoloi, abonane naye ngasese
kwagcina sekuxabene izingane zakhe, kwalwa amadoda endlini yakhe. Ugcina
elahlekelwe wumshado.
• USithole unenkosikazi, ingane, umuzi nebhizinisi.
• Ushela uDumazile enenkosikazi azi futhi ukuthi abazali bakaDumazile
bamkhonzile futhi bamthembile bamthatha njengoyise kaDumazile ozomnakekela.
• Uthengela uDumazile indlu eMafezini engamtshelanga umkakhe.
• Akaneliswa ngukuthi ushiya uMaNzimande, ufuna ukufaka isehlukaniso uze ufuna
ukumphuca indlu asale engenalutho yize benengane nayo edinga ikhaya.
• Akaneliswa ngukuthi uDumazile unqume ukuhlala naye kepha akamloboli yize
enayo imali.
• UMoloi uthi esethole umsebenzi enguthisha anganeliseki.
• Uthi enenkosikazi ayishiye eGoli athandane noMisi Hlophe asebenza naye aze
amkhulelise.
• UMisi Hlophe uthi esayobeletha abone ingane yesikole enguDumazile athandane
nayo akhohlwe nguMisi Hlophe nenkosikazi yakhe.
• Ukhuleliswa uDumazile agcine ngokubaleka okwaholela ekutheni aphelelwe
ngumsebenzi aphinde amiswe emsebenzini iminyaka emihlanu.
• Akeneliseki ngukuthi uthandana noDumazile uphinde angene emzini wenye indoda
enguMtalaselwa yize azi ukuthi uDumazile ushadile okwaholela ekutheni ashaywe
nguSithole.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
ISIPHETHO (Uvo lohlolwayo)
Abalingiswa abaningi babonakele ukuthi abaneliswa yilokho abanakho. Lokhu kudala
ukuthi bagcine sebelahlekelwa ngokuningi empilweni kunalokho abanakho.
Abantu mabazifundise ukweneliseka ngoba ngeke ube nakho konke empilweni.
(Abafundi bangasebenzisa namanye amaphuzu akhombisa indlela abalingiswa
abanganeliseki ngalokho abanakho ukuphendula umbuzo.)
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo
ezinembayo/izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUSHANE)
KUNJALO-KE – MJ Wanda
11.1 Izenzo ezibonakalisa ukungathembeki kukaSithole ukukhulumela eduzane
kakhulu kobuso bukaDumazile okwadala ukuba agxume izithonto ayokuma
eduze kwesicabha.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile izenzo] (2)
11.2 Ukuhlala ngokuhlukana kukaMaNzimande noSithole kudalwe
ukungathembeki kukaSithole, othengele uDumazile indlu emafezini wasuka
wayohlala naye ngoba kungasekho ukuthula emzini wakhe noMaNzimande.
Lokhu kuyahambisana nokwenzeka kulesi siqeshana ngoba uSithole uhamba
noDumazile wenza sekungathi uyamsiza umfunisa indawo yokuhlala,
uyameshela ebe esebenza esitolo sakhe.
[Nikeza amamaki amathathu uma esiyamanisile isigameko] (3)
11.3 Bobabili uMoloi noMthivovo babenesimilo esixegayo balala noDumazile
bengashadile naye. UMoloi uthi eshadelwe ewuthisha kaDumazile athandane
naye aze amtholise ingane kanjalo noMthivovo uthi esebenza noDumazile
athandane naye aze ambathe naye engashadile naye.
[Nikeza amamaki amabili uma ekunikezile okufanayo] (2)
11.4 Isisusa sodweshu phakathi kukaMtalaselwa noDumazile ukufika kukaSithole
evakashela uDumazile ngoba ethi uzobona ingane yakhe uMtholephi. Ufika
upaka imoto emgwaqeni uthumela umsebenzi kaDumazile ukuthi ayombiza.
UDumazile uthi esaxoxa noSithole kuqhamuke umyeni wakhe uMtalaselwa
ababone bexoxa kepha angene endlini. UDumazile uthe engena wambuza
ukuthi ubekhuluma nobani, uthi angasho ukuthi nguyise kaMtholephi wase
emshaya.
[Nikeza amamaki amabili uma eyichazile imbangela yodweshu] (2)
11.2 Umbhali uhlose ukusikhombisa ukubaluleka kwamalungu omndeni.
UMaKheswa waluleka umfowabo uKheswa ngokuthi alande uMaNdovela
njengoba uMaJwara wayesegqigqa emzini kaKheswa ezomphekela, esefuna
ukuthatha isikhundla sikaMaNdovela.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yombhali] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
11.6 Umbhali uphumelele kahle ukwethula ukubikezela ngoba ngenkathi
uMtalaselwa etshela unina uMaShandu ukuthi intombi ayithathayo
enguDumazile inezingane ezimbili wamyala ngokuthi uDumazile
usazoqhubeka athandane noyise bezingane zakhe. Nangempela uDumazile
waqhubeka wabonana noSithole wabuye wathandana noMoloi ngasese yize
eseshade noMtalaselwa ngoba enezingane nabo.
[Nikeza amamaki amathathu uma elivezile isu lokubikezela] (3)
11.7 UKheswa uthukutheliswa ukuthi uSithole uzomedelela emzini wakhe ngoba
ukhulelisa ingane yakhe bese eza nayo emzini wakhe, ubona sengathi
angagcina esedlulela enkosikazini yakhe.
[Nikeza amamaki amabili uma ezishilo izizathu zentukuthelo] (2)
11.8 UMaNdovela uvezwe njengomlingiswa ongezwani nodlame/ofundisekile. Uthe
uma ebona uKheswa ephethe isikhali wamkhumbuza ngezeluleko
zikayisezala zokuthi isikhali asiphakanyiswa phakathi komuzi ngoba lokho
kuletha umkhokha omubi ekhaya.
[Nikeza amamaki amabili uma ekuchazile ukuvezwa komlingiswa] (2)
11.9 Isigameko esenzeka kuvuthondaba siyafana ngoba yomibili imindeni
ilahlekelwa yizingane zayo. Umndeni wakwaKheswa ungcwaba uDumazile
obulawe yingculazi, uyasamukela isimo ubuyisana nabakwaZuma njengoba
bese kuxatshenwe. Umndeni wakwaZuma nawo ungcwaba indodana yawo
uMtalaselwa ebulewe yingculazi nawo ubuyisana nabakwaKheswa.
[Nikeza amamaki amathathu uma eziqhathanisile izigameko] (3)
11.10 Ngicabanga ukuthi wawuzoba mubi. UDumazile wayezoqhubeka athandane
noMoloi, angabheki izincwadi zakhe zesikole. Othisha noMisi bebengagcina
bengamthandi naye adelele ngoba ezwana nothisha okungenzeka
imiphumela yakhe yasesikoleni kungabi yiqiniso ngoba mhlawumbe
uphasiswa nguthisha. Wayengagcina engaphumelelanga kumatikuletsheni
ngoba engasekho uthisha ozomphasisa.
NOMA
Ngicabanga ukuthi wawuzoba muhle. UDumazile ubezogcina emazile uMoloi
ukuthi ungumkhohlisi, akanalo uthando lweqiniso ngoba kwakusengenzeka
aqhubeke athandane nabanye abafundi nothisha. Wayezohlukana
noDumazile, uDumazile akwazi ukubhekana nezincwadi zakhe, aphumelele
esikoleni athole umuntu ozomthanda ngokweqiniso angadlali abantu abadala
njengoSithole.
[Nikeza amathathu uma ewuvezile umphumela] (3)
11.11 Ngiyavumelana ngoba uSithole uthandana noDumazile ebe enenkosikazi
yakhe uMaNzimande ugcina esehlupheka ngoba isitolo sakhe sashiswa
nguDumazile waze waboshwa ngenxa yakhe uDumazile.
[Nikeza amamaki amabili uma esekele isitatimende] (2)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)
IMPI YABOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi
● Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
● Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
● Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-34 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO
Abantu abaningi bayaye bakhohlwe noma bangakhohlwa imvelaphi yabo bafune
ukuphila ngendlela ethandwa yibo. Abanye abalingiswa kule noveli bakhombise
ukungakhohlwa kanti abanye bakhohlwa imvelaphi yabo okubasizile kanye nabanye
okubalimazile empilweni yabo.
UMZIMBA
Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela
abalingiswa abangayazisi noma abayazise ngayo imvelaphi kule noveli.
• UCele ongumalume kaBafana ungumlingiswa onemfundiso eqotho nongayilahlile
imvelaphi yakhe.
• Ufika emzini kaBafana nomngenandlini womkhono wembuzi ngenkathi ezocelela
uHlanganisani no-Uzithelile indawo yokuhlala nokufunda.
• UCele uthandazela u-Euthenasia uma efika eMlazi ngoba embona ukuthi uxinwe
yisifuba yize uBafana wayemxoshile.
• Ukhulisa uHlanganisani no-Uzithelile ngokwazisa abantu nangomthandazo.
• Wamamukela u-Euthenasia uma efika eMpaphala, uyamhlabisa, umfaka
isiphandla sembuzi. Lokho kwenza u-Euthenasia azi kangcono ngemvelaphi yakhe
wase uba nobuntu.
• UBafana ubonisa ukungabi qotho ngoba ulahla imvelaphi yakhe nemfundiso
eqotho ayifundiswa ngumalume wakhe uCele.
• UBafana uxosha umalume wakhe ngenkathi efika kwakhe ezocelela izingane
zikaLinono u-Uzithelile noHlanganisani indawo yokuhlala. UBafana akazinaki
izingane zakhe. Akanaso isikhathi sezingane zakhe ikakhulukazi u-Euthenasia
ogcina esephuma endleleni entshontsha imali kaMaXakushe.
• Akakwazi ukwelekelela uMnu. Martin owayefisa ukunikeza umphakathi wabantu
abamnyama usizo. Ubiza uWilson osebenza naye ngoMadala.
• Uthi engumuntu omnyama kepha angabazisi omakhelwane bakhe.
• Uba ngumasihlalisane noMaMthunzi ebe engahlukanisanga noPoppie okwagcina
kumlahlekisele ngezinto eziyigugu okwabe kuwukuhlonipheka ne-Lexus.
• UPoppie uyinkosikazi kaBafana kodwa akakhombisi ukumhlonipha nokwamukela
umndeni kaBafana uqhakambisa ukufunda nokuthi ungowaselokishini.
• UPoppie unqaba ukwamukela izingane zikaLinono kwala noma ozakwabo
emsebenzini bemncenga ukuthi azithathe.
• UPoppie akayithandi indawo yaseMpaphala, abantu baseMpaphala nabantu
basemakhaya. Ubabukela phansi abanye onesi asebenza nabo neziguli
zasemafamu.
• UPoppie akabi nesikhathi sokukhulisa izingane ikakhulukazi uMelody uze athole
izingane.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
• Uxosha uMaXakushe ongumsizi wakwakhe nezingane zakhe, akafuni ngisho alale
ngalobo busuku, akafuni umuntu osola ingane yakhe u-Euthenasia.
• UPoppie wakhetha ukushiya iBhayibheli ayeliphiwe uQophitshe, umamezala
wakhe emzini wabo eMlazi. Lokho kwenza ukuba uBafana amzonde umkakhe.
• UMdlalose ukhombisa ukuba qotho yize wayefundile. Wayengayilahlile imvelaphi
yakhe. Akakhohlwa ukukhuleka kuMdali ukuze amsize emsebenzini wakhe.
Usebenzisa namazwi aphuma encwadini engcwele uma esiza uNgubane.
Amagama ezingane zakhe ngawesiZulu, uyakholelwa ekutheni uma ungubaba
kufanele uthathe undawo yakho ukuze ungathi uyehlulwa ngumkakho. UMdlalose
wakwazi ukusiza uNgubane yize uNgubane wayebabukela phansi besafunda
oNgoye.
• UMdlalose akakulahlile ukuthi noma angaba matasatasa kangakanani kodwa
uyadinga ukuba anikeze umkakhe, izingane kanye nezihlobo zakhe isikhathi
nothando. Wayekwenza lokhu ngokuthi adlale nazo imidlalo eyahlukene.
ISIPHETHO (Uvo lohlolwayo)
Abalingiswa abaningi babonakele ukuthi abakhohlwanga imvelaphi yabo bagcina
sebesizakele empilweni. Nalabo balingiswa abangayikhohlwanga imvelaphi yabo
bagcine sebelahlekelwa ngokuningi empilweni kunalokho abanakho.
Abantu mabazifundise ukulandela imvelaphi yabo ukuze kubahambele kahle
empilweni.
(Abafundi bangasebenzisa namanye amaphuzu akhombisa indlela abalingiswa
abangayikhohlwa kanye nabakhohlwa ngayo imvelaphi yabo ukuphendula umbuzo.)
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUSHANE)
IMPI YABOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi
13.1 Izenzo zokungahloniphi ezokuthi uPoppie ungena uNgubane emlonyeni
esakhuluma amtshele nokuthi akanazo izibusiso, aphinde ahambe ashiye
uNgubane besakhuluma.
[Nikeza amamaki amabili uma ezichazile izenzo] (2)
13.2 UNgubane akakwazanga ukuqhubeka nokuhlala emzini kaMaMthunzi emva
kokuba uPrisca entshontshe ukhiye wemoto yakhe, yalinyazwa isoka lakhe
uNkebelele. Wathi uma ethi uvula icala wasatshiswa indodana kaMaMthunzi
uMgwazeni. Lokho kwadala ukuba adube ahambe. Lokhu kuyahambisana
nokwenzeka kulesi siqeshana ngoba uthola ukuthi uPoppie uthenge imoto
yezingane ngaphandle kwemvume yakhe. Lokho kudala ukuba angajabuli
anqume ukuduba ahambe emzini wakhe.
[Nikeza amamaki amathathu uma esiyamanisile isigameko] (3)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
13.3 Bobabili abanabo ubuntu ngoba banesihluku emndenini. UBafana uthi
ekhuliswe waphinde wafundiswa ngumalume wakhe uCele kepha amxoshe
kwakhe anqabe nokukhulisa izingane zikadadewabo kanjalo noPoppie uthi
eshadele emndenini wakwaNgubane awubukele phansi, abe nomona aze
afune nokuzibulala axoshe noMaXakushe kabuhlungu.
[Nikeza amamaki amabili uma ekunikezile okufanayo okuthuthukisa
indikimba]
13.4 UNgubane waxabana noMaMthunzi ngenkathi kufanele baye esibhedlela
ukuyobona uPrisca owayethole ingozi yemoto. Wanqaba uNgubane ngoba
ethi kuyoze kube nini kusizwa uPrisca. Waze wavuma ngoba uMaMthunzi
ethi uzocela unesi Thomo amphelezele. UNgubane wayefuna kuqalwe
emaphoyiseni ukuze abike ukuntshontshwa kwemoto yakhe, uMaMthunzi
efuna baqale esibhedlela.
[Nikeza amamaki amabili uma eluvezile udweshu] (2)
13.5 Umbhali uhlose ukusikhombisa ukubaluleka kwamalungu omndeni.
UMgwazeni ungomunye wababesekela uPrisca. Wasabisa uBafana
ngenkathi uPrisca noNkebelele beginqe imoto yakhe, uze uthi angebophise
ilungu lomndeni ebe naye eyilona njengoba ethi kuBafana uma engalicishi
icala uzombulala.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yombhali] (2)
13.6 Umbhali uphumelele kahle ukwethula isu lokubikezela ngoba uBafana
wenqaba ukusiza uCele ekukhuliseni izingane zikadadewabo ezifana
nezakhe. Lesi senzo sithukuthelisa amadlozi ngoba ukuthula kuyaphela
emzini kaBafana aze agcine esebhungukile ayohlala nomasihlalisane. Uthola
ukuhlukumezeka uze ugcina esephuza kakhulu.
[Nikeza amamaki amathathu uma elivezile isu lokubikezela] (3)
13.7 UPrisca ube nozwelo ngoba ucabange usizi lwakubo kaNkebelele,
wacabanga ugogo nomkhulu wakhe namaphela akubo.
[Nikeza amamaki amabili uma ezishilo izizathu] (2)
13.8 UNkebelele uvezwe njengomlingiswa othanda izinto eziphezulu nothanda
ukubukwa. Uncenga uPrisca ukuthi amtshontshele ukhiye we-Lexus ukuze
azohlala phakathi kwayo nje, uphinde agqoke izingubo ezibizayo uze uboleka
ibhantshi lesikhumba ukuze aswenke.
[Nikeza amamaki amabili uma ekuchazile ukuvezwa komlingiswa] (2)
13.9 Isigameko esenzeka kuvuthondaba kule ndaba esokubuyisana phakathi
kwale mindeni. Umndeni wakwaNgubane okunguBafana noPoppie wabuyela
eMpaphala. Umndeni wakwaCele wona wakujabulela ukubuya kwabo,
abazange babacwase kepha babemukela kahle.
[Nikeza amamaki amathathu uma ezivezile izigameko ezikuvuthondaba] (3)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
13.10 Ngicabanga ukuthi wawuzoba mubi. Babezoqhubeka nempilo yabo
yokungabi nobuntu. UMaMthimkhulu ubengeke amhloniphe uNgubane
njengenhlalayenza. Izingane bezingeyithole imfundiso enhle njengoba abazali
bazo bengenasikhathi sazo. Babengagcina bengenaxolo noMelody
wayengeke esaqhubeka nokufunda.
NOMA
Wawuzoba muhle. UNgubane wayengeke aphelelwe umsebenzi agcine
ehamba ehlala emizini yabantu njengoba agcina esehlala kwaMaMsibi
nakwaMaMthunzi. Wayengeke agcine echitha imali yakhe yonke otshwaleni.
Wayengeke futhi ahlukunyezwe yizingane zomasihlalisane nomasihlalisane
njengoba ahlukunyezwa nguMgwazeni noMaMsibi owayemsebenzisa
kanzima.
[Nikeza amathathu uma ewuvezile umphumela] (3)
13.11 Ngiyavumelana. U-Uzithelile noHlanganisani bakhuliswa nguCele nomkakhe
ngothando lwabazali yize beswele, beshiywe ngunina wayogana. Bobabili
bathola iziyalo ezinhle zenhlonipho bagcina befunde bagogoda.
NOMA
Angivumelani. Kwesinye isikhathi izingane ziyaluthola uthando olwanele
emndenini zithole konke ezikudingayo kepha zona zikhethe ukuphuma
endleleni zigcine zingaphumelele. UMelody wathola izingane esemncane
waze wafisa ukuzibulala kanjalo no-Euthenasia wantshontsha imali
kamaXakushe nemoto ka-Miss Hawkins.
[Nikeza amamaki amabili uma esekele isitatimende] (2)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UBUCIKO BOMLOMO
UMBUZO 14: UMBUZO OMUDE
UJU LWEZIZUKULWANE – KL Makhoba
● Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
● Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
● Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-34 ukumaka i-eseyi.
INGANEKWANE: UNWABU NENTULO
ISINGENISO:
Ohlolwayo makakhombise ukuthi unalo ulwazi lomlando wezinto ezithile. Indikimba
ingachazwa ngokuthi ingumongo wombhalo wonke. Ingaba igama elilodwa noma
amagama amabili. Indikimba etholakala kule nganekwane yindikimba yokufa kuthi
indikimba etholakala ezibongweni kube yindikimba yobuqhawe kanti etholakala ehubeni
eyempumelelo.
UMZIMBA:
Kule nganekwane kutholakala indikimba yokudabuka kokufa.
• UMdali wanquma ukuthi atshele abantu ukuthi angeke baze bafe.
• Izinduna zakhetha unwabu ngoba linejubane zazi ukuthi lalizowuphuthumisa
umlayezo wokuthi abantu ngeke bafe.
• UMdali naye wajabula uma kukhethwa unwabu ngoba azi ukuthi umlayezo wokuthi
abantu angeke bafe uzosheshe ufike ebantwini.
• UMdali waluthuma unwabu ukuba lutshele abantu ukuba abezukufa kepha
unwabu lulibala ukudla ubukhwebezane kwaze kwaxakeka abantu emakhaya
noMdali ngokungabuyi konwabu.
• UMdali wanquma ukuthuma intulo ukuya kubantu ukuyobatshela umyalezo
owehlukile wokuthi sebezokufa ngenxa yokungabuyi konwabu.
• Intulo yagijima yabatshela abantu ukuthi bazokufa, lwathi luqambe lufika unwabu
emuva kwezinsuku abantu base bebambe umlayezo wentulo wokuthi bazokufa.
• Kusukela ngalelo langa abantu abaphilanga ingunaphakade base befa
IZIBONGO: 'ISIQHINGI SASE-ROBBEN ISLAND'
IZIBOSHWA ZESIQHINGI SASE-ROBBEN ISLAND
• Baningi abantu bezombusazwe ababoshwa kuleli jele. Abanye bahlala isikhathi
eside njengobaba uDokotela Nelson Mandela.
• Lokhu kwenza le ndawo ayangathandeka kubantu abamnyama ngoba
ababevalelwa khona babegqilazwa. Abamhlophe babebusa ngengcindezelo
bengafuni umuntu omnyama akhululeke, kanti lokho kuzophenduka kulekelele
ekuletheni inkululeko kuleli lizwe nale ndawo iphenduke intandokazi emazweni
amaningi. Manje isiyindawo yobukhazikhazi neyokunethezeka evakashelwa
ngabavela phesheya kwezilwandle. Lokho kuholele ekutheni sibe nezivakashi
eziningi. Imbongi iyasincoma lesi siqhingi ngokwelekelela amaqhawe ekuzuzeni
ulwazi.
• Le ndawo yavelela ngenxa yokuvalela amaqhawe ayelwela inkululeko nagcina
eseqokelwe izikhundla zokuba ngoMengameli bakuleli abango-Nelson Mandela.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
• UJacob Zuma no-Kgalema Motlanthe. Leli jele lalisetshenziselwa ukubopha
iziboshwa zezepolitiki noma ababelwisana nohulumeni wobandlululo.
• Okwenza le ndawo ibuye ivelele yilapho okwavalelwa khona izingqalabutho
zikaKhongolose ezalahlwa yicala eRivonia (Rivonia Trial): ONelson Mandela,
Walter Sisulu noGovan Mbeki onguyise wowayengumongameli wakuleli uThabo
Mbeki.
• Imbongi ingathekise le ndawo nedlelo elingafelwa nkonyane ngenxa yokuba
ababevalelwe khona bafike bafunda baphuma sebenolwazi lwepolitiki, ngobubi
bobandlululo nolwazi lwamalungelo abantu.
• Lesi siqhingi bayasibhuqa bathi kukwelingafelwa nkonyane. Kwelingafelwa
nkonyane kusendaweni enothile nenomcebo lapho abantu bakhona becebile
ngemfuyo. Kule ndawo kwakungekho ukubusa kepha wawugqilazwa, kepha
ababuya kule ndawo bacebile ngolwazi.
• Iziboshwa zezepolitiki zingathekiswe nemihlambihlambi ngenxa yobuningi.
Abanye baboshwa isikhathi eside njengoNelson Mandela owachitha isikhathi
esiyiminyaka engama-27 zaphenduka izaliwakazi. Izilomo ezazithandwa ngoba
zilwela amalungelo abantu zaba nesigcwagcwa kuhulumeni wengcindezelo
zagcina ngokuboshwa iminyaka. Izilomo zaphenduka izaliwakazi.
• Abababopha babengazi ukuthi bayabasiza, ngalokho iziboshwa/izigqila zaguquka
zaba ngabaholi bezwe. Abagqilazwa abasizondi lesi siqhingi ngoba asonanga
lutho sona. Lesi siqhingi sabasiza ababeboshwe kuso bafunda baba nolwazi.
Ukubekezelela ubunzima kwabantu ababebhekana nabo kulesi siqhingi kwasiza
ekuthini bagcine bephumelele empilweni. Ngesikhathi bevalelwe kulesi siqhingi
bafunda bazuza ulwazi oluningi ngezombusazwe. Bagcina sebeqokelwe ezikhundleni
eziphezulu. Nayo le ndawo yasizakala yagcina isiphenduke indawo eyibukhazikhazi
nevakashelwa ngisho nangabantu bakwamanye amazwe.
IHUBO
SENZENI
• Leli yihubo elalisungulelwe ukudlulisa umyalezo oyisikhalo esingumkhuleko.
• Lalihutshwa ngabantu ababehlukumezekile ngenxa yokugqilazwa ngabamhlophe.
ISIPHETHO: Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe. Umbhali uyethule
kahle indikimba yokudabuka kwezinto enganekwaneni ethi uNwabu nentulo,indawo
eyisiqhingi i-Robben Island esiyindawo yamagugu kanye nehubo elithi Senzeni?
[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo zokwethulwa kwendikimba yokufa
neyobuqhawe ezibongweni Isiqhingi sase-Robben Island.
Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 15: UMBUZO OMFUSHANE
IZINGANEKWANE: 'ISIBINDI SIKAGALA KANODADE'
15.1 Lethuswa ukuthi umlingiswa oyindlovu ulibuza ngolaka ukuthi seliyikhokhile
yini intela.
[Nikeza imaki elilodwa uma ekwazile ukuveza udweshu] (1)
15.2 ʹKhuluma ngingaze ngikugxobe ngonyawo lwami.ʹ
[Nikeza imaki elilodwa uma ewatomulile amazwi] (1)
15.3 Iselesele lalibhekene nenkinga yokuthi kwakufanele likhokhe intela ehlathini
nasemanzini ngoba labe lihlala emhlabeni nasemanzini.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile kafushane inkinga yeselesele] (2)
15.4 Inhloso yokuxoxa le nganekwane ukusidlulisela umyalezo othi akekho umuntu
ongeke abanjwe uma enza okuthile okungafanele njengoba iselesele lagcina
libanjiwe ngokungakhokhi intela.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yokuxoxa le nganekwane] (2)
15.5 Ngiyazwelana nomlingiswa oyiselesele, ngingacela ukukhokha intela
ngokuyishintshanisa. Izinyanga eziyisithupha ngingayikhokha emanzini,
ezinye eziyisithupha ngiyikhokhe ehlathini.
NOMA
Angizwelani nomlingiswa oyiselesele, ngingaya kohlala endaweni engabuswa
amakhosi engenayo le mithetho yokukhokhiswa intela.
[Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukusekela umbono] (2)
15.6 Ubunganekwane bokundiza kwenyoni yahlala ehlombe likaGala yase
ikhuluma.
[Nikeza imaki elilodwa uma ebuvezile ubunganekwane] (1)
15.7 Isenzo sikaGala sokuthi sekwanele ukuzilela iNdlovukazi simveza
njengomlingiswa onesibindi/oyidelakufa. Kwakwaziwa ukuthi akekho
obhekana neSilo uShaka bese eyasinda kodwa yena waba nesibindi waya
kosililela nokuseluleka iSilo uShaka wancamela ukufa. Wayazi nokuthi
kuyicala ukubamba umhlangano uma kusaziliwe kodwa yena wawubamba.
[Nikeza amamaki amathathu uma ewuvezile umbono wawesekela] (3)
15.8 Abozalo lakwaBiyela babecabanga ukuthi uGala uzobulawa yiSilo uShaka
ngokuya kosililela kodwa isilo uShaka savele senza okungalindelekile,
sajabula ngesenzo sikaGala sokuyibonisa. Sathethisa izinduna zaso oMdlaka
noNzobo ngokungasibonisi. Sayalela ukuba kuphele ukuzila.
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile ingwijikhwebu etholakalayo] (3)
15.9 Ingqungqulu – isingathekiso
[Nikeza amamaki amabili etomule wagagula isifengqo] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
15.10 Bobabili babenesibindi sokubhekana nabaphathi babo. UGala kaNodade
waba nesibindi sokubhekana neSilo uShaka mayelana nokuzila okwase
kuthathe isikhathi eside kanti inkosi u-Albert Luthuli waba nesibindi
sokulwisana nohulumeni ngobandlululo wafaka inkululeko.
[Nikeza amamaki amathathu uma enikezile okufanayo] (3)
15.11 AbakwaBiyela bakhombisa ukwesaba, bababaza umbono kaGala ayewethule
emhlanganweni wokuyeka ukuzilela iNdlovukazi. Emgqeni we-18 nowe-19
inkosi u-Albert Luthuli akazange esekwe abase-Ningizimu Afrika ngenkathi
eya kwaBulawayo nakwamanye amazwe mayelana nenkululeko.
[Nikeza amamaki amabili uma eqhathanisile wasekela] (2)
15.12 Ubudlelwane bokufa kwabantu ngenxa yokuzilela indlovukazi uNandi
okwasekudonse isikhathi eside ngokungenasidingo. Ihubo libuza
sakukhononda ngokuthi bekufanele ngabe isizwe sisaphelele kodwa
sekukhona nababulawelwa ukuthi batholakale bengakhali/bengazilile
ngokomyalelo weSilo uShaka.
[Nikeza amamaki ama-3 uma ephawulile ngobudlelwano behubo nezibongo] (3)
[25]
AMAMAKI ESIQEPHU B: 25
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
ISIQEPHU C: UMDLALO
UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE)
KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo
● Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
● Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
● Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-34 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO:
Abantu abaningi bayaye behluleke ukubhekana nezinkinga ezibakhungethe okudala
izinkinga empilweni yabo. Abanye abalingiswa kulo mdlalo bahlulekile ukubhekana
nezingqinamba empilweni bagcina sebenze okungamukelekile emndenini
nasemphakathi.
UMZIMBA:
Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela
abalingiswa abahluleke ukubheka nezinkinga ezibakhungethe kulo mdlalo.
• uMdaluli uphelelwa umsebenzi, akaxoxisani nomkakhe kumenze waguqula indlela
aphila ngayo, uba nodlame emndenini, ushaya uMaMlanduli uze uyaboshwa.
• Lokho kumdalele izinkinga ezigcine zicekele phansi umndeni wakhe, uphuma
ejele, axoshe uNenelezi, uKhombephi noLondiwe ngesibhamu. Lokhu kumfaka
enkingeni yokuboshwa ngenxa yokuthi izingane zimvulela icala.
• UMdaluli uthola umsebenzi wokwakha indlu kaSaziwayo akafiki ngesikhathi.
Emuva kokuhluleka ukufika ngesikhathi kwase kuqashwa uChivenga lokhu
kwamthukuthelisa, wathakatha uChivenga owabola isandla.
• UMdaluli uqhubeka nokuzonda uChivenga umqubela ehlathini umshaya
uyamlimaza ngemolontshisi. Lokho kuholela ekutheni aboshwe yiphoyisa uZayeka
agcine engasakwazi ukwenza izidingo zakhe ngenxa yokweswela imali.
• UMaMlanduli uhluleka ukubhekana nenkinga yokunqaba ukudla, unqaba
indabandaba, ashaywe uMdaluli angambophisi ulwisa uLondiwe uma ebophisa
uMdaluli.
• UMaMlanduli uhlangana noMdaluli esitokisini, umbiza ngobaba, uncenga
uLondiwe ukuthi asule icala. Lokhu okwaholela ukuthi uMdaluli aphume ngendlela
engafanele afike abaxoshe oLondiwe.
• Inkinga yokungasebenzi kukaMaMlanduli kwenze wahluleka ukuvikela izingane
zakhe. Ukhombisa uMdaluli la kubalekele khona izingane ngenkathi uMdaluli
ezixoshisa ngesibhamu.
• UChivenga uhlulwa ukubhekana nokuthola ubuzwe baseNingizimu Afrika, ushela
uHlengiwe ngobuqili, uhlangana noHeshana bathatha ipasi likaHlengiwe, washada
noHlengiwe ngomgunyathi. Lokhu kwadalela uHeshana ukuthi athathe imali
kuChivenga, amiswe emsebenzini.
• UHlengiwe unquma ukuthandana noChivenga ngenhloso yokumsenga imali,
amshiye engenalutho ngoba uManqina engasebenzi. Lokho kwamdalela inkinga
yokuthi athole eshadiswe noChivenga ngomgunyathi.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 25 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
ISIPHETHO (Uvo lohlolwayo)
Abalingiswa abaningi babonakele ukuthi bayehluleka ukubhekana ngqo nezinkinga
zabo. Lokhu kudala ukuthi bagcine sebesezinkingeni empilweni.
Abantu mabazifundise ukubhekana nezinkinga, bazixazulule ngendlela ezobasiza
ezinkingeni zabo.
(Abafundi bangasebenzisa namanye amaphuzu akhombisa ukuthi abalingiswa
abazame ukubhekana nezinkinga ukuphendula umbuzo.)
(Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha) [25]
IMBUZO 17 (UMBUZO OMFUSHANE)
KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo
17.1 Isimo senhlalo esivezwa kulesi siqeshana sihle ngoba bobabili abalingiswa
uHlengiwe noChivenga baxoxisana kahle. UChivenga uyamzwela uHlengiwe
ngenxa yokungawutholi umsebenzi uze umupha nemali engamarandi
angamashumi amahlanu.
[Nikeza amamaki amabili uma esichazile isimo senhlalo] (2)
17.2 Isu elisize uHlengiwe elenze uChivenga agcine emuphe imali elokuthi uthe
uChivenga uma ethi akaphuze amahevu uHlengiwe wathi akawaphuzi ngoba
amcanuzelisa inhliziyo. Wabe esemnika imali engamashumi amahlanu
uChivenga ethi akathenge lokho akuphuzayo.
[Nikeza amamaki amabili uma elichazile isu] (2)
17.3 Lesi simo sokukhuluma sisetshenziselwe ukuncoma isipho semali asinikezwe
nguChivenga.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile ukusetshenziswa kwesimo
sokukhuluma] (2)
17.4 Ubudlelwane babo abufani. UMbhebhezeli uzenza umngani kuChivenga,
umbiza ngomfowethu ebe azi ukuthi usesibhedlela nje nguyena owayecebise
uMdaluli ukuthi akamthakathe. UMdaluli ukuveza kuba sobala ukuthi
akamthandi uChivenga ngoba uba nodlame kuChivenga, uyamthakatha
aphinde amshaye ngoba ethi nguyena omthathele umsebenzi.
[Nikeza amamaki amathathu uma ekuqhathanisile ubudlelwano] (3)
17.5 Ngicabanga ukuthi uChivenga wayengamthandi ngokweqiniso uHlengiwe
ngoba ukuba wayemthanda ngokweqiniso wayengeke amenzele ubugebengu
ngepasi lakhe esebenzisana noHeshana.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile wasekela] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 26 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
17.6 Ngiyazwelana noLondiwe ngoba ubaba ungumuntu okufanele ngabe nguye
ovikela umndeni wakhe, ikakhulukazi izingane zakhe. Ukuba
nganginguLondiwe ngangingazama ukuyobika lolu daba ezihlotsheni noma
emaphoyiseni.
[Nikeza amamaki amabili uma ezwelana noma engazwelani wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (2)
17.7 Inkulumo-mpendulwano ephakathi kwalaba balingiswa idalwa ukuthi uMdaluli
ubikela uMbhebhezeli ngodaba olumphathe kabi lokuthi umsebenzi ekade
ezowenza kwaSaziwayo ngeke esawenza ngoba sebenikeze omunye umuntu
ukuthi awenze.
[Nikeza amamaki amabili uma esivezile isizathu senkulumo-mpendulwano] (2)
17.8 Isigameko esifihlelwe umlingiswa onguLondiwe ukuthi uMdaluli acele
uMaMlanduli ayomncengela ukusula icala kanti uyazi ukuthi usathukuthele
isenzo sikaLondiwe sokumbophisa okwaholela ekutheni uma efika ekhaya
uMdaluli amxoshe.
[Nikeza amamaki amabili uma esivezile isigameko esifihlele umlingiswa] (2)
17.9 Umlingiswa onguMdaluli njengomlingiswa ongawuhloniphi umsebenzi kanye
namakhasimende akhe. Uthatha isikhathi eside ukuthi abuyele
ekhasimendeni libe kade limtshelile ukuthi lijahile ukuthi umsebenzi wenziwe.
Uphinde wavezwa njengomlingiswa ocwasa ngokobuzwe ngoba ubiza
imbangi yakhe ngegama lekwerekwere okuyigama elingemukelekile.
[Nikeza amamaki amabili uma echaze ukuvezwa komlingiswa wasekela] (2)
17.10 Indlela ababuka ngayo amalungelo abesifazane nawezingane ayifani,
uMaMlanduli akakholelwa ekuvikeleni amalungelo akhe nawezingane ngoba
akamcebi uMdaluli kwabomthetho uma ebahlukumeza. Amadodakazi akhe
ayawavikela amalungelo awo kanye nakanina ngoba ayambophisa uMdaluli
ngokuwashaya awaxoshe nangesibhamu.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile, wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (3)
17.11 Umyalezo otholakala kubohlololo/kupholavuthondaba lalo mdlalo owokuthi
kuhle ukuziphatha kahle uphilisane nabantu ngoba ikusasa alaziwa. UMdaluli
uchithe isikhathi esiningi ehlukumeza umndeni wakhe esikhundleni sokuthi
babambane kuze kudlule isimo esasibahlasele.Njengoba kube
nokuzamazama komhlaba kungenzeka ukuthi udlulile emhlabeni futhi angeke
esalithola ithuba lokuxolisa emndenini wakhe ngamaphutha akhe awenzile.
[Nikeza amamaki amathathu uma exoxile ngebohlololo/ipholavuthondaba
wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (3)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 27 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE)
AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa
● Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
● Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
● Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-34 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO:
Abantu abaningi bayaye basebenzise ubuhlakani nobuqotho ukunqoba izinkinga
abasuke bebhekene nazo kanti labo abasuke benza ubuqili bafaka abantu enkingeni.
Inkosi uSalimani engumlingiswa kulo mdlalo bakhombise ubuhlakani nobuqotho
ukuxazulula izinkinga kanti abanye babe nobuqili okwadala babe nezinkinga eziningi.
UMZIMBA:
Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela
abalingiswa abasebenzise ubuhlakani nobuqotho kanye nobuqili:
• USalimani inkosi yesizwe, inobuhlakani obukhulu, wazi ibalazwe lesizwe sakhe,
ukuklanywa kwemingcele ukwazi njengoba ezazi. Lobu buhlakani buyamsiza
ukuthi abone uma uHulumeni eseziklamela indawo yakhe ngobuqili.
• USalimani wazisa abafowabo mayelana nombango wemingcele, bahlangana baba
yimbumba bathatha lolu daba baluyisa esizweni ukuze ludingidwe kabanzi futhi
isizwe sazi ngakho konke okwenzekayo. Lokhu kutshengisa ubuhlakani,
ukwethembeka nobuqotho.
• Kwathi noma umngcele sebewugudluzilwe ngobuqili ngokwenkantolo yamajaji
aseMshwathi waludlulisa udaba lwaya emajajini amakhulu aseMgungundlovu.
Inkosi uSalimani wagcina ngokuliwina icala, wabuyiselwa umngcele wayo.
• Yize inkosi uSalimani ibusa ngesikhathi kusenobandlululo kodwa ubuhlakani
bokwazi amalungelo akhe kumenza angavumi ukubukela nje angazami imizamo
izwe lithathwe yena ebe esonge izandla njengevaka. Uya kuSomtsewu uMbusi
qobo lwakhe. Icala lidluliselwa enkantolo ephezulu yamajaji eMgungundlovu,
ngenxa yobuhlakani bakhe bokwazi imingcele yezwe lakhe, liyamthetha icala.
• Inkosi ifunga iyagomela ukuthi izwe liyafelwa futhi uMngeni ungaphenduka igazi.
Kuba njalo emazweni/ezizweni uma inkosi itshengisa ubuqotho ebukhosini
bukaZulu engeke idayise ngabo noma sekunjani. Ngenxa yobuqotho benkosi
nesizwe siba qotho ngezwe laso siwotha ubomvu ngodaba lokuthi abelungu
bafuna ukuvele baziklamele nje umngcele wezwe lokhokho baso.
• UMphiliphili wenza ubuqili uba yimbuka uhambisana nabelungu bamapulazi yize
wayeyinduna yenkosi. Ubuqotho benkosi uSalimani benza ukuthi angambulali
kodwa unika ithuba abafowabo ukuba babeke uvo lwabo. Uyamhlawulisa ngalesi
senzo sakhe. Ukhombisa ukuthi uma wenze okubi ungekho qotho uyajeza.
• Uhulumeni esebenzisa uZithulele wenza ubuqili ukhohlisa iNkosi uSalimani
ngokumtshela ukuthi imingcele yagudluka. Uthi indawo yeNkosi uSalimani ifanele
ukubuyiselwa kobelungu ngoba kwakungeyabo.
• UZithulele ufuna isu lokuthi ithweswe icala iNkosi uSalimani, kufika oNongqayi
nabantu basemapulazini bahlasela amabutho kwaMcondo kuyaliwa, kulimala
abantu abaningi basemapulazini bafe.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 28 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
• Kuboshwe oNomehlo ngokuthi athi yibona abasukele abantu bakaMgqabula
ngenhloso yokuthi izwe uzophucwa uSalimani.
• Uthenga uMphiliphili ukuthi ajikele uNomehlo ngokufakaza enkantolo
eMgungundlovu ukuthi abantu bakaMgqabula basukelwa ngamabutho emzini
kaMcondo.
• Ubuqili bakhe bubonakala enkantolo yaseMgungungundlovu lapho icala lilahla
uhulumeni lithethe iNkosi uSalimani kuhlawuliswe uhulumeni ngokuthi akhokhe
zonke izindleko zasenkantolo.
ISIPHETHO
Umlingiswa uSalimani babukhombisile ubuhlakani nobuqotho wakwazi ukunqoba
izinkinga abhekene nazo kanti laba abalingiswa abenze ubuqili bagcina sebengene
ezinkingeni.
Abantu mabazifundise ukubhekana nezinkinga, bazixazulule ngendlela enobuhlakani,
ubuqotho hhayi ngobuqili.
(Abafundi bangasebenzisa namanye amaphuzu ukuphendula umbuzo.)
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
UMBUZO 19 (UMBUZO OMFUSHANE)
AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa
19.1 UNongejeni ubaluleke ngokuthi ungutolika uma uSomtsewu ekhuluma
neNkosi uSalimani.
[Nikeza imaki elilodwa uma ekushilo ukubaluleka kokuvezwa komlingiswa] (1)
19.2 Isimo senhlalo esivezwa kulesi siqeshana sihle ngoba yize bezokhuluma
udaba olubucayi oSalimani noSomtsewu kodwa naye uSomtsewu
uyayamukela kahle inkosi uze uyinika nethuba lokuthi isho lokho ekhala
ngakho
[Nikeza amamaki amabili uma exoxile kafushane ngesimo senhlalo] (2)
19.3 Isu elisize uSalimani ukuthi agcine ezikhulumela yena mathupha
noSomtsewu ukuthi aphoqe azizele ngenkani ungahleliwe umhlangano.
Ukwenze lokho ngoba ebona ukuthi kuthulekile ngasohlangothini
lukaSomtsewu yize noma ayekade efake isicelo sokuthi babonane.
[Nikeza amamaki amathathu uma echaze isu wasekela] (3)
19.4 Ithoni phakathi kukaSomtsewu noSalimani ekulesi siqeshana ayifani ngoba
uSomtsewu unokuchwensa kanti uSalimani unethoni yokuthobeka.
USomtsewu uchwensa uSalimanii ngoba ethi umane watheleka nje
engashongo ukuthi akeze kanti uSalimani uyazithoba ngoba uyafuna
ukukhuluma noSomtsewu
[Nikeza amamaki amathathu uma eyiqhathanisile ithoni] (3)
19.5 Ngicabanga ukuthi uMphiliphili wakhetha ukudayisa ngenkosi nesizwe sonke
sayo ngenxa yomhobholo wemali. Abelungu babemthengile ngemali ukuze
abe yimpimpi yabo.
[Nikeza amamaki amabili uma enikezile imicabango yakhe wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 29 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
19.6 Ngiyazwelana nayo ngoba abelungu kanye nohulumeni bazama amaqhinga
okwehlisa iNkosi uSalimani isithunzi ngokuthi bafuna ukuyiphuca umhlaba
wayo.
[Nikeza amamaki amathathu uma ewuvezile umbono wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (2)
19.7 Okwenzeka enkundleni yokudlalela ukuthi abantu abaningi abesilisa
nabesifazane, amabutho nezinduna bahlangene eTsheni. Abanye baphuza
utshwala abanye bayasina.
[Nikeza amamaki amabili uma ekushilo okwenzeka enkundleni] (2)
19.8 • Imbangela edale ukuthi uNomehlo noMphiliphili behle benyuka ukuthi
kwabe kunabantu abaningi.
• Babefuna ukwenza isiqiniseko sokuthi akusuki uthuthuva ngenxa
yonongqayi ababegaxe izibhamu.
[Nikeza amamaki amabili uma efingqile] (2)
19.9 Indlela umlingiswa onguBheswa enza ngayo izinto imveza njengomlingiswa
onenhlonipho nowaziyo umsebenzi wakhe. Uphathela inkosi isihlalo sayo.
Lokho kukhombisa intobeko nokwazisa isihlalo sobukhosi senkosi uSalimani.
[Nikeza amamaki amabili uma echaze ukuvezwa komlingiswa onguBheswa
wasekela] (2)
19.10 USomtsewu noSalimani abawabuki ngendlela efanayo amalungelo abantu.
USomtsewu akawahloniphi amalungelo abantu abamnyama, yingakho eqola
umhlaba wenkosi uSalimani. Inkosi uSalimani iyawahlonipha amalungelo
abantu, yingakho yanikeza abantu ithuba lokuthi bazikhethele phakathi
kwabelungu nenkosi uSalimani ngokusebenzisa ubhontshisi omnyama
nomhlophe.
[Nikeza amamaki amathath uma eqhathanisile, wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (3)
19.11 Umyalezo otholakala kubohlololo lalo mdlalo owokuthi yinde ingalo
yomthetho. Uhulumeni kaSomtsewu ubezitshela ukuthi abelungu
babezitshela ukuthi uzozenzela intando yakhe emhlabeni wenkosi engazi
ukuthi umthetho uzodlala indima yawo, ligcine liyithethile icala inkosi
uSalimani.
[Nikeza amamaki amathathu uma exoxile ngomyalezo webohlololo wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (3)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 30 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 20 (UMBUZO OMUDE)
UBHUKU LWAMANQE – EJ Mhlanga
● Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
● Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
● Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-34 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO:
Ngicabanga ukuthi abantu abaningi bayaye behluleke ukuyeka ukuphuma
ebugebengwini uma kade bephila ngabo isikhathi eside. Abanye abalingiswa kulo
mdlalo bahlulekile ukuphuma ebugebengwini baqhubekile nabo bagcina
ngokuboshwa.
UMZIMBA:
Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela
abalingiswa abahluleke ukubheka nezinkinga ezibakhungethe kulo mdlalo:
• UPhindisiwe wenza ubugebengu bokuqoma uNkululeko ebe eshadile ngenxa
yokuthi umyeni wakhe uhambe ngokomsebenzi futhi ufuna imali kuNkululeko.
• UPhindisiwe wenza ubugebengu ushayisa ingane ngemoto uyayibulala akasibiki
emaphoyiseni lesi sigameko kunalokho uyaqhubeka wenza esinye isigameko
sobugebengu.
• UPhindisiwe usulela uNkululeko ngecala lokushayisa ingane. Lokhu
kuwubugebengu ngoba kwakumele alivume icala ajeze yena ngecala alenzile.
• Ukujwayela ubugebengu kukaPhindisiwe kuyadlondlobala ufihlela umyeni wakhe
ukuthi uZiphozonke akuyona ingane yakhe.
• UPhindisiwe uyaqhubeka nobugebengu ukukhombisa lokhu ngokwazisa
uNkululeko ukuthi izikhiye zasebhange zihlala kuSarah. Lokho kwamveza
njengomuntu osebujwayele ubugebengu nongazimisele ukuphuma kubona.
• UNkululeko wenza ubugebengu ngokufihla ubugebengu bukaPhindisiwe bokuthi
ubulale ingane aze agwetshwe iminyaka ngecala angalenzanga. Ukwenza lokho
ngenxa yokufuna imali.
• UNkululeko akafundi emaphutheni akhe kodwa emuva kokuboshwa ubuya
udlondlobalisa ubugebengu bakhe, uya kwaMathonsi kubo kaThamsanqa
ephethe incwadi yomshadombumbulu phakathi kwakhe noPhindisiwe kanye
nesithombe esisikwe ephephandabeni, 'Ifa Lamehlo'. Isithombe kwakungesabo
somshado benoPhindisiwe. KaMathonsi ubatshela ukuthi umfana wabo
uThamsanqa uhleli nomndeni wakhe.
• Ngaphandle kokungahloniphi kukaNkululeko uphinde akhombise ukuba
yisigebengu ngokugcwaneka aze akhombe abantu abadala uMathonsi nomkakhe
uMaMhlongo ngevolovolo.
• UMaqoma noSikela abangani baNkululeko abesebenzisana naye ekwenzeni
ubugebengu. Bayaphindaphinda ukwenza ubugebengu abafundi emaphutheni
abo.
• Emuva kokuthi uMaqoma, uSikela, uNkululeko kanye noPhindisiwe sebefikile
ebhange e-Forum ukuzontshontsha, ikhamera iqopha uPhindisiwe eba imali
abengayifakanga emshinini we-ATM bayabanjwa baboshwe bonke.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 31 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
ISIPHETHO
Abalingiswa abaningi babonakele ukuthi baqhubekile nokwenza ubugebengu. Lokhu
kudala ukuthi bagcine sebesezinkingeni empilweni baboshwa.
Abantu mabazifundise ukuguqula impilo yabo, bangaqhubeki nokwenza ubugebengu
ukuze bangweme ukuboshwa.
(Abafundi bangasebenzisa namanye amaphuzu akhombisa ukuthi abalingiswa
abajwayele ubugebengu bayehluleka ukuphuma kubo ukuphendula umbuzo.)
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
UMBUZO 21 (UMBUZO OMFUSHANE)
UBHUKU LWAMANQE – EJ Mhlanga
21.1 Kusinda kuyehlela.
[Nikeza imaki elilodwa uma ewatomulile amazwi] (1)
21.2 Isimo senhlalo sihle ngoba ubudlelwano phakathi kukaThamsanqa
noMathonsi buhle. UThamsanqa uphatheke kabi ngenxa yezinkinga
abhekene nazo. Yize ekhathazekile kodwa uyise uMathonsi umqinisa idolo
ukuthi akazikhulume lezi zinkinga ngoba zizodlula.
[Nikeza amamaki amabili uma esixoxile kafushane isimo senhlalo] (2)
21.3 Isu lokujeqeza emuva lihambelana kahle ngoba uMathonsi uyachaza ukuthi
wayemtshelile ngesikhathi semisinga yeshisandlu emshadweni, okuyizimo
ezingefani kuhle kwesimo sezulu. Lokhu kuyahambelana nenkulumo
abayixoxayo njengoba uThamsanqa esezinkingeni emshadweni wakhe
noPhindisiwe ngokwale nkulumo abayikhulumayo.
[Nikeza amamaki amathathu uma exoxe kafushane isu] (3)
21.4 Ithoni etholaka kule nkulumo ayifani. UThamsanqa unethoni yokudangala/
ukuphelelwa yithemba ngenxa yezinkinga eziningi anazo kanti uMathonsi
unethoni yethemba yingakho emmisa isibindi sokuthi konke kuzolunga.
[Nikeza amamaki amathathu uma eyiqhathanisile ithoni] (3)
21.5 Ngicabanga ukuthi wayengamthandi ngokweqiniso ngoba ukuba
wayemthanda wayengeke athandane nomunye umuntu ebe eshade naye aze
amfihlele nokuthi ingane akusiyona eyakhe. Wayezifunela umuntu
ozomlekelela ukukhulisa izingane zakhe ezazingamawele noZiphozonke.
Noma wayesefuna ukulungisa isimo noma isimilo sakhe
[Nikeza amamaki amabili uma esho umcabango wakhe wasekela] (2)
21.6 Ngiyavumelana ngoba endabeni kuyavela ukuthi uThamsanqa wayesezamile
ukuxoxisana noPhindisiwe mayelana nodaba lobudlelwano bakhe
noNkululeko owayelokhu emshayela ucingo. Lokhu kwenza uThamsanqa
agcine esembeka isandla.
[Nikeza amamaki amabili uma evumelana wase esekela] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 32 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
21.7 Isizathu esidala inkulumo-mpendulwano phakathi kwalaba balingiswa
esokuthi babonisana ngokubaluleka kokubikela amaphoyisa mayelana
nezinsongo zokuhlaselwa ezenziwe uNkululeko.
[Nikeza amamaki amabili uma esinikezile isizathu senkulumo-mpendulwano] (2)
21.8 Elinye isu elalingasetshenziswa nguThamsanqa kwakuzomele athathe
ummeli ozomeluleka ukuthi alusingathe kanjani lolu daba lwezinsongo.
[Nikeza amaki amabili uma elishilo isu] (2)
21.9 Indlela umlingiswa onguNkumbulo abuka ngayo izinto imveza
njengomlingiswa onothando, oqotho noncomayo. Uyakwazi ukusiza umngani
wakhe uma esenkingeni, uyamgqugquzela umnika nethemba. Uyambonisa
ngezinyathelo angazithatha ukubhekana nodaba lomshado wakhe./
Uyakuncoma okuhle emshadweni kaThamsanqa.
[Nikeza amamaki amabili uma echaze kafushane ukuvezwa komlingiswa
wasekela] (2)
21.10 Indlela abakhuliswe ngayo ayifani. Umlingiswa onguThamsanqa ukhuliswe
kahle ngobuqotho nangeqiniso, bayamkhuza abazali bakhe mayelana
nokuthatha ngamawala ngodaba lomshado wakhe. UPhindisiwe ukhuliswe
kabi ngobuqili, uMaKhangela wamnika nemali yemvalamlomo ukuze
uNkululeko amthwalele icala lokushayisa ingane.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile wasekela] (3)
21.11 Umyalezo etholakala kubohlololo lalo mdlalo owokuthi kuhle ukuxolisa
kumuntu omonile kube kuye ukuthi uyalwamukela noma akalwamukeli uxolo
lwakho. Lokho kwenza unembeza wakho uhlale umsulwa. UThamsanqa
kungenzeka ukuthi naye wamxolela uPhindisiwe yingakho waphuma
unyembezi emuva kokufunda incwadi yakhe.
Nikeza amamaki amathathu uma exoxile ngomyalezo]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (3)
[25]
AMAMAKI ESIQEPHU C: 25
AMAMAKI ESEWONKE: 80
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 33 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
IRUBHRIKHI YOLIMI LWASEKHAYA
ISIQEPHU A: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA UMBUZO OMUDE WENKONDLO [AMAMAKI AYI-10]
Izinkomba Kuhle kakhulu Kuhle Kuyagculisa Akugculisi kahle Akugculisi nhlobo
OKUQUKETHWE 5–6 4 3 2 0–1
-Ukuhunyushwa -Ukhombisa ulwazi -Isihloko usihlaziye -Ukuhunyushwa -Akanalo nhlobo ulwazi
Ukuhunyushwa kwesihloko okunzulu ngesihloko futhi ngokugculisayo kwesihloko akugculisi lokuphendula inkondlo
kwesihloko -Amaphuzu amahle usihumushe kahle -Akhona amaphuzu kahle -Akukho nhlobo
Amaphuzu anobunzulu, kakhulu ahlukene -Impendulo echaza amahle asekela isihloko -Kuthukela kuvela okuhambisana nenkondlo
ukusekela kanye asekelwe kabanzi ngokwenelisayo -Amanye amaphuzu amaphuzu asekela -Ohlolwayo akanalo
nokuqonda kabanzi kubhekiswe enkondlweni -Amanye amaphuzu asekeliwe kodwa isihloko nhlobo ulwazi lwenkondlo.
ithekisthi. -Ulwazi oluhle kakhulu anembayo kodwa ubufakazi bubuye -Ulwazi lwenkondlo
lwenkondlo. awasekeliwe onke bungagculisi kwenye alugculisi kahle.
6 AMAMAKI ngendlela elindelekile inkathi
-Ulwazi lwenkondlo luhle. -Ulwazi lwenkondlo
olugculisayo.
ISAKHIWO KANYE 4 3 2 1 0–1
NOLIMI -Isakhiwo esihleleke kahle -Isakhiwo esihleleke kahle -Kukhona nokho -Isakhiwo sikhombisa -Isakhiwo asihlelekile
kakhulu futhi amaphuzu ageleza ukuhleleka kwesakhiwo amaphutha ezingeni kahle neze
Isakhiwo, ukugeleza -Amaphuzu ahleleke ngokulandelana kahle -Amaphuzu awagelezi lokuhleleka -Ulimi lunamaphutha
okuhlelekile kwamaphuzu kahle kakhulu futhi -Ukugeleza kwamaphuzu futhi awahlelekile -Amaphuzu awahlelekile amaningi kanye
kanye nokwethula athungelana kahle kuyalandeleka -Amaphutha olimi ngokugculisayo nesitayela esingagculisi
Ulimi, ithoni kanye kakhulu -Ulimi, ithoni kanye ayingcosana, ithoni kanye -Ulimi lunamaphutha neze.
nesitayela -Ulimi, ithoni kanye nesitayela kuhle. nesitayela amaningi -Awekho amaphuzu
esisetshenzisiwe nesitayela kukhombisa kusetshenziswe -Ithoni nesitayela ahambelana nesihloko.
embuzweni omude. ukuvuthwa komqondo, ngokugculisayo. akugculisi kahle.
kuyaheha futhi kushaya
4 AMAMAKI emhlolweni
-Ulimi, ukupelwa
kwamagama kanye
nezimpawu zokuloba
akunamaphutha nhlobo.
QAPHELA:Uma ohlolwayo engazange abhale sanhlobo ngokubuziwe, waqoka ukuziqmbela i-eseyi akatholi lutho amamaki okuqukethwe kanye
nesakhiwo nolimi
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Phaga ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 34 DBE/Lwezi 2024
NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
ISIQEPHU B KANYE NESIQEPHU C: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA UMBUZO OMUDE WOMBHALO WOBUCIKO:
INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO KANYE NOMDLALO [AMAMAKI ANGAMA-25]
Izinkomba Kuhle kakhulu Kuhle Kuyagculisa Akugculisi kahle Akugculisi nhlobo
OKUQUKETHWE 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Impendulo enembayo: -Ukhombisa ukuqonda -Ukuhumusha isihloko -Ukuhunyushwa -Ulwazi oluncane
Ukuhunyushwa -Impendulo enhle kanye nokuhumusha ngokugculisayo; kwesihloko akugculisi kakhulu lwesihloko
kwesihloko kakhulu: isihloko kahle akuzona zonke kahle; kuthukela kuvela -Umzamo ontekenteke
Amaphuzu anobunzulu, -Ukuhunyushwa -Impendulo echaza izingxenye ezicaciswe amaphuzu asekela wokuphendula umbuzo
ukusekela kanye kwesihloko okunzulu ngokwenelisayo kabanzi isihloko ngokucacile -Amaphuzu awanelisi
nokuqonda kabanzi -Amaphuzu ahlukene -Amanye amaphuzu -Kunamaphuzu ambalwa -Amaphuzu ambalwa nhlobo
ithekisthi. anembayo nokusekela anembayo kodwa amahle asekela isihloko asekela isihloko -Ohlolwayo akanalo
okunembayo akusiwo wonke -Amaphuzu ambalwa -Amaphuzu amancane nhlobo ulwazi lwenoveli/
15 AMAMAKI okususelwe embhalweni asekelwe ngendlela asekeliwe, kodwa ahambisana nesihloko ubuciko bomlomo
-Ulwazi oluhle kakhulu elindelekile ubufakazi bubuye -Ulwazi oluncane nomdlalo
lwenoveli/ubuciko -Ulwazi lwenoveli/ bungagculisi lwenoveli/ubuciko
bomlomo nomdlalo. ubuciko bomlomo -Ulwazi olungenele bomlomo nomdlalo.
nomdlalo luyabonakala. lwenoveli/ubuciko
bomlomo nomdlalo.
ISAKHIWO KANYE 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
NOLIMI -Isakhiwo silandelana -Isakhiwo esihle kanye -Isakhiwo siyabonakala -Isakhiwo sikhombisa -Ukungabibikho
kahle kakhulu namaphuzu ahleleke kancane amaphutha ekuhlelweni kwesakhiwo esihleliwe
Isakhiwo, ukugeleza -Isingeniso kanye kahle -Ukugeleza kanye kwaso kuphazamisa ukugeleza
okuhlelekile nesiphetho okuhle -Isingeniso, isiphetho nokulandelana -Amaphuzu awahlelekile kwamaphuzu
kwamaphuzu kanye kakhulu kanye nezinye izigaba kwamaphuzu kahle -Amaphutha olimi kanye
nokwethula -Amaphuzu abekeke kuhleleke kahle kuyabonakala, kodwa -Amaphutha olimi nesitayela esingalungile
Ulimi, ithoni kanye kahle kakhulu futhi -Amaphuzu ageleza kunamaphutha agqamile kwenza lo mbhalo
nesitayela athungelana kahle kahle -Amaphutha olimi -Ithoni nesitayela ungabi yimpumelelo
esisetshenzisiwe -Ulimi ithoni kanye -Ulimi, ithoni kanye ambalwa; ithoni kanye kusetshenziswe -Ithoni nesitayela
embuzweni omude. nesitayela kukhombisa nesitayela kuhle. nesitayela ngokungafanele kusetshenziswe
ukuvuthwa, esisetshenzisiwe -Ukuhleleka kwezigaba ngokungafanele
10 AMAMAKI kuyancomeka futhi sifanelekile kunamaphutha. -Ukuhleleka kwezigaba
kushaya emhlolweni. -Izigaba eziningi kunamaphutha.
zibhaleke kahle.
UKWABIWA 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
KWAMAMAKI
• Akufanele kube nomehluko odlula amazinga amabili phakathi kwamamaki esakhiwo nolimi kanye namamaki wokuqukethwe.
• Impendulo yokuziqambela kufanele inikezwe u-0 kokuqukethwe no-0 isakhiwo nolimi.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 3 November 2024 NSC Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2024 Memo

Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 3 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2024 Question Paper

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Memo
More from Grade 12 isiZulu HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiZulu HL ATP 2023 24
%20June%202025%20Question%20Paper--51c827b8-016c-4021-a345-cbe82046b794/v1-0648853016e76cd656bb/card.webp)
Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 1 Gauteng June 2025 Question Paper

Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2025 Question Paper

Question paper